72 ॥ इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने द्वितीयभागे शुकप्रलोभनं नामाष्टञ्चाशत्तमो ऽध्यायः सनन्दन उवाच ततः स राजा सहितो मन्त्रिभिर्द्विजसत्तम । पुरः पुरोहितं कृत्वा सर्वाण्यन्तः पुराणि च
72 // iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge bṛhadupākhyāne dvitīyabhāge śukapralobhanaṃ nāmāṣṭañcāśattamo 'dhyāyaḥ sanandana uvāca tataḥ sa rājā sahito mantribhirdvijasattama / puraḥ purohitaṃ kṛtvā sarvāṇyantaḥ purāṇi ca
1 ॥ शिरसा चार्ध्यमादाय गुरुपुत्रं समभ्यगात् । महदासनमादाय सर्वरत्नविभूषितम्
1 // śirasā cārdhyamādāya guruputraṃ samabhyagāt / mahadāsanamādāya sarvaratnavibhūṣitam
2 ॥ प्रददौ गुरुपुत्राय शुकाय परमोचितम् । तत्रोपविष्टं तं कार्ष्णिशास्त्रदृष्टेन कर्मणा
2 // pradadau guruputrāya śukāya paramocitam / tatropaviṣṭaṃ taṃ kārṣṇiśāstradṛṣṭena karmaṇā
3 ॥ पाद्यं निवेद्य प्रथमं सार्घ्यं गां च न्यवेदयत् । स च तांमन्त्रतः पूजां प्रतिगृह्य द्विजोत्तमः
3 // pādyaṃ nivedya prathamaṃ sārghyaṃ gāṃ ca nyavedayat / sa ca tāṃmantrataḥ pūjāṃ pratigṛhya dvijottamaḥ
4 ॥ पर्यपृच्छन्महातेजाराज्ञः कुशलमव्ययम् । उदारसत्त्वाभिजनो राजापि गुरुसूनवे
4 // paryapṛcchanmahātejārājñaḥ kuśalamavyayam / udārasattvābhijano rājāpi gurusūnave
5 ॥ आवेद्य कुशलं भूमौ निषसाद तदाज्ञया । सो ऽपि वैयासकिं भूयः पृष्ट्वा कुशलमव्ययम् । किमागमनिमित्येव पर्यपृच्छद्विधानवित्
5 // āvedya kuśalaṃ bhūmau niṣasāda tadājñayā / so 'pi vaiyāsakiṃ bhūyaḥ pṛṣṭvā kuśalamavyayam / kimāgamanimityeva paryapṛcchadvidhānavit
6 ॥ शुक उवाच पित्राहमुक्तो भद्रं ते मोक्षधर्मार्थकोविदः । विदेहराजोह्याद्योमे जनको नाम विश्रुतः
6 // śuka uvāca pitrāhamukto bhadraṃ te mokṣadharmārthakovidaḥ / videharājohyādyome janako nāma viśrutaḥ
7 ॥ तत्र त्वं गच्छ तूर्णं वै स ते हृदयसंशयम् । प्रवृत्तौ च निवृत्तौ च सर्वं छेत्स्यत्यसंशयम्
7 // tatra tvaṃ gaccha tūrṇaṃ vai sa te hṛdayasaṃśayam / pravṛttau ca nivṛttau ca sarvaṃ chetsyatyasaṃśayam
8 ॥ सो ऽहं पितुर्नियोगात्त्वा मुपप्रष्टुमिहागतः । तन्मे धर्मभृतां श्रेष्ठ यथावद्वक्तुमर्हसि
8 // so 'haṃ piturniyogāttvā mupapraṣṭumihāgataḥ / tanme dharmabhṛtāṃ śreṣṭha yathāvadvaktumarhasi
9 ॥ किं कार्यं ब्राह्मणेनेह मोक्षार्थश्च किमात्मकः । कथं च मोक्षः कर्तव्यो ज्ञानेन तपसापि वा
9 // kiṃ kāryaṃ brāhmaṇeneha mokṣārthaśca kimātmakaḥ / kathaṃ ca mokṣaḥ kartavyo jñānena tapasāpi vā
10 ॥ जनक उवाच यत्कार्यं ब्राह्मणेनेह जन्मप्रभृति तच्छुणु । कृतोपनयनस्तात भवेद्वेदपरायणः
10 // janaka uvāca yatkāryaṃ brāhmaṇeneha janmaprabhṛti tacchuṇu / kṛtopanayanastāta bhavedvedaparāyaṇaḥ
11 ॥ तपसा गुरुवृत्त्या च ब्रह्मचर्येण चान्वितः । देवतानां पितॄणां च ह्यतृष्णश्चानसूयकः
11 // tapasā guruvṛttyā ca brahmacaryeṇa cānvitaḥ / devatānāṃ pitṝṇāṃ ca hyatṛṣṇaścānasūyakaḥ
12 ॥ वेदानधीत्य नियतो दक्षिणामपवर्त्य च । अभ्यनुज्ञामनुप्राप्य समावर्तेत वै द्विजः
12 // vedānadhītya niyato dakṣiṇāmapavartya ca / abhyanujñāmanuprāpya samāvarteta vai dvijaḥ
13 ॥ समावृत्तस्तु गार्हस्थ्ये सदारो नियतो वसेत् । अनसूयुर्यथान्यायमाहिताग्निरनादृते
13 // samāvṛttastu gārhasthye sadāro niyato vaset / anasūyuryathānyāyamāhitāgniranādṛte
14 ॥ उत्पाद्य पुत्रपौत्रांश्च वन्याश्रमपदे वसेत् । तानेवाग्नीन्यथान्यायं पूजयन्नतिथिप्रियः
14 // utpādya putrapautrāṃśca vanyāśramapade vaset / tānevāgnīnyathānyāyaṃ pūjayannatithipriyaḥ
15 ॥ सर्वानग्नीन्यथान्यायमात्मन्यारोप्य धर्मवित् । निर्द्वन्द्वो वीतरागात्मा ब्रह्माश्रमपदे वसेत्
15 // sarvānagnīnyathānyāyamātmanyāropya dharmavit / nirdvandvo vītarāgātmā brahmāśramapade vaset
16 ॥ शुक उवाच उत्पन्ने ज्ञानविज्ञाने प्रत्यक्षे हृदि शश्वते । न विना गुरुसंवासाज्ज्ञानस्याधिगमः स्मृतः
16 // śuka uvāca utpanne jñānavijñāne pratyakṣe hṛdi śaśvate / na vinā gurusaṃvāsājjñānasyādhigamaḥ smṛtaḥ
17 ॥ किमवश्यं तु वस्तव्यमाश्रमेषु न वा नृप । एतद्भवन्तं पृच्छामि तद्भवान्वक्तुमर्हति
17 // kimavaśyaṃ tu vastavyamāśrameṣu na vā nṛpa / etadbhavantaṃ pṛcchāmi tadbhavānvaktumarhati
18 ॥ जनक उवाच न विना ज्ञानविज्ञाने मोक्षस्याधिगमो भवेत् ।. न विना गुरुसंबधाज्ज्ञानस्याधिगमस्तथा
18 // janaka uvāca na vinā jñānavijñāne mokṣasyādhigamo bhavet /. na vinā gurusaṃbadhājjñānasyādhigamastathā
19 ॥ आचार्यः प्लाविता तस्य ज्ञानं प्लव इहोच्यते । विज्ञाय कृतकृत्यस्तु तीर्णस्तत्रोभयं त्यजेत्
19 // ācāryaḥ plāvitā tasya jñānaṃ plava ihocyate / vijñāya kṛtakṛtyastu tīrṇastatrobhayaṃ tyajet
20 ॥ अनुच्छेदाय लोकानामनुच्छेदाय कर्मणाम् । कृत्वा शुभाशुभं कर्म मोक्षो नामेह लभ्यते
20 // anucchedāya lokānāmanucchedāya karmaṇām / kṛtvā śubhāśubhaṃ karma mokṣo nāmeha labhyate
21 ॥ भावितैः कारणैश्चार्यं बहुसंसारयोनिषु । आसादयति शुद्धात्मा मोक्षं हि प्रथमाश्रमे
21 // bhāvitaiḥ kāraṇaiścāryaṃ bahusaṃsārayoniṣu / āsādayati śuddhātmā mokṣaṃ hi prathamāśrame
22 ॥ तमासाद्य तु मुक्तस्य दृष्टार्थस्य विपश्चितः । त्रिधाश्रमेषु कोन्वर्थो भवेत्परमभीप्सतः
22 // tamāsādya tu muktasya dṛṣṭārthasya vipaścitaḥ / tridhāśrameṣu konvartho bhavetparamabhīpsataḥ
23 ॥ राजसांस्तामसांश्चैव नित्यं दोषान्विसर्जयेत । सात्त्विकं मार्गमास्थाय पश्येदात्मानमात्मना
23 // rājasāṃstāmasāṃścaiva nityaṃ doṣānvisarjayeta / sāttvikaṃ mārgamāsthāya paśyedātmānamātmanā
24 ॥ सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । संपश्यन्नैव लिप्येत जले वारिचरगो यथा
24 // sarvabhūteṣu cātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani / saṃpaśyannaiva lipyeta jale vāricarago yathā
25 ॥ पक्षीवत्पवनाद्वर्ध्वममुत्रानुन्त्यश्नुते । विहाय देहं निर्मुक्तो निर्द्वन्द्वः शुभसंगतः
25 // pakṣīvatpavanādvardhvamamutrānuntyaśnute / vihāya dehaṃ nirmukto nirdvandvaḥ śubhasaṃgataḥ
26 ॥ अत्र गाथाः पुरा गीताः शृणु राज्ञा ययातिना । धार्यते या द्विजैस्तात मोक्षशास्त्रविशारदैः
26 // atra gāthāḥ purā gītāḥ śṛṇu rājñā yayātinā / dhāryate yā dvijaistāta mokṣaśāstraviśāradaiḥ
27 ॥ ज्योतिश्चात्मनि नान्यत्र रत्नं तत्रैव चैव तत् । स्वयं च शक्यं तद्द्रष्टुं सुसमाहितर्चतसा
27 // jyotiścātmani nānyatra ratnaṃ tatraiva caiva tat / svayaṃ ca śakyaṃ taddraṣṭuṃ susamāhitarcatasā
28 ॥ न बिभेति परो यस्मान्न बिभेति पराच्च यः । यश्च नेच्छति न द्वेष्टि ब्रह्म संपद्यते स तु
28 // na bibheti paro yasmānna bibheti parācca yaḥ / yaśca necchati na dveṣṭi brahma saṃpadyate sa tu
29 ॥ यदा भावं न कुरुते सर्वभूतेषु पापकम् । पूर्वैराचरितो धर्मश्चतुराश्रमसंज्ञकः
29 // yadā bhāvaṃ na kurute sarvabhūteṣu pāpakam / pūrvairācarito dharmaścaturāśramasaṃjñakaḥ
30 ॥ अनेन क्रमयोगेन बहुजातिसुकर्मणाम् । कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म संपद्यते तदा
30 // anena kramayogena bahujātisukarmaṇām / karmaṇā manasā vācā brahma saṃpadyate tadā
31 ॥ र्सुयोज्य तपसात्मानमीर्ष्यामुत्सृज्य मोहिनीम् । त्यक्त्व कामं च लोभं च ततो ब्रह्मत्वमश्नुते
31 // rsuyojya tapasātmānamīrṣyāmutsṛjya mohinīm / tyaktva kāmaṃ ca lobhaṃ ca tato brahmatvamaśnute
32 ॥ यदा श्राव्ये च दृश्ये च सर्वभूतेषु चाव्ययम् । समो भवति निर्द्वुद्वो ब्रह्म संपद्यते तदा
32 // yadā śrāvye ca dṛśye ca sarvabhūteṣu cāvyayam / samo bhavati nirdvudvo brahma saṃpadyate tadā
33 ॥ यदा स्तुति च र्निदां च समत्वेन च पश्यति । काञ्चनं चायसं चैव सुखदुःखे तथैव च
33 // yadā stuti ca rnidāṃ ca samatvena ca paśyati / kāñcanaṃ cāyasaṃ caiva sukhaduḥkhe tathaiva ca
34 ॥ शीतमुष्णं तथैवार्थमनर्न्थं प्रियमप्रियम् । जीवितं मरणं चैव ब्रह्म संपद्यते तदा
34 // śītamuṣṇaṃ tathaivārthamanarnthaṃ priyamapriyam / jīvitaṃ maraṇaṃ caiva brahma saṃpadyate tadā
35 ॥ प्रसार्येह यथाङ्गानि कूर्मः संहरते पुनः । तर्थेद्रियाणि मनसा संयन्तव्यानि भिक्षुणा
35 // prasāryeha yathāṅgāni kūrmaḥ saṃharate punaḥ / tarthedriyāṇi manasā saṃyantavyāni bhikṣuṇā
36 ॥ तमः परिगतं वेश्य यथा दीपेन दृश्यते । तथा बुद्धिप्रदीपेन शक्य आत्मा निरीक्षितुम्
36 // tamaḥ parigataṃ veśya yathā dīpena dṛśyate / tathā buddhipradīpena śakya ātmā nirīkṣitum
37 ॥ एतत्सर्वं प्रपश्यामि त्वयि बुद्धिमतांवर । यञ्चान्यदपि वेत्तव्यं तत्त्वतो वेत्ति तद्भवान्
37 // etatsarvaṃ prapaśyāmi tvayi buddhimatāṃvara / yañcānyadapi vettavyaṃ tattvato vetti tadbhavān
38 ॥ ब्रह्मर्षे विदितश्वासि विषयान्तमुपागतः । गुरोश्चैव प्रसादेन तव चैवोपशिक्षया
38 // brahmarṣe viditaśvāsi viṣayāntamupāgataḥ / guroścaiva prasādena tava caivopaśikṣayā
39 ॥ तस्य चैव प्रसादेन प्रादुर्भूतं महामुनेः । ज्ञानं दिव्यं समादीप्तं तेनासि विदितो विदितो मम
39 // tasya caiva prasādena prādurbhūtaṃ mahāmuneḥ / jñānaṃ divyaṃ samādīptaṃ tenāsi vidito vidito mama
40 ॥ अर्धिकं तव विज्ञानमधि कावगतिस्तव । अधिकं च तवैश्वर्यं तञ्च त्वं नावबुध्यसे
40 // ardhikaṃ tava vijñānamadhi kāvagatistava / adhikaṃ ca tavaiśvaryaṃ tañca tvaṃ nāvabudhyase
41 ॥ बाल्याद्वा संशयाद्वापि भयाद्वापि विमेषजात् । उत्पन्ने चापि विज्ञा ने नाधिगच्छन्ति ताङ्गतिम्
41 // bālyādvā saṃśayādvāpi bhayādvāpi vimeṣajāt / utpanne cāpi vijñā ne nādhigacchanti tāṅgatim
42 ॥ व्यवसायेन शुद्धेन मद्विधैश्छिन्नसंशयाः । विमुच्य हृदयग्रन्थीनार्तिमासादयन्ति ताम्
42 // vyavasāyena śuddhena madvidhaiśchinnasaṃśayāḥ / vimucya hṛdayagranthīnārtimāsādayanti tām
43 ॥ मवांश्चोत्पन्नविज्ञानः स्थिरबगुद्धिरलोलुपः । व्यवसायादृते ब्रह्मन्नासादयति तत्पदम्
43 // mavāṃścotpannavijñānaḥ sthirabaguddhiralolupaḥ / vyavasāyādṛte brahmannāsādayati tatpadam
44 ॥ नास्ति ते सुखदुःखेषु विशेषो नास्ति वस्तुषु । नौत्सुक्यं नृत्यगीतेषु न राग उपजायते
44 // nāsti te sukhaduḥkheṣu viśeṣo nāsti vastuṣu / nautsukyaṃ nṛtyagīteṣu na rāga upajāyate
45 ॥ न बन्धुषु निबन्धस्ते न भयेष्वस्ति ते भयम् । पश्यामित्वां महाभाग तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिम्
45 // na bandhuṣu nibandhaste na bhayeṣvasti te bhayam / paśyāmitvāṃ mahābhāga tulyanindātmasaṃstutim
46 ॥ अहं च त्वानुपश्यामि ये चान्ये ऽपि मनीषिणः । आस्थितं परमं मार्गे अक्षयं चाप्यनामयम्
46 // ahaṃ ca tvānupaśyāmi ye cānye 'pi manīṣiṇaḥ / āsthitaṃ paramaṃ mārge akṣayaṃ cāpyanāmayam
47 ॥ यत्फलं ब्राह्मणस्येह मोक्षार्थश्चापदात्मकः । तस्मिन्वै वर्तसे विप्रकिमन्यत्परिपृच्छसि
47 // yatphalaṃ brāhmaṇasyeha mokṣārthaścāpadātmakaḥ / tasminvai vartase viprakimanyatparipṛcchasi
48 ॥ सनन्दन उवाच एतच्छुत्वा तु वचनं कतात्मा कृतनिश्चयः । आत्मनात्मानमास्थाय दृष्ट्वा चात्मानमात्मना
48 // sanandana uvāca etacchutvā tu vacanaṃ katātmā kṛtaniścayaḥ / ātmanātmānamāsthāya dṛṣṭvā cātmānamātmanā
49 ॥ कृतकार्यः सुखी शान्तस्तूष्णीं प्रायादुदङ्मुखः । शैशिरं गिरिमासाद्य पाराशर्यं ददर्श च
49 // kṛtakāryaḥ sukhī śāntastūṣṇīṃ prāyādudaṅmukhaḥ / śaiśiraṃ girimāsādya pārāśaryaṃ dadarśa ca
50 ॥ शिष्यानध्यापयन्तं च पैलादीन्वेदसंहिताः । आरर्णेयो विशुद्धात्मा दिवाकरसमप्रभः
50 // śiṣyānadhyāpayantaṃ ca pailādīnvedasaṃhitāḥ / ārarṇeyo viśuddhātmā divākarasamaprabhaḥ
51 ॥ पितुर्जग्राह पादौ चज सादरं हृष्टमानसः । ततो निवेदयामास पितुः सर्वमुदारधीः
51 // piturjagrāha pādau caja sādaraṃ hṛṣṭamānasaḥ / tato nivedayāmāsa pituḥ sarvamudāradhīḥ
52 ॥ शुको जनकराजेन संवादं मोक्षसाधनम् । तच्छत्वा वेदकर्तासौ प्रहृष्टेनान्तरात्मना
52 // śuko janakarājena saṃvādaṃ mokṣasādhanam / tacchatvā vedakartāsau prahṛṣṭenāntarātmanā
53 ॥ समालिङ्ग्य सुतं व्यासः स्वपार्श्वस्थं चकार च
53 // samāliṅgya sutaṃ vyāsaḥ svapārśvasthaṃ cakāra ca
54 ॥ ततः पैलादयो विप्रा वेदान् व्यासादधीत्य च । शैलशृङ्गाद्भुवं प्राप्ता याजनाध्यापने रताः
54 // tataḥ pailādayo viprā vedān vyāsādadhītya ca / śailaśṛṅgādbhuvaṃ prāptā yājanādhyāpane ratāḥ