113 ॥ इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे द्वितीयपादे भृगुभरद्वाजसंवादे जगदुत्पत्तिवर्णनं नाम द्विचत्वारिंशो ऽध्यायः भरद्वाज उवाच यदि प्राणपतिर्वायुर्वायुरेव विचेष्चते । श्वसित्याभाषते चैव ततो जीवो निरर्थकः
113 // iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge dvitīyapāde bhṛgubharadvājasaṃvāde jagadutpattivarṇanaṃ nāma dvicatvāriṃśo 'dhyāyaḥ bharadvāja uvāca yadi prāṇapatirvāyurvāyureva viceṣcate / śvasityābhāṣate caiva tato jīvo nirarthakaḥ
1 ॥ य ऊष्मभाव आग्नेयो वह्निनैवोपलभ्यते । अग्निर्जरयते चैतत्तदा जीवो निरर्थकः
1 // ya ūṣmabhāva āgneyo vahninaivopalabhyate / agnirjarayate caitattadā jīvo nirarthakaḥ
2 ॥ जन्तोः प्रम्नियमाणस्य जीवो नैवोपलभ्यते । वायुरेव जहात्येनमूष्मभावश्च नश्यति
2 // jantoḥ pramniyamāṇasya jīvo naivopalabhyate / vāyureva jahātyenamūṣmabhāvaśca naśyati
3 ॥ यदि वाथुमयो जीवः संश्लेषो यदि वायुना । वायुमञ्जलवत्पश्येद्गच्छेत्सह मरुद्गुणैः
3 // yadi vāthumayo jīvaḥ saṃśleṣo yadi vāyunā / vāyumañjalavatpaśyedgacchetsaha marudguṇaiḥ
4 ॥ संश्लेषो यदि वा तेन यदि तस्मात्प्रणश्यति । महार्णवविमुक्तत्वादन्यत्सलिलभाजनम्
4 // saṃśleṣo yadi vā tena yadi tasmātpraṇaśyati / mahārṇavavimuktatvādanyatsalilabhājanam
5 ॥ कृपे वा सलिलं दद्यात्प्रदीपं वा हुताशने । क्षिप्रं प्रविश्य नश्येत यथा नश्यत्यसौ तथा
5 // kṛpe vā salilaṃ dadyātpradīpaṃ vā hutāśane / kṣipraṃ praviśya naśyeta yathā naśyatyasau tathā
6 ॥ पञ्चधारणके ह्यस्मिञ्छरीरे जीवितं कृतम् । येषामन्यतराभावाञ्चतुर्णां नास्ति संशयः
6 // pañcadhāraṇake hyasmiñcharīre jīvitaṃ kṛtam / yeṣāmanyatarābhāvāñcaturṇāṃ nāsti saṃśayaḥ
7 ॥ नश्यन्त्यापो ह्यनाहाराद्वायुरुच्छ्वासनिग्रहात् । नश्यते कोष्टभेदार्थमग्रिर्नश्यत्यभोजनात्
7 // naśyantyāpo hyanāhārādvāyurucchvāsanigrahāt / naśyate koṣṭabhedārthamagrirnaśyatyabhojanāt
8 ॥ व्याधित्रणपरिक्लेशैर्मेदिनी चैव शीर्यते । पीडिते ऽन्यतरे ह्येषां संघातो याति पञ्चताम्
8 // vyādhitraṇaparikleśairmedinī caiva śīryate / pīḍite 'nyatare hyeṣāṃ saṃghāto yāti pañcatām
9 ॥ तस्मिन्पञ्चत्वमापन्ने जीवः किमनुधावति । किं खेदयति वा जीवः किं शृणोति ब्रवीति च
9 // tasminpañcatvamāpanne jīvaḥ kimanudhāvati / kiṃ khedayati vā jīvaḥ kiṃ śṛṇoti bravīti ca
10 ॥ एषा गौः परलोकस्थं तारयिष्यतिमामिति । यो दत्त्वा म्रियते जन्तुः सा गौः कं तारयिष्यति
10 // eṣā gauḥ paralokasthaṃ tārayiṣyatimāmiti / yo dattvā mriyate jantuḥ sā gauḥ kaṃ tārayiṣyati
11 ॥ गौश्चप्रतिग्रहीता च दाता चैव समं यदा । इहैव विलयं यान्ति कुतस्तेषां समागमः
11 // gauścapratigrahītā ca dātā caiva samaṃ yadā / ihaiva vilayaṃ yānti kutasteṣāṃ samāgamaḥ
12 ॥ विहगैरुपभुक्तस्य शैलाग्रात्पतितस्य च । अग्निना चोपयुक्तस्य कुतः संजीवनं पुनः
12 // vihagairupabhuktasya śailāgrātpatitasya ca / agninā copayuktasya kutaḥ saṃjīvanaṃ punaḥ
13 ॥ छिन्नस्य यदि वृक्षस्य न मूलं प्रतिरोहति । जीवन्यस्य प्रवर्तन्ते मृतः क्व पुनरेष्यति
13 // chinnasya yadi vṛkṣasya na mūlaṃ pratirohati / jīvanyasya pravartante mṛtaḥ kva punareṣyati
14 ॥ जीवमात्रं पुरा सृष्टं यदेतत्परिवर्तते । मृताः प्रणश्यन्ति बीजाद्बीजं प्रणश्यति
14 // jīvamātraṃ purā sṛṣṭaṃ yadetatparivartate / mṛtāḥ praṇaśyanti bījādbījaṃ praṇaśyati
15 ॥ इति मे संशयो ब्रह्मन्हृदये परिधावति । त निवर्तय सर्वज्ञ यतस्त्वामाश्रितो ह्यहम्
15 // iti me saṃśayo brahmanhṛdaye paridhāvati / ta nivartaya sarvajña yatastvāmāśrito hyaham
16 ॥ सनन्दन उवाच एवं पृष्टस्तदानेन स भृगर्ब्रह्मणः सुतः । पुनराहु मुनिश्रेष्ठ तत्संदेहनिवृत्तये
16 // sanandana uvāca evaṃ pṛṣṭastadānena sa bhṛgarbrahmaṇaḥ sutaḥ / punarāhu muniśreṣṭha tatsaṃdehanivṛttaye
17 ॥ भृगुरुवाच न प्राणाः सन्ति जीवस्य दत्तस्य च कृतस्य च । याति देहान्तरं प्राणी शरीरं तु विशीर्यते
17 // bhṛguruvāca na prāṇāḥ santi jīvasya dattasya ca kṛtasya ca / yāti dehāntaraṃ prāṇī śarīraṃ tu viśīryate
18 ॥ न शरीराश्रितो जीवस्तस्मिन्नष्टे प्रणश्यति । समिधामग्निदग्धानां यथाग्रिर्द्दश्यते तथा
18 // na śarīrāśrito jīvastasminnaṣṭe praṇaśyati / samidhāmagnidagdhānāṃ yathāgrirddaśyate tathā
19 ॥ भरद्वाज उवाच अग्नेर्यथा तस्य नाशात्तद्विनाशो न विद्यते । इन्धनस्योपयोगान्ते स वाग्निर्नोपलभ्यते
19 // bharadvāja uvāca agneryathā tasya nāśāttadvināśo na vidyate / indhanasyopayogānte sa vāgnirnopalabhyate
20 ॥ नश्यतीत्येव जानामि शान्तमग्निमनिन्धनम् । गतिर्यस्य प्रमाणं वा संस्थानं वा न विद्यते
20 // naśyatītyeva jānāmi śāntamagnimanindhanam / gatiryasya pramāṇaṃ vā saṃsthānaṃ vā na vidyate
21 ॥ भृगुरुवाच समिधामुपयोगान्ते स चाग्निर्नोपलभ्यते । नश्यतीत्येव जानामि शान्तमग्निमनिन्धनम्
21 // bhṛguruvāca samidhāmupayogānte sa cāgnirnopalabhyate / naśyatītyeva jānāmi śāntamagnimanindhanam
22 ॥ गतिर्यस्य प्रमाणं वा संस्थानं वा न विद्यते । समिधामुपयोगान्ते यथाग्निर्नोपलभ्यते
22 // gatiryasya pramāṇaṃ vā saṃsthānaṃ vā na vidyate / samidhāmupayogānte yathāgnirnopalabhyate
23 ॥ आकाशानुगतत्वाद्धि दुर्ग्राह्यो हि निराश्रयः । तथा शरीरसंत्यागे जीवो ह्याकाशवत्स्थितः
23 // ākāśānugatatvāddhi durgrāhyo hi nirāśrayaḥ / tathā śarīrasaṃtyāge jīvo hyākāśavatsthitaḥ
24 ॥ न नश्यते सुसूक्ष्मत्वाद्यथा ज्योतिर्न संशयः । प्राणान्धारयते ह्यग्निः स जीव उपधार्यताम्
24 // na naśyate susūkṣmatvādyathā jyotirna saṃśayaḥ / prāṇāndhārayate hyagniḥ sa jīva upadhāryatām
25 ॥ वायुसंधारणो ह्यग्निर्नश्यत्युच्छ्वासनिग्रहात् । तस्मिन्नष्टे शरीराग्नौ ततो देहमचेतनम्
25 // vāyusaṃdhāraṇo hyagnirnaśyatyucchvāsanigrahāt / tasminnaṣṭe śarīrāgnau tato dehamacetanam
26 ॥ पतितं याति भूमित्वमयनं तस्य हि क्षितिः । जगमानां हि सर्वेषां स्थावराणां तथैव च
26 // patitaṃ yāti bhūmitvamayanaṃ tasya hi kṣitiḥ / jagamānāṃ hi sarveṣāṃ sthāvarāṇāṃ tathaiva ca
27 ॥ आकाशं पवनो ऽन्वेति ज्योतिस्तमनुगच्छति । तेषां त्रयाणामेकत्वाद्वयं भूमौ प्रतिष्टितम्
27 // ākāśaṃ pavano 'nveti jyotistamanugacchati / teṣāṃ trayāṇāmekatvādvayaṃ bhūmau pratiṣṭitam
28 ॥ यत्र खं तत्र पवनस्तत्राग्निर्यत्र मारुतः । अमूर्तयस्ते विज्ञेया मूर्तिमन्तः शरीरिणः
28 // yatra khaṃ tatra pavanastatrāgniryatra mārutaḥ / amūrtayaste vijñeyā mūrtimantaḥ śarīriṇaḥ
29 ॥ भरद्वाज उवाच यद्यग्निमारुतौ भूमिः खमापश्च शरीरिषु । जीवः किंलक्षणस्तत्रेत्येतदाचक्ष्व मे ऽनघ
29 // bharadvāja uvāca yadyagnimārutau bhūmiḥ khamāpaśca śarīriṣu / jīvaḥ kiṃlakṣaṇastatretyetadācakṣva me 'nagha
30 ॥ पञ्चात्मके पञ्चरतौ पञ्चविज्ञानसंज्ञके । शरीरे प्राणिनां जीवं वेत्तुभिच्छामि यादृशम्
30 // pañcātmake pañcaratau pañcavijñānasaṃjñake / śarīre prāṇināṃ jīvaṃ vettubhicchāmi yādṛśam
31 ॥ मांसशोणितसंघाते मेदःस्नाय्वस्थिसंचये । भिद्यमाने शरीरे तु जीवो नैवोपलभ्यते
31 // māṃsaśoṇitasaṃghāte medaḥsnāyvasthisaṃcaye / bhidyamāne śarīre tu jīvo naivopalabhyate
32 ॥ यद्यजीवशरीरं तु पञ्चभूतसमन्वितम् । शरीरे मानसे दुःख कस्तां वेदयते रुजम्
32 // yadyajīvaśarīraṃ tu pañcabhūtasamanvitam / śarīre mānase duḥkha kastāṃ vedayate rujam
33 ॥ शृणोति कथितं जीवः कर्णाभ्यांन शृणोति तत् । महर्षे मनसि व्यग्रे तस्माज्जीवो निरर्थकः
33 // śṛṇoti kathitaṃ jīvaḥ karṇābhyāṃna śṛṇoti tat / maharṣe manasi vyagre tasmājjīvo nirarthakaḥ
34 ॥ सर्वे पश्यन्ति यदृश्यं मनोयुक्तेन चक्षुषा । मनसि व्याकुले चक्षुः पश्यन्नपि न पश्यति
34 // sarve paśyanti yadṛśyaṃ manoyuktena cakṣuṣā / manasi vyākule cakṣuḥ paśyannapi na paśyati
35 ॥ न पश्यति न चाघ्राति न शृणोति न भाषते । न च स्मर्शमसौ वेत्ति निद्रावशगतः पुनः
35 // na paśyati na cāghrāti na śṛṇoti na bhāṣate / na ca smarśamasau vetti nidrāvaśagataḥ punaḥ
36 ॥ हृष्यति क्रुद्ध्यते को ऽत्र शोचत्युद्विजते च कः । इच्छति ध्यायति द्वेष्टि वाक्यं वाचयते च कः
36 // hṛṣyati kruddhyate ko 'tra śocatyudvijate ca kaḥ / icchati dhyāyati dveṣṭi vākyaṃ vācayate ca kaḥ
37 ॥ भृगुरुवाच तं पञ्चसाधारणमत्र किञ्चिच्छरीरमेको वहतेंऽतरात्मा । स वेत्ति गन्धांश्च रसाञ्छुतीश्च स्पर्शं च रूपं च गुणांश्च ये ऽल्ये
37 // bhṛguruvāca taṃ pañcasādhāraṇamatra kiñciccharīrameko vahateṃ'tarātmā / sa vetti gandhāṃśca rasāñchutīśca sparśaṃ ca rūpaṃ ca guṇāṃśca ye 'lye
38 ॥ पञ्चात्मके पञ्चगुणप्रदर्शी स सर्वगात्रानुगतोंऽतरात्मा । सवेति दुःखानि सुखानि चात्र तद्विप्रयोगात्तु न वेत्ति देहम्
38 // pañcātmake pañcaguṇapradarśī sa sarvagātrānugatoṃ'tarātmā / saveti duḥkhāni sukhāni cātra tadviprayogāttu na vetti deham
39 ॥ यदा न रूपं न स्पर्शो नोष्यभवश्च पावके । तदा शान्ते शरीराग्नौ देहत्यागेन नश्यति
39 // yadā na rūpaṃ na sparśo noṣyabhavaśca pāvake / tadā śānte śarīrāgnau dehatyāgena naśyati
40 ॥ आपोमयमिदं सर्वमापोमूर्तिः शरीरिणाम् । तत्रात्मा मानसो ब्रह्मा सर्वभूतेषु लोककृत्
40 // āpomayamidaṃ sarvamāpomūrtiḥ śarīriṇām / tatrātmā mānaso brahmā sarvabhūteṣu lokakṛt
41 ॥ आत्मानं तं विजानीहि सर्वलोकहितात्मकम् । तस्मिन्यः संश्रितो देहे ह्यब्बिन्दुरिव पुष्करे
41 // ātmānaṃ taṃ vijānīhi sarvalokahitātmakam / tasminyaḥ saṃśrito dehe hyabbinduriva puṣkare
42 ॥ क्षेत्रज्ञं तं विजानीहि नित्यं लोकहितात्मकम् । तमोरजश्च सत्त्वं च विद्धि जीवगुणानिमाम्
42 // kṣetrajñaṃ taṃ vijānīhi nityaṃ lokahitātmakam / tamorajaśca sattvaṃ ca viddhi jīvaguṇānimām
43 ॥ अचेतनं जीवगुणं वदन्ति स चेष्टते चेष्टयते च सर्वम् । अतः परं क्षेत्रविदो वदन्ति प्रावर्तयद्यो भुवनानि सप्त
43 // acetanaṃ jīvaguṇaṃ vadanti sa ceṣṭate ceṣṭayate ca sarvam / ataḥ paraṃ kṣetravido vadanti prāvartayadyo bhuvanāni sapta
44 ॥ न जीवनाशो ऽस्ति हि देहभेदे मिथ्यैतदाहुर्मुन इत्यबुद्धाः । जीवस्तु देहान्तरितः प्रयाति दशार्द्धतस्तस्य शरीरभेदः
44 // na jīvanāśo 'sti hi dehabhede mithyaitadāhurmuna ityabuddhāḥ / jīvastu dehāntaritaḥ prayāti daśārddhatastasya śarīrabhedaḥ
45 ॥ एवं भूतेषु सर्वेषु गूढश्चरति सर्वदा । दृश्यते त्वग्र्या बुध्यासूक्ष्मया तत्त्वदर्शिभिः
45 // evaṃ bhūteṣu sarveṣu gūḍhaścarati sarvadā / dṛśyate tvagryā budhyāsūkṣmayā tattvadarśibhiḥ
46 ॥ तं पूर्वापररात्रेषु युञ्जानः सततं बुधः । लब्धाहारो विशुद्धात्मा पश्यत्यात्मानमात्मनि
46 // taṃ pūrvāpararātreṣu yuñjānaḥ satataṃ budhaḥ / labdhāhāro viśuddhātmā paśyatyātmānamātmani
47 ॥ चित्तस्य हि प्रसादेन हित्वा कर्म शुभाशुभम् । प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमानन्त्यमश्नुते
47 // cittasya hi prasādena hitvā karma śubhāśubham / prasannātmātmani sthitvā sukhamānantyamaśnute
48 ॥ मानसो ऽग्निः शरीरेषु जीव इत्यभिधीयते । सृष्टिः प्रजापतेरेषा भूताध्यात्मविनिश्चये
48 // mānaso 'gniḥ śarīreṣu jīva ityabhidhīyate / sṛṣṭiḥ prajāpatereṣā bhūtādhyātmaviniścaye
49 ॥ असृजद्ब्राह्मणानेव पूर्वं ब्रह्मा प्रजापतिः । आत्मतेजो ऽभिनिर् वृत्तान्भास्कराग्निसमप्रभान्
49 // asṛjadbrāhmaṇāneva pūrvaṃ brahmā prajāpatiḥ / ātmatejo 'bhinir vṛttānbhāskarāgnisamaprabhān
50 ॥ ततः सत्यं च धर्मं च तथा ब्रह्म च शाश्वतम् । आचारं चैव शौचं च स्वर्गाय विदधे प्रभुः
50 // tataḥ satyaṃ ca dharmaṃ ca tathā brahma ca śāśvatam / ācāraṃ caiva śaucaṃ ca svargāya vidadhe prabhuḥ
51 ॥ देवदान वगन्धर्वा दैत्यासुरमहोरगाः । यक्षराक्षसनागाश्च पिशाचा मनुजास्तथा
51 // devadāna vagandharvā daityāsuramahoragāḥ / yakṣarākṣasanāgāśca piśācā manujāstathā
52 ॥ ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राणामसितस्तथा । भरद्वाज उवाच चातुर्वर्ण्यस्य वर्णेन यदि वर्णो विभिद्यते
52 // brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāṇāmasitastathā / bharadvāja uvāca cāturvarṇyasya varṇena yadi varṇo vibhidyate
53 ॥ स्वेदमूत्रपुरीषाणि श्लेष्मा पित्त सशोणितम् । त्वन्तः क्षरति सर्वेषां कस्माद्वर्णो विभज्यते
53 // svedamūtrapurīṣāṇi śleṣmā pitta saśoṇitam / tvantaḥ kṣarati sarveṣāṃ kasmādvarṇo vibhajyate
54 ॥ जङ्गमानामसंख्येयाः स्थावराणां च जातयः । तेषां विविधवर्णानां कुतो वर्णविनिश्चयः
54 // jaṅgamānāmasaṃkhyeyāḥ sthāvarāṇāṃ ca jātayaḥ / teṣāṃ vividhavarṇānāṃ kuto varṇaviniścayaḥ
55 ॥ भृगुरुवाच न विशेषो ऽस्ति वर्णानां सर्वं ब्रह्ममयं जगत् । ब्रह्मणा पूर्वसृष्टं हि कर्मणा वर्णतां गतम्
55 // bhṛguruvāca na viśeṣo 'sti varṇānāṃ sarvaṃ brahmamayaṃ jagat / brahmaṇā pūrvasṛṣṭaṃ hi karmaṇā varṇatāṃ gatam
56 ॥ कामभोगाः प्रियास्तीक्ष्णाः क्रोधताप्रियसाहसाः । त्यक्तस्वकर्मरक्ताङ्गास्ते द्विजाः क्षत्रतां गताः
56 // kāmabhogāḥ priyāstīkṣṇāḥ krodhatāpriyasāhasāḥ / tyaktasvakarmaraktāṅgāste dvijāḥ kṣatratāṃ gatāḥ
57 ॥ गोभ्यो वृत्तिं समास्थाय पीताः कृष्युपजीविनः । स्वधर्ंमन्नानुतिष्टन्ति ते द्विजा वैश्यतां गताः
57 // gobhyo vṛttiṃ samāsthāya pītāḥ kṛṣyupajīvinaḥ / svadharṃmannānutiṣṭanti te dvijā vaiśyatāṃ gatāḥ
58 ॥ र्हिसानृतपरा लुब्धाः सर्वकर्मोपजीविनः । कृष्णाः शौचपारिभ्राष्टास्ते द्विजाः शूद्रतां गताः
58 // rhisānṛtaparā lubdhāḥ sarvakarmopajīvinaḥ / kṛṣṇāḥ śaucapāribhrāṣṭāste dvijāḥ śūdratāṃ gatāḥ
59 ॥ इत्येतैः कर्मभिर्व्याप्ता द्विजा वर्णान्तरं गताः । ब्राह्मणा धर्मतन्त्रस्थास्तपस्तेषां न नश्यति
59 // ityetaiḥ karmabhirvyāptā dvijā varṇāntaraṃ gatāḥ / brāhmaṇā dharmatantrasthāstapasteṣāṃ na naśyati
60 ॥ ब्रह्म धारयतां नित्यं व्रतानि नियभांस्तथा । ब्रह्म चैव पुरा सृष्टं येन जानन्ति तद्विदः
60 // brahma dhārayatāṃ nityaṃ vratāni niyabhāṃstathā / brahma caiva purā sṛṣṭaṃ yena jānanti tadvidaḥ
61 ॥ तेषां बहुविधास्त्वन्यास्तत्र तत्र द्विजातयः । पिशाचजा राक्षसाः प्रेता विविधा म्लेच्छजातयः । सा सृष्टिर्मानसी नाम धर्मतन्त्रपरायणा
61 // teṣāṃ bahuvidhāstvanyāstatra tatra dvijātayaḥ / piśācajā rākṣasāḥ pretā vividhā mlecchajātayaḥ / sā sṛṣṭirmānasī nāma dharmatantraparāyaṇā
62 ॥ भरद्वाज उवाच ब्राह्मणः केन भवति क्षत्रियो वा द्विजोत्तम । वैश्यः शूद्रश्च विप्रर्षे तद्ब्रूहि वदतां वर
62 // bharadvāja uvāca brāhmaṇaḥ kena bhavati kṣatriyo vā dvijottama / vaiśyaḥ śūdraśca viprarṣe tadbrūhi vadatāṃ vara
63 ॥ भृगुरुवाच जातकर्मादिभिर्यस्तु संस्कारैः संस्कृतः शुचिः । वेदाध्ययनसंपन्नो ब्रह्मकर्मस्ववस्थितः
63 // bhṛguruvāca jātakarmādibhiryastu saṃskāraiḥ saṃskṛtaḥ śuciḥ / vedādhyayanasaṃpanno brahmakarmasvavasthitaḥ
64 ॥ शौचाचारस्थितः सम्यग्विद्याभ्यासी गुरुप्रियः । नित्यव्रती सत्यपरः स वै ब्राह्मण उच्यते
64 // śaucācārasthitaḥ samyagvidyābhyāsī gurupriyaḥ / nityavratī satyaparaḥ sa vai brāhmaṇa ucyate
65 ॥ सत्यं दानमथो ऽद्रोह आनृशंस्यं कृपा घृणा । तपस्यां दृश्यते यत्र स ब्राह्मण इति स्मृतः
65 // satyaṃ dānamatho 'droha ānṛśaṃsyaṃ kṛpā ghṛṇā / tapasyāṃ dṛśyate yatra sa brāhmaṇa iti smṛtaḥ
66 ॥ क्षत्रजं सेवते कर्म वेदाध्ययनसंगतः । दानादानरतिर्यस्तु स वै क्षत्रिय उच्यते
66 // kṣatrajaṃ sevate karma vedādhyayanasaṃgataḥ / dānādānaratiryastu sa vai kṣatriya ucyate
67 ॥ विशत्याशु पशुभ्यश्च कृष्यादानरतिः शुचिः । वेदाध्ययनसंपन्नः स वैश्य इति संज्ञितः
67 // viśatyāśu paśubhyaśca kṛṣyādānaratiḥ śuciḥ / vedādhyayanasaṃpannaḥ sa vaiśya iti saṃjñitaḥ
68 ॥ सर्वघभक्षरतिर्नित्यं सर्वकर्मकरो ऽशुचिः । त्यक्तवेदस्त्वनाचारः स वै शूद्र इति स्मृतः
68 // sarvaghabhakṣaratirnityaṃ sarvakarmakaro 'śuciḥ / tyaktavedastvanācāraḥ sa vai śūdra iti smṛtaḥ
69 ॥ शूद्रे चैतद्भवेल्लक्ष्म द्विजे तच्च न विद्यते । न वै शूद्रो भवेच्छूद्रो ब्राह्मणो ब्राह्मणो न च
69 // śūdre caitadbhavellakṣma dvije tacca na vidyate / na vai śūdro bhavecchūdro brāhmaṇo brāhmaṇo na ca
70 ॥ सर्वोपायैस्तु लोभस्य क्रोधस्य च विनिग्रहः । एतत्पवित्रं ज्ञानानां तथा चैवात्मसंयमः
70 // sarvopāyaistu lobhasya krodhasya ca vinigrahaḥ / etatpavitraṃ jñānānāṃ tathā caivātmasaṃyamaḥ
71 ॥ वर्ज्यौ सर्वात्मना तौ हि श्रेयोघातार्थमुद्यतौ । नित्यक्रोधाच्छ्रियं रक्षेत्तपो रक्षेत्तु मत्सरात्
71 // varjyau sarvātmanā tau hi śreyoghātārthamudyatau / nityakrodhācchriyaṃ rakṣettapo rakṣettu matsarāt
72 ॥ विद्यां मानापमानाभघ्यामात्मानं तु प्रमादतः
72 // vidyāṃ mānāpamānābhaghyāmātmānaṃ tu pramādataḥ
73 ॥ यस्य सर्वे समारंभघा निराशीर्बन्धना द्विज । त्यागे यस्य हुतं सर्वं स त्यागी स च बुद्धिमान्
73 // yasya sarve samāraṃbhaghā nirāśīrbandhanā dvija / tyāge yasya hutaṃ sarvaṃ sa tyāgī sa ca buddhimān
74 ॥ अहिंस्त्रः सर्वभूतानां मैत्रायण गतश्चरेत् । परिग्रहात्परित्यज्य भवेद्बद्ध्या जितेन्द्रियः
74 // ahiṃstraḥ sarvabhūtānāṃ maitrāyaṇa gataścaret / parigrahātparityajya bhavedbaddhyā jitendriyaḥ
75 ॥ अशोकस्थानमाति वेदिह चामुत्र चाभयम् । तपोनित्येन दान्तेन मुनिना संयतात्ममना
75 // aśokasthānamāti vediha cāmutra cābhayam / taponityena dāntena muninā saṃyatātmamanā
76 ॥ अजितं जेतुकामेन व्यासंगेषु ह्यसंगिना । इन्द्रियैर्गृह्यते यद्यत्तत्तव्द्यक्तमिति स्थितिः
76 // ajitaṃ jetukāmena vyāsaṃgeṣu hyasaṃginā / indriyairgṛhyate yadyattattavdyaktamiti sthitiḥ
77 ॥ अव्यक्तमिति विज्ञेयं लिङ्गग्राह्यमतीन्द्रियम् । अविश्रंभेण मन्तव्यं विश्रंभे धारयेन्मनः
77 // avyaktamiti vijñeyaṃ liṅgagrāhyamatīndriyam / aviśraṃbheṇa mantavyaṃ viśraṃbhe dhārayenmanaḥ
78 ॥ मनः प्राणेन गृह्णीयात्प्राणं ब्रह्मणि धारयेत् । निवेदादेव निर्वाणं न च किञ्चिद्विच्चितयेत्
78 // manaḥ prāṇena gṛhṇīyātprāṇaṃ brahmaṇi dhārayet / nivedādeva nirvāṇaṃ na ca kiñcidviccitayet
79 ॥ सुखं वै ब्रह्मणो ब्रह्मन्निर्वेदेनाधिगच्छति । शौचे तु सततं युक्तः सदाचारसमन्वितः
79 // sukhaṃ vai brahmaṇo brahmannirvedenādhigacchati / śauce tu satataṃ yuktaḥ sadācārasamanvitaḥ
80 ॥ स्वनुक्रोशश्च भूतेषु तद्द्विजातिषु लक्षणम् । सत्यंव्रतं तपः शौचं सत्यं विसृजते प्रजा
80 // svanukrośaśca bhūteṣu taddvijātiṣu lakṣaṇam / satyaṃvrataṃ tapaḥ śaucaṃ satyaṃ visṛjate prajā
81 ॥ सत्येन धार्यते लोकः स्वः सत्येनैव गच्छति । अनृतं तमसो रूपं तमसा नीयते ह्यधः
81 // satyena dhāryate lokaḥ svaḥ satyenaiva gacchati / anṛtaṃ tamaso rūpaṃ tamasā nīyate hyadhaḥ
82 ॥ तमोग्रस्तान पश्यन्ति प्रकाशन्तमसावृताः । सुदुष्प्रकाश इत्याहुर्नरकं तम एव च
82 // tamograstāna paśyanti prakāśantamasāvṛtāḥ / suduṣprakāśa ityāhurnarakaṃ tama eva ca
83 ॥ सत्यानृतं तदुभघयं प्राप्यते जगतीचरैः । तत्राप्येवंविधा लोके वृत्तिः सत्यानृते भवेत्
83 // satyānṛtaṃ tadubhaghayaṃ prāpyate jagatīcaraiḥ / tatrāpyevaṃvidhā loke vṛttiḥ satyānṛte bhavet
84 ॥ धर्माधर्मौं प्रकाशश्च तमो दुःखसुखं तथा । शारीरैर्मानसैर्दुःखैः सुखैश्चाप्यसुखोदयैः
84 // dharmādharmauṃ prakāśaśca tamo duḥkhasukhaṃ tathā / śārīrairmānasairduḥkhaiḥ sukhaiścāpyasukhodayaiḥ
85 ॥ लोकसृष्टं प्रपश्यन्तो न मुह्यन्ति विचक्षणाः । तत्र दुःखविमोक्षार्थं प्रयतेत विचक्षणः
85 // lokasṛṣṭaṃ prapaśyanto na muhyanti vicakṣaṇāḥ / tatra duḥkhavimokṣārthaṃ prayateta vicakṣaṇaḥ
86 ॥ सुखं ह्यनित्यं भूतानामिह लोके परत्र च । राहुग्रस्तस्य सोमस्य यथा ज्योत्स्ना न भासते
86 // sukhaṃ hyanityaṃ bhūtānāmiha loke paratra ca / rāhugrastasya somasya yathā jyotsnā na bhāsate
87 ॥ तथा तमोभिभूतानां भूतानां नश्यते सुखम्
87 // tathā tamobhibhūtānāṃ bhūtānāṃ naśyate sukham
88 ॥ तत्खलु द्विविधं सुखमुच्यचते शरीरं मानसं च । इह खल्वमुष्मिंश्च लोके वस्तुप्रवृत्तयः सुखार्थमभिधीयन्ते नहीतः परत्रापर्वगफलाद्विशिष्टतरमस्ति । स एव काम्यो गुणविशेषो धर्मार्थगुणारंभगस्तद्धेतुरस्योत्पत्तिः सुखप्रयोजनार्थमारंभाः । भरद्वाज उवाच वदैतद्भवताभिहितं सुखानां परमा स्थितिरिति
88 // tatkhalu dvividhaṃ sukhamucyacate śarīraṃ mānasaṃ ca / iha khalvamuṣmiṃśca loke vastupravṛttayaḥ sukhārthamabhidhīyante nahītaḥ paratrāparvagaphalādviśiṣṭataramasti / sa eva kāmyo guṇaviśeṣo dharmārthaguṇāraṃbhagastaddheturasyotpattiḥ sukhaprayojanārthamāraṃbhāḥ / bharadvāja uvāca vadaitadbhavatābhihitaṃ sukhānāṃ paramā sthitiriti
89 ॥ न तदुपगृह्णीमो न ह्येषामृषीणां महति स्थितानाम्
89 // na tadupagṛhṇīmo na hyeṣāmṛṣīṇāṃ mahati sthitānām
90 ॥ अप्राप्य एष काम्य गुणविशेषो न चैनमभिशीलयन्ति । तपसि श्रूयते त्रिलोककृद्ब्रह्मा प्रभुरेकाकी तिष्टति ब्रह्मचारी न कामसुखोष्वात्मानमवदधाति
90 // aprāpya eṣa kāmya guṇaviśeṣo na cainamabhiśīlayanti / tapasi śrūyate trilokakṛdbrahmā prabhurekākī tiṣṭati brahmacārī na kāmasukhoṣvātmānamavadadhāti
91 ॥ अपि च भगवान्विश्वेश्वर उमापतिः काममभिवर्तमानमनङ्गत्वेन सममनयत्
91 // api ca bhagavānviśveśvara umāpatiḥ kāmamabhivartamānamanaṅgatvena samamanayat
92 ॥ तस्माद्भूमौ न तु महात्मभिरञ्जयति गृहीतो न त्वेष तावद्विशिष्टो गुणविशेष इति
92 // tasmādbhūmau na tu mahātmabhirañjayati gṛhīto na tveṣa tāvadviśiṣṭo guṇaviśeṣa iti
93 ॥ नैतद्भगवतः प्रत्येमि भवता तूक्तं सुखानां परमाः स्त्रिय इति लोकप्रवादो हि द्विविधः फलोदयः सुकृतात्सुखमवाप्यते ऽन्यथा दुःखमिति
93 // naitadbhagavataḥ pratyemi bhavatā tūktaṃ sukhānāṃ paramāḥ striya iti lokapravādo hi dvividhaḥ phalodayaḥ sukṛtātsukhamavāpyate 'nyathā duḥkhamiti
94 ॥ भृगुरुवाच अत्रोच्यते अनृतात्खलु तमः प्रादुर्भूतं ततस्तमोग्रस्ता अधर्ममेवानुवर्तन्ते न धर्मं क्रोधलोभमोहहिंसानृतादिभिखच्छन्नाः खल्वस्मिंल्लोके नामुत्र सुखमाप्नुवन्ति विविधव्याधिरुजोपतापैरवकीर्यन्ते वधबन्धनपरिक्लेशादिभिश्च क्षुत्पिपासाश्रमकृतैरुपतापैरुपतप्यन्ते वर्षवातात्युष्णातिशीतकृतैश्च प्रतिभयैः शारीरैर्दुःखैरुपतप्यन्ते बन्धुधनविनाशविप्रयोगकृतैश्च मानसैः शौकैरभिभूयन्ते जरामृत्युकृतैश्चान्यैरिति यस्त्वेतैः
94 // bhṛguruvāca atrocyate anṛtātkhalu tamaḥ prādurbhūtaṃ tatastamograstā adharmamevānuvartante na dharmaṃ krodhalobhamohahiṃsānṛtādibhikhacchannāḥ khalvasmiṃlloke nāmutra sukhamāpnuvanti vividhavyādhirujopatāpairavakīryante vadhabandhanaparikleśādibhiśca kṣutpipāsāśramakṛtairupatāpairupatapyante varṣavātātyuṣṇātiśītakṛtaiśca pratibhayaiḥ śārīrairduḥkhairupatapyante bandhudhanavināśaviprayogakṛtaiśca mānasaiḥ śaukairabhibhūyante jarāmṛtyukṛtaiścānyairiti yastvetaiḥ
95 ॥ शारीरं मानसं नास्ति न जरा न च पातकम् । नित्यमेव सुखं स्वर्गे सुखं दुःखमिहोभयम्
95 // śārīraṃ mānasaṃ nāsti na jarā na ca pātakam / nityameva sukhaṃ svarge sukhaṃ duḥkhamihobhayam
96 ॥ नरके दुःखमेवाहुः सुखं तत्परमं पदम् । पृथिवी सर्वभूतानां जनित्री तद्विधाः स्त्रियः
96 // narake duḥkhamevāhuḥ sukhaṃ tatparamaṃ padam / pṛthivī sarvabhūtānāṃ janitrī tadvidhāḥ striyaḥ
97 ॥ पुमान्प्रजापतिस्तत्रशुक्रं तेजोमयं विदुः । इत्येतल्लोकनिर्माता धर्मस्य चरितस्य च
97 // pumānprajāpatistatraśukraṃ tejomayaṃ viduḥ / ityetallokanirmātā dharmasya caritasya ca
98 ॥ तपसश्च सुतप्तस्य स्वाध्यायस्य हुतस्य च । हुतेन शाम्यते पापं स्वाध्याये शान्तिरुत्तमा
98 // tapasaśca sutaptasya svādhyāyasya hutasya ca / hutena śāmyate pāpaṃ svādhyāye śāntiruttamā
99 ॥ दानेन भोगानित्याहुस्त पसा स्वर्गमाप्नुयात् । दानं तु द्विविधं प्राहुः परत्रार्थमिहैव च
99 // dānena bhogānityāhusta pasā svargamāpnuyāt / dānaṃ tu dvividhaṃ prāhuḥ paratrārthamihaiva ca
100 ॥ सद्भ्यो यद्दीयते किञ्चित्तत्परत्रोपतिष्टते । असद्भ्यो दीयते यत्तु तद्दानमिह भुज्यते । यादृशं दीयते दानं तादृशं फलमश्नुते
100 // sadbhyo yaddīyate kiñcittatparatropatiṣṭate / asadbhyo dīyate yattu taddānamiha bhujyate / yādṛśaṃ dīyate dānaṃ tādṛśaṃ phalamaśnute
101 ॥ भरद्वाज उवाच किं कस्य धर्मचरणं किं वा धर्मस्य लक्षणम् । धर्मः कतिविधो वापि तद्भवान्वक्तुमर्हति
101 // bharadvāja uvāca kiṃ kasya dharmacaraṇaṃ kiṃ vā dharmasya lakṣaṇam / dharmaḥ katividho vāpi tadbhavānvaktumarhati
102 ॥ भृगुरुवाच स्वधर्माचरणे युक्ता ये भवन्ति मनीषिणः । तेषां स्वर्गपलावाप्तिर्यो ऽन्यथा स विमुह्यते
102 // bhṛguruvāca svadharmācaraṇe yuktā ye bhavanti manīṣiṇaḥ / teṣāṃ svargapalāvāptiryo 'nyathā sa vimuhyate
103 ॥ भरद्वाज उवाच यदेतञ्चातुराश्रम्यं ब्रह्मर्षिविहितं पुरा । तेषां स्वे स्वे समाचारास्तन्मे वक्तुमिहार्हसि
103 // bharadvāja uvāca yadetañcāturāśramyaṃ brahmarṣivihitaṃ purā / teṣāṃ sve sve samācārāstanme vaktumihārhasi
104 ॥ भृगुरुवाच पूर्वमेव भगवता ब्रह्मणा लोकहितमनुतिष्टता धर्मसंरक्षणार्थमाश्रमाश्चत्वारो ऽभिनिर्द्दिष्टाः
104 // bhṛguruvāca pūrvameva bhagavatā brahmaṇā lokahitamanutiṣṭatā dharmasaṃrakṣaṇārthamāśramāścatvāro 'bhinirddiṣṭāḥ
105 ॥ तत्र गुरुकुलवासमेव प्रथममाश्रममाहरन्ति सम्यगत्र शौचसस्कारनियमव्रतविनियतात्मा उभे संध्ये भास्कराग्निदैवतान्युपस्थाय विहाय तद्ध्यालस्यं गुरोरभिवादनवेदाब्यासश्रवणपवित्रघीकृतान्तरात्मा त्रिषवणमुपस्पृश्य ब्रह्मचर्याग्निपरिचरणगुरुशुश्रूषा नित्यभिक्षाभैक्ष्यादिसर्वनिवेदितान्तरात्मा गुरुवचननिदेशानुष्टानाप्रतिकूलो गुरुप्रसादलब्धस्वाध्यायतत्परः स्यात्
105 // tatra gurukulavāsameva prathamamāśramamāharanti samyagatra śaucasaskāraniyamavrataviniyatātmā ubhe saṃdhye bhāskarāgnidaivatānyupasthāya vihāya taddhyālasyaṃ gurorabhivādanavedābyāsaśravaṇapavitraghīkṛtāntarātmā triṣavaṇamupaspṛśya brahmacaryāgniparicaraṇaguruśuśrūṣā nityabhikṣābhaikṣyādisarvaniveditāntarātmā guruvacananideśānuṣṭānāpratikūlo guruprasādalabdhasvādhyāyatatparaḥ syāt
106 ॥ भवति चात्र श्लोकः गुरुं यस्तु समाराध्य द्विजो वेदमावान्पुयात् । तस्य स्वर्गफलावाप्तिः सिद्ध्यते चास्य मानसम् । इति गार्हस्थ्यं खलु द्वितीयमाश्रमं वदन्ति
106 // bhavati cātra ślokaḥ guruṃ yastu samārādhya dvijo vedamāvānpuyāt / tasya svargaphalāvāptiḥ siddhyate cāsya mānasam / iti gārhasthyaṃ khalu dvitīyamāśramaṃ vadanti
107 ॥ तस्य सदा चारलक्षणं सर्वमनुव्याख्यास्यामः । समावृतानां सदाचाराणां सहधर्मचर्यफलार्थिनां गृहाश्रमो विधीयते
107 // tasya sadā cāralakṣaṇaṃ sarvamanuvyākhyāsyāmaḥ / samāvṛtānāṃ sadācārāṇāṃ sahadharmacaryaphalārthināṃ gṛhāśramo vidhīyate
108 ॥ धर्मार्थकामावाप्तिर्ह्य.त्र त्रिवर्गसाधनमपेक्ष्यागर्हितकर्मणा धनान्यादाय स्वाध्यायोपलब्धप्रकर्षेण वा ब्रह्मर्षिनिर्मितेन वा अद्भिः सागरगतेन वा द्रव्यनियमाभ्यासदैवतप्रसादोपलब्धेन वा धनेन गृहस्थो गार्हस्थ्यं वर्तयेत्
108 // dharmārthakāmāvāptirhya.tra trivargasādhanamapekṣyāgarhitakarmaṇā dhanānyādāya svādhyāyopalabdhaprakarṣeṇa vā brahmarṣinirmitena vā adbhiḥ sāgaragatena vā dravyaniyamābhyāsadaivataprasādopalabdhena vā dhanena gṛhastho gārhasthyaṃ vartayet
109 ॥ तद्धि सर्वाश्रमणां मूलमुदाहरन्ति गुरुकुलनिवासिनः परिव्राजका ये ऽन्ये संकल्पितव्रतनियमधर्मानुष्टानिनस्तेषामप्यन्तरा च भिक्षाबलिसंविभागाः प्रवर्तन्ते
109 // taddhi sarvāśramaṇāṃ mūlamudāharanti gurukulanivāsinaḥ parivrājakā ye 'nye saṃkalpitavrataniyamadharmānuṣṭāninasteṣāmapyantarā ca bhikṣābalisaṃvibhāgāḥ pravartante
110 ॥ वानप्रस्थानां च द्रव्योपस्कार इति प्रायशः खल्वेते साधवः साधुपथ्योदनाः स्वाध्यायप्रसंगिनस्तीर्थाभिगमनदेशदर्शनार्थं पृथिवीं पर्यटन्ति
110 // vānaprasthānāṃ ca dravyopaskāra iti prāyaśaḥ khalvete sādhavaḥ sādhupathyodanāḥ svādhyāyaprasaṃginastīrthābhigamanadeśadarśanārthaṃ pṛthivīṃ paryaṭanti
111 ॥ तेषां प्रत्युत्थानाभिगमनमनसूयावाक्यदानसुखसत्कारासनसुखशयनाभ्यवहारसत्क्रिया चेति
111 // teṣāṃ pratyutthānābhigamanamanasūyāvākyadānasukhasatkārāsanasukhaśayanābhyavahārasatkriyā ceti
112 ॥ भवति चात्र श्लोकः अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रतिनिवर्तते । स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यमादाय गच्छति
112 // bhavati cātra ślokaḥ atithiryasya bhagnāśo gṛhātpratinivartate / sa dattvā duṣkṛtaṃ tasmai puṇyamādāya gacchati
113 ॥ अपि चात्र यज्ञक्रियाभिर्देवताः प्रीयन्ते निवापेन पितरो विद्याभ्यासश्रवणधारणेन ऋषयः अपत्योत्पादनेन प्रजापतिरिति
113 // api cātra yajñakriyābhirdevatāḥ prīyante nivāpena pitaro vidyābhyāsaśravaṇadhāraṇena ṛṣayaḥ apatyotpādanena prajāpatiriti
114 ॥ लोकौ चात्र भवतः वात्सल्याः सर्वभूतेभ्यो वायोः श्रोत्रस्तथा गिरा । परितापोदपघातश्च पारुष्यं चात्र गर्हितम्
114 // lokau cātra bhavataḥ vātsalyāḥ sarvabhūtebhyo vāyoḥ śrotrastathā girā / paritāpodapaghātaśca pāruṣyaṃ cātra garhitam
115 ॥ अवज्ञानमहॄङ्कारो दंभश्चैव विगर्हितः । अहिंसा सत्यमक्रोदं सर्वाश्रमगतं तपः
115 // avajñānamahṝṅkāro daṃbhaścaiva vigarhitaḥ / ahiṃsā satyamakrodaṃ sarvāśramagataṃ tapaḥ
116 ॥ अपि चात्र माल्याभरणवस्त्राभ्यङ्गनित्योपभोगनृत्यगीतवादित्रश्रुतिसुखनयनस्नेहरामादर्शनानां प्राप्तिर्भक्ष्यभोज्यलेह्यपेयचोष्याणामभ्यवहार्य्याणां विविधानामुपभोगः
116 // api cātra mālyābharaṇavastrābhyaṅganityopabhoganṛtyagītavāditraśrutisukhanayanasneharāmādarśanānāṃ prāptirbhakṣyabhojyalehyapeyacoṣyāṇāmabhyavahāryyāṇāṃ vividhānāmupabhogaḥ
117 ॥ स्वविहारसंतोषः कामसुखावाप्तिरिति । त्रिवर्गगुणनिर्वृत्तिर्यस्य नित्यं गृहाश्रमे । स सुखान्यनुभूयेह शिष्टानां गतिमाप्नुयात्
117 // svavihārasaṃtoṣaḥ kāmasukhāvāptiriti / trivargaguṇanirvṛttiryasya nityaṃ gṛhāśrame / sa sukhānyanubhūyeha śiṣṭānāṃ gatimāpnuyāt
118 ॥ उञ्छवृत्तिर्वृहस्थो यः स्वधम चरणे रतः । त्यक्तकामसुखारंभः स्वर्गस्तस्य न दुर्लभः
118 // uñchavṛttirvṛhastho yaḥ svadhama caraṇe rataḥ / tyaktakāmasukhāraṃbhaḥ svargastasya na durlabhaḥ
119 ॥ वानप्रस्थाः खल्वपि धर्ममनुसरन्तः पुण्यानि तीर्थानि नदीप्रस्त्रवणानि स्वभक्तेष्वरण्येषु मृगवराहमहिष शार्दूलवनगजाकीर्णेषु तपस्यन्ते अनुसंचरन्ति
119 // vānaprasthāḥ khalvapi dharmamanusarantaḥ puṇyāni tīrthāni nadīprastravaṇāni svabhakteṣvaraṇyeṣu mṛgavarāhamahiṣa śārdūlavanagajākīrṇeṣu tapasyante anusaṃcaranti
120 ॥ त्यक्तग्राम्यवस्त्राभ्यवहारोपभोगा वन्यौषधिफलमूलपर्णपरिमितविचित्रनियताहाराः स्थानासनिनोभूपाषाणसिकताशर्करावालुकाभस्मशायिनः काशुकुशचर्मवल्कलसंवृताङ्गाः केशश्यश्रुनखरोमधारिणो नियतकालोपस्पर्शनाःशुष्कबलिहोमकालानुष्टायिनः । समित्कुशकुसुमापहारसंमार्जनलब्धविश्रामाः शीतोष्णपवनविष्टं भविभिन्नसर्वत्वचो विविधनियमयोगचर्यानुष्टानविहितपरिशुष्कमांसशोणितत्वगस्थिभूता धृतिपराः सत्त्वयोगाच्छरीराण्युद्वहॄन्ते
120 // tyaktagrāmyavastrābhyavahāropabhogā vanyauṣadhiphalamūlaparṇaparimitavicitraniyatāhārāḥ sthānāsaninobhūpāṣāṇasikatāśarkarāvālukābhasmaśāyinaḥ kāśukuśacarmavalkalasaṃvṛtāṅgāḥ keśaśyaśrunakharomadhāriṇo niyatakālopasparśanāḥśuṣkabalihomakālānuṣṭāyinaḥ / samitkuśakusumāpahārasaṃmārjanalabdhaviśrāmāḥ śītoṣṇapavanaviṣṭaṃ bhavibhinnasarvatvaco vividhaniyamayogacaryānuṣṭānavihitapariśuṣkamāṃsaśoṇitatvagasthibhūtā dhṛtiparāḥ sattvayogāccharīrāṇyudvahṝnte
121 ॥ यस्त्वेतां नियतचर्यां ब्रह्मर्षिविहितां चरेत् । स दहेदग्निवद्दोषाञ्जयेल्लोकांश्च दुर्जायान्
121 // yastvetāṃ niyatacaryāṃ brahmarṣivihitāṃ caret / sa dahedagnivaddoṣāñjayellokāṃśca durjāyān
122 ॥ परिव्राजकानां पुनराचारः तद्यथा । विमुच्याग्निं धनकलत्रपरिबर्हसंगेष्वात्मानं स्नेहपाशानवधूय परिव्रजन्ति । समलोष्टाश्मकाञ्चनास्त्रिवर्गप्रवृत्तेष्वसक्तबुद्धयः
122 // parivrājakānāṃ punarācāraḥ tadyathā / vimucyāgniṃ dhanakalatraparibarhasaṃgeṣvātmānaṃ snehapāśānavadhūya parivrajanti / samaloṣṭāśmakāñcanāstrivargapravṛtteṣvasaktabuddhayaḥ
123 ॥ अरिमित्रोदासीनां तुल्यदर्शनाः स्थावरजरायुजाण्डजस्वेदजानां भूतानां वाङ्मनृःकर्मभिरनभिरनभिद्रोहिणो ऽनिकेताः पर्वतपुलिनवृक्षमूलदेवायतनान्यनुसंचरन्तो वा सार्थमुपेयुर्नगरं ग्रामं वा न क्रोधदर्पलोभमोहकार्पण्यदंभपरिवादाभिमाननिर्वृत्तहिंसा इति
123 // arimitrodāsīnāṃ tulyadarśanāḥ sthāvarajarāyujāṇḍajasvedajānāṃ bhūtānāṃ vāṅmanṛḥkarmabhiranabhiranabhidrohiṇo 'niketāḥ parvatapulinavṛkṣamūladevāyatanānyanusaṃcaranto vā sārthamupeyurnagaraṃ grāmaṃ vā na krodhadarpalobhamohakārpaṇyadaṃbhaparivādābhimānanirvṛttahiṃsā iti
124 ॥ भवन्ति चात्र श्लोकाः अभयं सर्वभूतेभ्यो दत्त्वा यश्चरते मुनिः । न तस्य सर्वभूतेभ्यो भयमुत्पद्यते क्वचित्
124 // bhavanti cātra ślokāḥ abhayaṃ sarvabhūtebhyo dattvā yaścarate muniḥ / na tasya sarvabhūtebhyo bhayamutpadyate kvacit
125 ॥ कृत्वाग्निहोत्रं स्वशरीरसंस्थं शरीरमग्निं स्वमुखे जुहोति । विप्रस्तु भैक्षोपगतैर्हविर्भिश्चिता ग्निना संव्रजते हि सोकान्
125 // kṛtvāgnihotraṃ svaśarīrasaṃsthaṃ śarīramagniṃ svamukhe juhoti / viprastu bhaikṣopagatairhavirbhiścitā gninā saṃvrajate hi sokān
126 ॥ मोक्षाश्रमं यश्चरते यथोक्तं शुचिः स्वसंकल्पितयुक्तबुद्धिः । अनिन्धनं ज्योतिरिव प्रशान्तं स ब्रह्मलोकं श्रयते द्विजातिः
126 // mokṣāśramaṃ yaścarate yathoktaṃ śuciḥ svasaṃkalpitayuktabuddhiḥ / anindhanaṃ jyotiriva praśāntaṃ sa brahmalokaṃ śrayate dvijātiḥ