55 ॥ इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने एकोनषष्टितमो ऽध्यायः सनदन उवाच अवतीर्णेषु विप्रेषु यासः पुत्रसहायवान् । तूर्ष्णीं ध्यानपरो धीमानेकान्ते समुपाविशत्
55 // iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge bṛhadupākhyāne ekonaṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ sanadana uvāca avatīrṇeṣu vipreṣu yāsaḥ putrasahāyavān / tūrṣṇīṃ dhyānaparo dhīmānekānte samupāviśat
1 ॥ तमुवाचाशरी री वाक् व्यासं पुत्रसमन्वितम् । भो भो महर्षे बासिष्ठ ब्रह्मघोषो न वर्तते
1 // tamuvācāśarī rī vāk vyāsaṃ putrasamanvitam / bho bho maharṣe bāsiṣṭha brahmaghoṣo na vartate
2 ॥ एको ध्यानपरस्तूष्णी किमाःसे चिन्तयन्निव । ब्रह्मघोषैर्विरहितः पर्वतो ऽयं न शोभते
2 // eko dhyānaparastūṣṇī kimāḥse cintayanniva / brahmaghoṣairvirahitaḥ parvato 'yaṃ na śobhate
3 ॥ तस्मादधीष्व भगवन्सार्द्ध पुत्रेण धीमता । वेदान्वेदविदा चैव सुप्रसन्नमनाः सदा
3 // tasmādadhīṣva bhagavansārddha putreṇa dhīmatā / vedānvedavidā caiva suprasannamanāḥ sadā
4 ॥ तच्छुत्वा वचनं व्यासो नभोवाणीसमीरितम् । शुकेन सह पुत्रेण वेदाभ्यासमथाकरोत्
4 // tacchutvā vacanaṃ vyāso nabhovāṇīsamīritam / śukena saha putreṇa vedābhyāsamathākarot
5 ॥ तयोरभ्यसतोरेवं बहुकालं द्विजोत्तम । वातो ऽतिमात्रं प्रववौ समुद्रानिलवीजितः
5 // tayorabhyasatorevaṃ bahukālaṃ dvijottama / vāto 'timātraṃ pravavau samudrānilavījitaḥ
6 ॥ ततो ऽनध्याय इति तं व्यासः पुत्रमवारयत् । शुको वारितमात्रस्तु कौतूहलसमन्वितः
6 // tato 'nadhyāya iti taṃ vyāsaḥ putramavārayat / śuko vāritamātrastu kautūhalasamanvitaḥ
7 ॥ अपृच्छत्पितरं तत्र कुतो वायुरभूदयम् । आख्यातुमर्हति भवान्सर्वं वायोर्विचैष्टितम्
7 // apṛcchatpitaraṃ tatra kuto vāyurabhūdayam / ākhyātumarhati bhavānsarvaṃ vāyorvicaiṣṭitam
8 ॥ शुकस्यैतद्वचः श्रुत्वा व्यासः परमविस्मितः । अनध्यायनिमित्तऽस्मिन्निदं वचनं मब्रवीत्
8 // śukasyaitadvacaḥ śrutvā vyāsaḥ paramavismitaḥ / anadhyāyanimitta'sminnidaṃ vacanaṃ mabravīt
9 ॥ दिव्यं ते चक्षुरुत्पन्नं स्वस्थं ते निश्चलं मनः । तमसा रजसा चापि त्यक्तः सत्ये व्यवस्थितः
9 // divyaṃ te cakṣurutpannaṃ svasthaṃ te niścalaṃ manaḥ / tamasā rajasā cāpi tyaktaḥ satye vyavasthitaḥ
10 ॥ तस्यात्मनि स्वयं वेदान्बुद्ध्वा समनुचिन्तय । देवयानचरो विष्णोः पितृयानश्च तामसः
10 // tasyātmani svayaṃ vedānbuddhvā samanucintaya / devayānacaro viṣṇoḥ pitṛyānaśca tāmasaḥ
11 ॥ द्वावेतौ प्रत्ययं यातौ दिवं चाधश्च गच्छतः । पिथिव्यामन्तरिक्षे च यतः संयान्ति वायवः
11 // dvāvetau pratyayaṃ yātau divaṃ cādhaśca gacchataḥ / pithivyāmantarikṣe ca yataḥ saṃyānti vāyavaḥ
12 ॥ सप्त ते वायुमार्गा वै तान्निबोधानुपूर्वशः । तत्र देवगणाः साध्याः समभूवन्महाबलाः
12 // sapta te vāyumārgā vai tānnibodhānupūrvaśaḥ / tatra devagaṇāḥ sādhyāḥ samabhūvanmahābalāḥ
13 ॥ तेषामप्यभवत्पुत्रः समानो नाम दुर्जयः । उदानस्तस्य पुत्रो ऽभूव्द्यानस्तस्याभवत्सुतः
13 // teṣāmapyabhavatputraḥ samāno nāma durjayaḥ / udānastasya putro 'bhūvdyānastasyābhavatsutaḥ
14 ॥ अपानश्च ततो जज्ञे प्राणश्चापि ततः परम् । अनपत्यो ऽभवत्प्राणो दुर्द्धर्षः शत्रुमर्दनः
14 // apānaśca tato jajñe prāṇaścāpi tataḥ param / anapatyo 'bhavatprāṇo durddharṣaḥ śatrumardanaḥ
15 ॥ पृथर्क्क्ंमाणि तेषां तु प्रवक्ष्यामि यथा तथा । प्राणिनां सर्वतो वायुश्चेष्टा वर्तयते पृथक्
15 // pṛtharkkṃmāṇi teṣāṃ tu pravakṣyāmi yathā tathā / prāṇināṃ sarvato vāyuśceṣṭā vartayate pṛthak
16 ॥ प्रीणनाञ्चैव सर्वेषां प्राण इत्यभिधीयते । प्रेषयत्यभ्रसंघातान्धूमजांश्चोष्मजांस्तथा
16 // prīṇanāñcaiva sarveṣāṃ prāṇa ityabhidhīyate / preṣayatyabhrasaṃghātāndhūmajāṃścoṣmajāṃstathā
17 ॥ प्रथमः प्रथमे मार्गे प्रवहो नाम सो ऽनिलः । अंबरे स्नेहमात्रेभ्यस्तडिद्भ्यश्चोत्तमद्युतिः
17 // prathamaḥ prathame mārge pravaho nāma so 'nilaḥ / aṃbare snehamātrebhyastaḍidbhyaścottamadyutiḥ
18 ॥ आवहो नाम सो ऽभ्येति द्वितीयः श्वसनो नदन् । उदयं ज्योतिषां शश्वत्सोमादीनां करोति यः
18 // āvaho nāma so 'bhyeti dvitīyaḥ śvasano nadan / udayaṃ jyotiṣāṃ śaśvatsomādīnāṃ karoti yaḥ
19 ॥ अन्तर्देहेषु चोदानं यं वदन्ति मनीषिणः । यश्चतुर्भ्यः समुद्रेभ्यो वायुर्द्धारयते जलम्
19 // antardeheṣu codānaṃ yaṃ vadanti manīṣiṇaḥ / yaścaturbhyaḥ samudrebhyo vāyurddhārayate jalam
20 ॥ उद्धृत्य ददते चापो जीमूतेभ्यो वने ऽनिलः । यो ऽद्धिः संयोज्य जीमूतान्पर्जन्याय प्रयच्छती
20 // uddhṛtya dadate cāpo jīmūtebhyo vane 'nilaḥ / yo 'ddhiḥ saṃyojya jīmūtānparjanyāya prayacchatī
21 ॥ उद्वहो नाम बंहिष्ठस्तृतीयः स सदागतिः । संनीयमाना बहुधा येन नीला महाघनाः
21 // udvaho nāma baṃhiṣṭhastṛtīyaḥ sa sadāgatiḥ / saṃnīyamānā bahudhā yena nīlā mahāghanāḥ
22 ॥ वर्षमोक्षकृतारंभास्ते भवन्ति घनाघनाः । यो ऽसौ वहति देवानां विमानानि विहायसा
22 // varṣamokṣakṛtāraṃbhāste bhavanti ghanāghanāḥ / yo 'sau vahati devānāṃ vimānāni vihāyasā
23 ॥ चतुर्थः संवहो नाम वायुः स गिरिमर्दनः । येन वेगवता रुग्णाः क्रियन्ते तरुजा रसाः
23 // caturthaḥ saṃvaho nāma vāyuḥ sa girimardanaḥ / yena vegavatā rugṇāḥ kriyante tarujā rasāḥ
24 ॥ पञ्चमः स महावेगो विवहो नाम मारुतः । यस्मिन्परिप्लवे दिव्या वहॄन्त्यापो विहायसा
24 // pañcamaḥ sa mahāvego vivaho nāma mārutaḥ / yasminpariplave divyā vahṝntyāpo vihāyasā
25 ॥ पुण्यं चाकाशगङ्गायास्तोयं तिष्टति तिष्टति । दूरात्प्रतिहतो यस्मिन्नेकरश्मिर्दिवाकरः
25 // puṇyaṃ cākāśagaṅgāyāstoyaṃ tiṣṭati tiṣṭati / dūrātpratihato yasminnekaraśmirdivākaraḥ
26 ॥ योनिरंशुसहस्रस्य येन याति वसुंधराम् । यस्मादाप्यायते सोमो निधिर्दिव्यो ऽमृतस्य च
26 // yoniraṃśusahasrasya yena yāti vasuṃdharām / yasmādāpyāyate somo nidhirdivyo 'mṛtasya ca
27 ॥ षष्ठः परिवहो नाम स वायुर्जीवतां वरः । सर्वप्राणभृतां प्राणार्न्यो ऽतकाले निरस्यति
27 // ṣaṣṭhaḥ parivaho nāma sa vāyurjīvatāṃ varaḥ / sarvaprāṇabhṛtāṃ prāṇārnyo 'takāle nirasyati
28 ॥ यस्य धर्मे ऽनुवर्तेते मृत्युवेवस्वतावुभौ । सम्यगन्वीक्षता बुद्ध्या शान्तयाध्यात्मनित्यया
28 // yasya dharme 'nuvartete mṛtyuvevasvatāvubhau / samyaganvīkṣatā buddhyā śāntayādhyātmanityayā
29 ॥ ध्यानाभ्यासाभिरामाणां यो ऽमृतत्वाय कल्पते । यं समासाद्य वेगेन दिशामन्तं प्रपेदिरे
29 // dhyānābhyāsābhirāmāṇāṃ yo 'mṛtatvāya kalpate / yaṃ samāsādya vegena diśāmantaṃ prapedire
30 ॥ दक्षस्य दश पुत्राणां सहस्राणि प्रजापतेः । येन वृष्ट्या पराभूतस्तोयान्येन निवर्तते
30 // dakṣasya daśa putrāṇāṃ sahasrāṇi prajāpateḥ / yena vṛṣṭyā parābhūtastoyānyena nivartate
31 ॥ परीवहो नाम वरो वायुः स दुरतिक्रमः । एवमेते दितेः पुत्रा मरुतः परमाद्भुताः
31 // parīvaho nāma varo vāyuḥ sa duratikramaḥ / evamete diteḥ putrā marutaḥ paramādbhutāḥ
32 ॥ अनारमन्तः सर्वाङ्गाः सर्वचारिणः । एतत्तु महदाश्चर्यं यदयं पर्वतोत्तमः
32 // anāramantaḥ sarvāṅgāḥ sarvacāriṇaḥ / etattu mahadāścaryaṃ yadayaṃ parvatottamaḥ
33 ॥ कंपितः सहसा तेन पवमानेन वायुना । विष्णोर्निःश्वासवातो ऽयं यदा वेगसमीरितः
33 // kaṃpitaḥ sahasā tena pavamānena vāyunā / viṣṇorniḥśvāsavāto 'yaṃ yadā vegasamīritaḥ
34 ॥ सहसोदीर्यते तात जगत्प्रव्यथते तदा । तस्माद्ब्रह्मविदो ब्रह्म न पठन्त्यतिवायुतः
34 // sahasodīryate tāta jagatpravyathate tadā / tasmādbrahmavido brahma na paṭhantyativāyutaḥ
35 ॥ वायोर्वायुभयं ह्युक्तं ब्रह्म तत्पीडितं भवेत् । एतावदुक्त्वा वचनं पराशरसुतः प्रभुः
35 // vāyorvāyubhayaṃ hyuktaṃ brahma tatpīḍitaṃ bhavet / etāvaduktvā vacanaṃ parāśarasutaḥ prabhuḥ
36 ॥ उक्त्वा पुत्रमधीष्वेति व्योमगङ्गामगात्तदा । ततो व्यासे गते स्नातुं शुको ब्रह्मविदां वरः
36 // uktvā putramadhīṣveti vyomagaṅgāmagāttadā / tato vyāse gate snātuṃ śuko brahmavidāṃ varaḥ
37 ॥ स्वाध्यायमकरोद्ब्रह्मन्वेदवेदाङ्गपारगः । तत्र स्वाध्यायसंसक्तं शुकं व्याससुतं मुने
37 // svādhyāyamakarodbrahmanvedavedāṅgapāragaḥ / tatra svādhyāyasaṃsaktaṃ śukaṃ vyāsasutaṃ mune
38 ॥ सनत्कुमारो भगवानेकान्ते समुपागतः । उत्थाय सत्कृतस्तेन ब्रह्मपुत्रो हि कार्ष्णिना
38 // sanatkumāro bhagavānekānte samupāgataḥ / utthāya satkṛtastena brahmaputro hi kārṣṇinā
39 ॥ ततः प्रोवाच विप्रेन्द्र शुकं विदां वरः । किं करोषि महाभाग व्यासपुत्र महाद्युते
39 // tataḥ provāca viprendra śukaṃ vidāṃ varaḥ / kiṃ karoṣi mahābhāga vyāsaputra mahādyute
40 ॥ शुक उवाच स्वाध्याये संप्रवृत्तो ऽहं ब्रह्मपुत्राधुना स्थितः । त्वद्दर्शनमनुप्राप्तः केनापि सुकृतेन च
40 // śuka uvāca svādhyāye saṃpravṛtto 'haṃ brahmaputrādhunā sthitaḥ / tvaddarśanamanuprāptaḥ kenāpi sukṛtena ca
41 ॥ किञ्चित्त्वां प्रष्टुमिच्छामि तत्त्वं मोक्षार्थसाधनम् । तद्वदस्व महाभाग यथा त ज्ज्ञानमाप्नुयाम्
41 // kiñcittvāṃ praṣṭumicchāmi tattvaṃ mokṣārthasādhanam / tadvadasva mahābhāga yathā ta jjñānamāpnuyām
42 ॥ सनत्कुमार उवाच नास्ति विद्यासमं चक्षुर्नास्ति विद्यासमं तपः । नास्ति रागसमं दुःखं नास्ति त्यागसमं सुखम्
42 // sanatkumāra uvāca nāsti vidyāsamaṃ cakṣurnāsti vidyāsamaṃ tapaḥ / nāsti rāgasamaṃ duḥkhaṃ nāsti tyāgasamaṃ sukham
43 ॥ निवृत्तिः कर्मणः पापात्सततं पुण्यशीलता । सद्वृत्तिः समुदाचारः श्रेय एतदनुत्तमम्
43 // nivṛttiḥ karmaṇaḥ pāpātsatataṃ puṇyaśīlatā / sadvṛttiḥ samudācāraḥ śreya etadanuttamam
44 ॥ मानुष्यमसुखं प्राप्य यः सज्जति स मुह्यति । नालं स दुःखमोक्षाय संगो वै दुःखलक्षणः
44 // mānuṣyamasukhaṃ prāpya yaḥ sajjati sa muhyati / nālaṃ sa duḥkhamokṣāya saṃgo vai duḥkhalakṣaṇaḥ
45 ॥ सक्तस्य बुद्धर्भवति मोहजालविवर्द्धिनी । मोहजालावृतो दुःखमिहामुत्र तथाश्नुते
45 // saktasya buddharbhavati mohajālavivarddhinī / mohajālāvṛto duḥkhamihāmutra tathāśnute
46 ॥ सर्वोपायेन कामस्य क्रोधस्य च विनिग्रहः । कार्यः श्रेयोर्थिना तौ हि श्रेयोघातार्थमुद्यतौ
46 // sarvopāyena kāmasya krodhasya ca vinigrahaḥ / kāryaḥ śreyorthinā tau hi śreyoghātārthamudyatau
47 ॥ नित्यं क्रोधात्तपो रक्षेच्छ्रियं रक्षेञ्च मत्सरात् । विद्यां मानावमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादतः
47 // nityaṃ krodhāttapo rakṣecchriyaṃ rakṣeñca matsarāt / vidyāṃ mānāvamānābhyāmātmānaṃ tu pramādataḥ
48 ॥ आनृशंस्यं परो धर्मः क्षमा च परमं बलम् । आत्मज्ञानं परं ज्ञानं सत्यं हि परमं हितम्
48 // ānṛśaṃsyaṃ paro dharmaḥ kṣamā ca paramaṃ balam / ātmajñānaṃ paraṃ jñānaṃ satyaṃ hi paramaṃ hitam
49 ॥ येन सर्वं परित्यक्तं स विद्वान्स च पण्डितः । इन्द्रियैरिन्द्रियार्थेभ्यश्चरत्यात्मवशैरिह
49 // yena sarvaṃ parityaktaṃ sa vidvānsa ca paṇḍitaḥ / indriyairindriyārthebhyaścaratyātmavaśairiha
50 ॥ असज्जमानः शान्तात्मा निर्विकारः समाहितः । आत्मभूतैरतद्भूतः सह चैव विनैव च
50 // asajjamānaḥ śāntātmā nirvikāraḥ samāhitaḥ / ātmabhūtairatadbhūtaḥ saha caiva vinaiva ca
51 ॥ स विमुक्तः परं श्रेयो न चिरेणाधिगच्छति । अदर्शनमसंस्पर्शस्तथैवाभाषाणं सदा
51 // sa vimuktaḥ paraṃ śreyo na cireṇādhigacchati / adarśanamasaṃsparśastathaivābhāṣāṇaṃ sadā
52 ॥ यस्य भूतैः सह मुने स श्रेयो विन्दते महत् । न हिंस्यात्सर्वभूतानि भूतैर्मैत्रायणश्चरेत्
52 // yasya bhūtaiḥ saha mune sa śreyo vindate mahat / na hiṃsyātsarvabhūtāni bhūtairmaitrāyaṇaścaret
53 ॥ नेदं जन्म समासाद्य वैरं कुर्वीत केन चित् । आकिञ्चन्यं सुसंतोषो निराशिष्ट्वमचापलम्
53 // nedaṃ janma samāsādya vairaṃ kurvīta kena cit / ākiñcanyaṃ susaṃtoṣo nirāśiṣṭvamacāpalam
54 ॥ एतदाहुः परं श्रेय आत्मज्ञस्य जितात्मनः । परिग्रहं परित्यज्य भव तातजितेन्द्रियः
54 // etadāhuḥ paraṃ śreya ātmajñasya jitātmanaḥ / parigrahaṃ parityajya bhava tātajitendriyaḥ
55 ॥ अशोकं स्थानमातिष्ट इह चामुत्र चाभयम् । निराशिषो न शोचन्ति त्यजेदाशिषमात्मनः
55 // aśokaṃ sthānamātiṣṭa iha cāmutra cābhayam / nirāśiṣo na śocanti tyajedāśiṣamātmanaḥ
56 ॥ परित्यज्याशिषं सौम्य दुःखग्रामाद्विमोक्ष्यसे । तपरोनित्येन दान्तेन मुनिना संयतात्मना
56 // parityajyāśiṣaṃ saumya duḥkhagrāmādvimokṣyase / taparonityena dāntena muninā saṃyatātmanā
57 ॥ अजितं जेतुकामेन भाव्यं संगेष्वसंगिना । गुणसंगेष्वेष्वनासक्त एकचर्या रतः सदा
57 // ajitaṃ jetukāmena bhāvyaṃ saṃgeṣvasaṃginā / guṇasaṃgeṣveṣvanāsakta ekacaryā rataḥ sadā
58 ॥ ब्राह्मणो न चिरादेव सुखमायात्यनुत्तमम् । द्वन्द्वारामेषु भूतेषु वराको रमते मुनिः
58 // brāhmaṇo na cirādeva sukhamāyātyanuttamam / dvandvārāmeṣu bhūteṣu varāko ramate muniḥ
59 ॥ किञ्चिन्प्रज्ञानतृप्तो ऽसौ ज्ञानतृप्तो न शोचति । शुभैर्लभेत देवत्वं व्यामिश्रैर्जन्म मानुषम्
59 // kiñcinprajñānatṛpto 'sau jñānatṛpto na śocati / śubhairlabheta devatvaṃ vyāmiśrairjanma mānuṣam
60 ॥ अशुभैश्चाप्यधो जन्म कर्मभिर्लभते ऽवशः । तत्र मृत्युजरादुःखैः सततं समभिद्रुतम्
60 // aśubhaiścāpyadho janma karmabhirlabhate 'vaśaḥ / tatra mṛtyujarāduḥkhaiḥ satataṃ samabhidrutam
61 ॥ संसारं पश्यते जन्तुस्तत्कथं नावबुध्से । अहिते हितसंज्ञस्त्वमध्रुवे ध्रुवसंज्ञकः
61 // saṃsāraṃ paśyate jantustatkathaṃ nāvabudhse / ahite hitasaṃjñastvamadhruve dhruvasaṃjñakaḥ
62 ॥ अनर्थे वार्थसंज्ञस्त्वं किमर्थं नावबुध्यसे । संवेष्ट्यमानं बहुभिर्मोहतन्तुभिरात्मजैः
62 // anarthe vārthasaṃjñastvaṃ kimarthaṃ nāvabudhyase / saṃveṣṭyamānaṃ bahubhirmohatantubhirātmajaiḥ
63 ॥ कोशकारवदात्मानं वेष्टितो नावबुध्यसे । अलं परिग्रहेणेह दोषवान् हि परिग्रहः
63 // kośakāravadātmānaṃ veṣṭito nāvabudhyase / alaṃ parigraheṇeha doṣavān hi parigrahaḥ
64 ॥ कृमिर्हि कोशकारस्तु बध्यते स्वपरिग्रहात् । पुत्रदारकुटुंबेषु सक्ताः सीदन्ति जन्तवः
64 // kṛmirhi kośakārastu badhyate svaparigrahāt / putradārakuṭuṃbeṣu saktāḥ sīdanti jantavaḥ
65 ॥ सरःपङ्कार्णवे मग्ना जीर्णा वनगजा इव । मोहजालसमाकृष्टान्पश्यजन्तून्सुदुःखितान्
65 // saraḥpaṅkārṇave magnā jīrṇā vanagajā iva / mohajālasamākṛṣṭānpaśyajantūnsuduḥkhitān
66 ॥ कुटुंबं पुत्रदारं च शरीरं द्रव्यसंचयम् । पारक्यमध्रुवं सर्वं किं स्वं सुकृतदुष्कृते
66 // kuṭuṃbaṃ putradāraṃ ca śarīraṃ dravyasaṃcayam / pārakyamadhruvaṃ sarvaṃ kiṃ svaṃ sukṛtaduṣkṛte
67 ॥ यदा सर्वं परित्यज्य गन्तव्यमवशेन वै । अनर्थे किं प्रसक्तस्त्वं स्वमर्थं नानुतिष्टसि
67 // yadā sarvaṃ parityajya gantavyamavaśena vai / anarthe kiṃ prasaktastvaṃ svamarthaṃ nānutiṣṭasi
68 ॥ अविश्रान्तमनालंबमपाथेयमदैशिकम् । तमः कर्त्तारमध्वानं कथमेको गमिष्यसि
68 // aviśrāntamanālaṃbamapātheyamadaiśikam / tamaḥ karttāramadhvānaṃ kathameko gamiṣyasi
69 ॥ नहि त्वां प्रस्थितं कश्चित्पृष्टतो ऽनुगमिष्यति । सुकृतं दुष्कृतं च त्वां गच्छन्तमनुयास्यतः
69 // nahi tvāṃ prasthitaṃ kaścitpṛṣṭato 'nugamiṣyati / sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ ca tvāṃ gacchantamanuyāsyataḥ
70 ॥ विद्या कर्म च शौर्यं च ज्ञानं च बहुविस्तरम् । अर्थार्थमनुशीर्यन्ते सिद्धार्थस्तु विमुच्यते
70 // vidyā karma ca śauryaṃ ca jñānaṃ ca bahuvistaram / arthārthamanuśīryante siddhārthastu vimucyate
71 ॥ निबन्धिनी रज्जुरेषा या ग्रामे वसतो रतिः । छित्वैनां सुकृतो यान्ति नैनां छिन्दन्ति दुष्कृतः
71 // nibandhinī rajjureṣā yā grāme vasato ratiḥ / chitvaināṃ sukṛto yānti naināṃ chindanti duṣkṛtaḥ
72 ॥ तुल्यजातिवयोरूपान् हृतान्पस्यसि मृत्युना । न च नामास्ति निर्वेदो लोहं हि हृदयं तव
72 // tulyajātivayorūpān hṛtānpasyasi mṛtyunā / na ca nāmāsti nirvedo lohaṃ hi hṛdayaṃ tava
73 ॥ रूपकूलां मनः स्रोतां स्पर्शद्वीपां रसावहाम् । गन्धपङ्कां शब्दजलां स्वर्गमार्गदुरारुहाम्
73 // rūpakūlāṃ manaḥ srotāṃ sparśadvīpāṃ rasāvahām / gandhapaṅkāṃ śabdajalāṃ svargamārgadurāruhām
74 ॥ क्षमारित्रां सत्यमयीं धर्मस्थैर्यकराकराम् । त्यागवाताध्वगां शीघ्रां बुद्धिनावं नदीं तरेत्
74 // kṣamāritrāṃ satyamayīṃ dharmasthairyakarākarām / tyāgavātādhvagāṃ śīghrāṃ buddhināvaṃ nadīṃ taret
75 ॥ त्यक्त्वा धर्ममधर्मं च ह्युभे सत्यानृते त्यज । त्यज धर्ममसंकल्पादधर्मं चाप्यहिंसया
75 // tyaktvā dharmamadharmaṃ ca hyubhe satyānṛte tyaja / tyaja dharmamasaṃkalpādadharmaṃ cāpyahiṃsayā
76 ॥ उभे सत्यानृते बुद्धिं परमनिश्चयात् । अस्थिस्थूणं स्नायुयुतं मांसशोणितलेपनम्
76 // ubhe satyānṛte buddhiṃ paramaniścayāt / asthisthūṇaṃ snāyuyutaṃ māṃsaśoṇitalepanam
77 ॥ धर्मावनद्धं दुर्गन्धिं पूर्णं मूत्रपुरीषयोः । जराशोकसमाविष्टं रोगायतनमस्थिरम्
77 // dharmāvanaddhaṃ durgandhiṃ pūrṇaṃ mūtrapurīṣayoḥ / jarāśokasamāviṣṭaṃ rogāyatanamasthiram
78 ॥ रजस्वलमनित्यं च भूतावासं समुत्सृज । इदं विश्वं जगत्सर्वमजगञ्चापि यद्भवेत्
78 // rajasvalamanityaṃ ca bhūtāvāsaṃ samutsṛja / idaṃ viśvaṃ jagatsarvamajagañcāpi yadbhavet
79 ॥ महाभूतात्मकं सर्वमस्माद्यत्परमाणुमत् । इन्द्रियाणि च पञ्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा
79 // mahābhūtātmakaṃ sarvamasmādyatparamāṇumat / indriyāṇi ca pañcaiva tamaḥ sattvaṃ rajastathā
80 ॥ इत्येष सप्तदशको राशिख्यक्तसंज्ञकः । सर्वैरिहेन्द्रियार्थैश्च व्यक्ताव्यक्तैर्हि हितम्
80 // ityeṣa saptadaśako rāśikhyaktasaṃjñakaḥ / sarvairihendriyārthaiśca vyaktāvyaktairhi hitam
81 ॥ पञ्चविंशक इत्येष व्यक्ताव्यक्तमयो गणः । एतैः सर्वैः समायुक्तमनित्यमभिधीयते
81 // pañcaviṃśaka ityeṣa vyaktāvyaktamayo gaṇaḥ / etaiḥ sarvaiḥ samāyuktamanityamabhidhīyate
82 ॥ त्रिवर्गो ऽत्र सुखं दुःख जीवितं मरणं तथा । य इदं वेद तत्त्वेन सस वेद प्रभवाप्ययौ
82 // trivargo 'tra sukhaṃ duḥkha jīvitaṃ maraṇaṃ tathā / ya idaṃ veda tattvena sasa veda prabhavāpyayau
83 ॥ इन्द्रियैर्गृह्यते यद्यत्तद्व्यक्तमभिधीयते । अव्यक्तमथ तज्ज्ञेयं लिङ्गग्राह्यमतीन्द्रियम्
83 // indriyairgṛhyate yadyattadvyaktamabhidhīyate / avyaktamatha tajjñeyaṃ liṅgagrāhyamatīndriyam
84 ॥ इन्द्रियैर्नियतैर्देही धाराभिरिव तर्प्यते । लोके विहितमात्मानं लोकं चात्मनि पश्यति
84 // indriyairniyatairdehī dhārābhiriva tarpyate / loke vihitamātmānaṃ lokaṃ cātmani paśyati
85 ॥ परावरदृशः शक्तिर्ज्ञानवेलां न पश्यति । पश्यतः सर्वभूतानि सर्वावस्थासु सर्वदा
85 // parāvaradṛśaḥ śaktirjñānavelāṃ na paśyati / paśyataḥ sarvabhūtāni sarvāvasthāsu sarvadā
86 ॥ ब्रह्मभूतस्य संयोगो नाशुभेनोपपद्यते । ज्ञानेन विविधात्क्लेशान्न निवृत्तिश्च देहजात्
86 // brahmabhūtasya saṃyogo nāśubhenopapadyate / jñānena vividhātkleśānna nivṛttiśca dehajāt
87 ॥ लोकबुद्धिप्रकाशेन लोकमार्गो न रिष्यति । अनादिनिधनं जन्तुमात्मनि स्थितमव्ययम्
87 // lokabuddhiprakāśena lokamārgo na riṣyati / anādinidhanaṃ jantumātmani sthitamavyayam
88 ॥ अकर्तारममूढं च भगवानाह तीर्तवित् । यो जन्तुः स्वकृतैस्तैस्तैः कर्मभिर्नित्यदुःखितः
88 // akartāramamūḍhaṃ ca bhagavānāha tīrtavit / yo jantuḥ svakṛtaistaistaiḥ karmabhirnityaduḥkhitaḥ
89 ॥ स्वदुःखप्रतिघातार्थं हॄन्ति जन्तुरनेकधा । ततः कर्म समादत्ते पुनरन्यन्नवं बहु
89 // svaduḥkhapratighātārthaṃ hṝnti janturanekadhā / tataḥ karma samādatte punaranyannavaṃ bahu
90 ॥ तप्यते ऽथ पुनस्तेन भुक्त्वापथ्यमिवातुरः । अजस्रमेव मोहान्तो दुःखेषु सुखसंज्ञितः
90 // tapyate 'tha punastena bhuktvāpathyamivāturaḥ / ajasrameva mohānto duḥkheṣu sukhasaṃjñitaḥ
91 ॥ वध्यते तप्यते चैव भयवत्यर्मभिः सदा । ततो निवृत्तो बन्धात्स्वात्कर्मणामुदयादिह
91 // vadhyate tapyate caiva bhayavatyarmabhiḥ sadā / tato nivṛtto bandhātsvātkarmaṇāmudayādiha
92 ॥ परिभ्रमति संसारे चक्रवद्बाहुवर्जितः । संयमेन च संबन्धान्निवृत्त्या तपसो बलात्
92 // paribhramati saṃsāre cakravadbāhuvarjitaḥ / saṃyamena ca saṃbandhānnivṛttyā tapaso balāt
93 ॥ सम्प्राप्ता बहवः सिद्धिं अव्याबाधां सुखोदयाम्
93 // samprāptā bahavaḥ siddhiṃ avyābādhāṃ sukhodayām