123 ॥ इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे नाममहात्म्यन्नामैकचत्वारिंशो ऽध्यायः श्रीनारद उवाच कुतः सृष्टमिदं ब्रह्मञ्जगत्स्थावरजङ्गमम् । प्रलये च कमभ्येति तन्मे ब्रूहि सनन्दन
123 // iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge prathamapāde nāmamahātmyannāmaikacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ śrīnārada uvāca kutaḥ sṛṣṭamidaṃ brahmañjagatsthāvarajaṅgamam / pralaye ca kamabhyeti tanme brūhi sanandana
1 ॥ ससागरः सगगनः सशैलः सबलाहकः । सभूमिः साग्निपवनो लोको ऽयं केन निर्मितः
1 // sasāgaraḥ sagaganaḥ saśailaḥ sabalāhakaḥ / sabhūmiḥ sāgnipavano loko 'yaṃ kena nirmitaḥ
2 ॥ कथं सृष्टानि भूतानि कथं वर्णविभक्तयः । शौचाशौचं कथं तेषां धर्माधर्मविधिः कथम्
2 // kathaṃ sṛṣṭāni bhūtāni kathaṃ varṇavibhaktayaḥ / śaucāśaucaṃ kathaṃ teṣāṃ dharmādharmavidhiḥ katham
3 ॥ कीदृशो जीवतां जीवः क्व वा गच्छन्ति ये मृताः । अस्माल्लोकादमुं लोकं सर्वं शंसतु मे भवान्
3 // kīdṛśo jīvatāṃ jīvaḥ kva vā gacchanti ye mṛtāḥ / asmāllokādamuṃ lokaṃ sarvaṃ śaṃsatu me bhavān
4 ॥ सनन्दन उवाच शृणु नारद वक्ष्यामि चेतिहासं पुरातनम् । भृगुणाभिहितं शास्त्रं भरद्वाजाय पृच्छते
4 // sanandana uvāca śṛṇu nārada vakṣyāmi cetihāsaṃ purātanam / bhṛguṇābhihitaṃ śāstraṃ bharadvājāya pṛcchate
5 ॥ कैलासशिखरे दृष्ट्वा दीप्यमानं महौजसम् । भृगुमहर्षिमासीनं भरद्वाजो ऽन्वपृच्छत
5 // kailāsaśikhare dṛṣṭvā dīpyamānaṃ mahaujasam / bhṛgumaharṣimāsīnaṃ bharadvājo 'nvapṛcchata
6 ॥ भरद्वाज उवाच कथं जीवो विचरति नानायोनिषु संततम् । कथं मुक्तिश्च संसाराज्जायते तस्य मानद
6 // bharadvāja uvāca kathaṃ jīvo vicarati nānāyoniṣu saṃtatam / kathaṃ muktiśca saṃsārājjāyate tasya mānada
7 ॥ यश्च नारायणः स्रष्टा स्वयंभूर्भगवन्स्वयम् । सेव्यसेवकभावेन वर्तेते इति तौ सदा
7 // yaśca nārāyaṇaḥ sraṣṭā svayaṃbhūrbhagavansvayam / sevyasevakabhāvena vartete iti tau sadā
8 ॥ प्रविशन्ति लये सर्वे यमीशं सचराचराः । लोकानां रमणः सो ऽयं निर्गुणश्च निरञ्जनः
8 // praviśanti laye sarve yamīśaṃ sacarācarāḥ / lokānāṃ ramaṇaḥ so 'yaṃ nirguṇaśca nirañjanaḥ
9 ॥ अनीर्दश्यो ऽप्रतर्क्यश्च कथं ज्ञायेत कैर्मुने । कथमेनं परात्मानं कालशक्तिदुरन्वयम्
9 // anīrdaśyo 'pratarkyaśca kathaṃ jñāyeta kairmune / kathamenaṃ parātmānaṃ kālaśaktiduranvayam
10 ॥ अतर्क्यचरितं वेदाः स्तुवन्ति कथमादरात् । जीवो जीवत्वमुल्लङ्घ्य कथं ब्रह्म समन्वयात्
10 // atarkyacaritaṃ vedāḥ stuvanti kathamādarāt / jīvo jīvatvamullaṅghya kathaṃ brahma samanvayāt
11 ॥ एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तन्मे ब्रूहि कृपानिर्घ । एवं स भगवान्पृष्टो भरद्वाजेन संशयम्
11 // etadicchāmyahaṃ śrotuṃ tanme brūhi kṛpānirgha / evaṃ sa bhagavānpṛṣṭo bharadvājena saṃśayam
12 ॥ महर्षिर्ब्रह्मसंकाशः सर्वं तस्मै ततो ऽब्रवीत् । भृगुरुवाच मानसो नाम यः पूर्वो विश्रुतो वे महर्षिभिः
12 // maharṣirbrahmasaṃkāśaḥ sarvaṃ tasmai tato 'bravīt / bhṛguruvāca mānaso nāma yaḥ pūrvo viśruto ve maharṣibhiḥ
13 ॥ अनादिनिधनो देवस्तथा तेभ्यो ऽजरामरः । अव्यक्त इति विख्यातः शाश्वतो ऽथाक्षयो ऽव्ययः
13 // anādinidhano devastathā tebhyo 'jarāmaraḥ / avyakta iti vikhyātaḥ śāśvato 'thākṣayo 'vyayaḥ
14 ॥ यतः सृष्टानि भूतानि जायन्ते च म्रियन्ति च । सो ऽमृजत्प्रथमं देवो महान्तं नाम नामतः
14 // yataḥ sṛṣṭāni bhūtāni jāyante ca mriyanti ca / so 'mṛjatprathamaṃ devo mahāntaṃ nāma nāmataḥ
15 ॥ आकाशमिति विख्यातं सर्वभूतधरः प्रभुः । आकाशादभवद्वारि सलिलादग्निमारुतौ
15 // ākāśamiti vikhyātaṃ sarvabhūtadharaḥ prabhuḥ / ākāśādabhavadvāri salilādagnimārutau
16 ॥ अग्निमारुतसंयोगात्ततः समभवन्मही । ततस्तेजो मयं दिव्यं पद्मं सृष्टं स्वयंभुवा
16 // agnimārutasaṃyogāttataḥ samabhavanmahī / tatastejo mayaṃ divyaṃ padmaṃ sṛṣṭaṃ svayaṃbhuvā
17 ॥ तस्मात्पद्मात्समभवद्व्रह्मा वेदमयो विधिः । अहॄङ्कार इति ख्यातः सर्वभूतात्मभूतकृत्
17 // tasmātpadmātsamabhavadvrahmā vedamayo vidhiḥ / ahṝṅkāra iti khyātaḥ sarvabhūtātmabhūtakṛt
18 ॥ ब्रह्मा वै स महातेजा य एते पञ्च धातवः । शैलास्तस्यास्थिसंधास्तु मेदो मसिं च मेदिनी
18 // brahmā vai sa mahātejā ya ete pañca dhātavaḥ / śailāstasyāsthisaṃdhāstu medo masiṃ ca medinī
19 ॥ समुद्रास्तस्य रुधिरमाकाशमुदरं तथा । पवनश्चैव निश्वासस्तेजो ऽग्निर्निम्नगाः शिराः
19 // samudrāstasya rudhiramākāśamudaraṃ tathā / pavanaścaiva niśvāsastejo 'gnirnimnagāḥ śirāḥ
20 ॥ अग्नीषोमौ च चन्द्राकारै नयने तस्य विश्रुते । नभश्चोर्ध्वशिरस्तस्य क्षितिः पदौ भुजौ दिशः
20 // agnīṣomau ca candrākārai nayane tasya viśrute / nabhaścordhvaśirastasya kṣitiḥ padau bhujau diśaḥ
21 ॥ दुर्विज्ञेयो ह्यचिन्त्यात्मा सिद्धैरपि न संशयः । स एष भगवान्विष्णुरनन्त इति विश्रुतः
21 // durvijñeyo hyacintyātmā siddhairapi na saṃśayaḥ / sa eṣa bhagavānviṣṇurananta iti viśrutaḥ
22 ॥ सर्वभूतात्मभूतस्थो दुर्विज्ञेयो ऽकृतात्मभिः । अहॄङ्कारस्य यः स्रष्टा सर्वभूतभघवायवै । ततः समभवद्विश्वं पृष्टो ऽहं यदिह त्वया
22 // sarvabhūtātmabhūtastho durvijñeyo 'kṛtātmabhiḥ / ahṝṅkārasya yaḥ sraṣṭā sarvabhūtabhaghavāyavai / tataḥ samabhavadviśvaṃ pṛṣṭo 'haṃ yadiha tvayā
23 ॥ भग्द्वाज उवाच गगनस्य दिशां चैव भूतलस्वानिलस्य च । कान्यत्र परिमाणानि संशयं छिन्धि तत्त्वतः
23 // bhagdvāja uvāca gaganasya diśāṃ caiva bhūtalasvānilasya ca / kānyatra parimāṇāni saṃśayaṃ chindhi tattvataḥ
24 ॥ भृगुरुवाच अनन्तमेतदाकाशं सिद्धदैवतसोवितम् । रम्यं नानाश्रयाकीर्णं यस्यां तो नाधिगम्यते
24 // bhṛguruvāca anantametadākāśaṃ siddhadaivatasovitam / ramyaṃ nānāśrayākīrṇaṃ yasyāṃ to nādhigamyate
25 ॥ ऊर्ध्वं गतेरधस्तात्तु चन्द्रादित्यौ न पश्यतः । तत्र देवाः स्वयं दीप्ता भास्कराभाग्निवर्चसः
25 // ūrdhvaṃ gateradhastāttu candrādityau na paśyataḥ / tatra devāḥ svayaṃ dīptā bhāskarābhāgnivarcasaḥ
26 ॥ ते चाप्यन्तं न पश्यन्ति नभसः प्रथितौजसः । दुर्गमत्वादनन्तत्वादिति मे वद मानद
26 // te cāpyantaṃ na paśyanti nabhasaḥ prathitaujasaḥ / durgamatvādanantatvāditi me vada mānada
27 ॥ उपरिष्टोपरिष्टात्तु प्ज्वलद्भिः स्वयंप्रभघैः । निरुद्धमेतदाकाशं ह्यप्रमेयं सुरैरपि
27 // upariṣṭopariṣṭāttu pjvaladbhiḥ svayaṃprabhaghaiḥ / niruddhametadākāśaṃ hyaprameyaṃ surairapi
28 ॥ प्रथिव्यन्ते समुद्रास्तु समुद्रान्ते तमः स्मृतम् । तमसोंऽते जलं प्राहुर्जलस्यान्ते ऽग्निरेव च
28 // prathivyante samudrāstu samudrānte tamaḥ smṛtam / tamasoṃ'te jalaṃ prāhurjalasyānte 'gnireva ca
29 ॥ रसातलान्ते सलिलं जलान्ते पन्नगाधिपाः । तदन्ते पुनराकाशमाकाशान्ते पुनर्जलम्
29 // rasātalānte salilaṃ jalānte pannagādhipāḥ / tadante punarākāśamākāśānte punarjalam
30 ॥ एवमन्तं भगवतः प्रमाणं सलिलस्य च । अग्निमारुततोयेभ्यो दुर्ज्ञेयं दैवतैरपि
30 // evamantaṃ bhagavataḥ pramāṇaṃ salilasya ca / agnimārutatoyebhyo durjñeyaṃ daivatairapi
31 ॥ अग्निमारुततोयानां वर्णा क्षितितलस्य च । आकाशसदृशा ह्येते भिद्यन्ते तत्त्वदशनात्
31 // agnimārutatoyānāṃ varṇā kṣititalasya ca / ākāśasadṛśā hyete bhidyante tattvadaśanāt
32 ॥ पठन्ति चैव मुनयः शास्त्रेषु विविधेषु च । त्रैलोक्ये सागरे चैव प्रमाणं विहितं यथा
32 // paṭhanti caiva munayaḥ śāstreṣu vividheṣu ca / trailokye sāgare caiva pramāṇaṃ vihitaṃ yathā
33 ॥ अदृश्यो यस्त्वगम्यो यः कः प्रमाण मुदीरयेत् । सिद्धानां देवतानां च परिमीता यदा गतिः
33 // adṛśyo yastvagamyo yaḥ kaḥ pramāṇa mudīrayet / siddhānāṃ devatānāṃ ca parimītā yadā gatiḥ
34 ॥ तदागण्यमनन्तस्य नामानन्तेति विश्रुतम् । नामधेयानुरुपस्य मानसस्य महात्मनः
34 // tadāgaṇyamanantasya nāmānanteti viśrutam / nāmadheyānurupasya mānasasya mahātmanaḥ
35 ॥ यदा तु दिव्यं यद्रूपं ह्रसते वर्द्धते पुनः । को ऽन्यस्तद्वेदितुं शक्यो यो ऽपि स्यात्तद्विधो ऽपरः
35 // yadā tu divyaṃ yadrūpaṃ hrasate varddhate punaḥ / ko 'nyastadvedituṃ śakyo yo 'pi syāttadvidho 'paraḥ
36 ॥ ततः पुष्करतः सष्टः सर्वज्ञो मूर्तिमान्प्रभुः । ब्रह्मा धर्ममयः पूर्वः प्रजापतिरनुत्तमः
36 // tataḥ puṣkarataḥ saṣṭaḥ sarvajño mūrtimānprabhuḥ / brahmā dharmamayaḥ pūrvaḥ prajāpatiranuttamaḥ
37 ॥ भरद्वाज उवाच पुष्करो यदि संभूतो ज्येष्टं भवति पुष्करम् । ब्रह्माणं पूर्वजं चाह भवान्संदेह एव मे
37 // bharadvāja uvāca puṣkaro yadi saṃbhūto jyeṣṭaṃ bhavati puṣkaram / brahmāṇaṃ pūrvajaṃ cāha bhavānsaṃdeha eva me
38 ॥ भृगुरुवाच मानसस्येह या मूर्तिर्ब्रह्मत्वं समुपागता । तस्यासनविधानार्थं पृथिवी पद्ममुच्यते
38 // bhṛguruvāca mānasasyeha yā mūrtirbrahmatvaṃ samupāgatā / tasyāsanavidhānārthaṃ pṛthivī padmamucyate
39 ॥ कर्णिका तस्य पद्मस्य मेरुर्गगनमुच्छ्रितः । तस्य मध्ये स्थितो लोकान्सृजत्येष जगद्विधिः
39 // karṇikā tasya padmasya merurgaganamucchritaḥ / tasya madhye sthito lokānsṛjatyeṣa jagadvidhiḥ
40 ॥ भरद्वाज उवाच प्रजाविसर्गं विविधं कथं स सृजति प्रभुः । मेरुमध्ये स्थितो ब्रह्मा तद्वहिर्द्विजसत्तम
40 // bharadvāja uvāca prajāvisargaṃ vividhaṃ kathaṃ sa sṛjati prabhuḥ / merumadhye sthito brahmā tadvahirdvijasattama
41 ॥ भृगुरुवाच प्रजाविसर्गं विविधं मानसो मनसासृजत् । संरक्षणार्थं भूतानां सृष्टं प्रथमतो जलम्
41 // bhṛguruvāca prajāvisargaṃ vividhaṃ mānaso manasāsṛjat / saṃrakṣaṇārthaṃ bhūtānāṃ sṛṣṭaṃ prathamato jalam
42 ॥ यत्प्राणाः सर्वभूतानां सृष्टं प्रथमतो जलम् । यत्प्राणाः सर्वभूतानां वर्द्धन्ते येन च प्रजाः
42 // yatprāṇāḥ sarvabhūtānāṃ sṛṣṭaṃ prathamato jalam / yatprāṇāḥ sarvabhūtānāṃ varddhante yena ca prajāḥ
43 ॥ परित्यक्ताश्च न श्यन्ति तेनदं सर्वमावृत्तम् । पृथिवी पर्वता मेघा मूर्तिमन्तश्च ये परे । सर्वं तद्वारुणं ज्ञेयमापस्तस्तंभिरे पुनः
43 // parityaktāśca na śyanti tenadaṃ sarvamāvṛttam / pṛthivī parvatā meghā mūrtimantaśca ye pare / sarvaṃ tadvāruṇaṃ jñeyamāpastastaṃbhire punaḥ
44 ॥ भरद्वाज उवाच कथं सलिलमुत्पन्नं कथं चैवाग्निमारुतौ । कथं वा मेदिनी सृष्टेत्यत्र मे संशयो महान्
44 // bharadvāja uvāca kathaṃ salilamutpannaṃ kathaṃ caivāgnimārutau / kathaṃ vā medinī sṛṣṭetyatra me saṃśayo mahān
45 ॥ भृगुरुवाच ब्रह्मकल्पे पुरा ब्रह्मन् ब्रह्मर्षीणां समागमे । लोकसंभवसंदेहः समुत्पन्नो महात्मनाम्
45 // bhṛguruvāca brahmakalpe purā brahman brahmarṣīṇāṃ samāgame / lokasaṃbhavasaṃdehaḥ samutpanno mahātmanām
46 ॥ ते ऽतिष्टन्ध्यानमालंब्य मौनमास्थाय निश्चलाः । त्यक्ताहाराः स्पर्द्धमाना दिव्यं विर्षशतं द्विजाः
46 // te 'tiṣṭandhyānamālaṃbya maunamāsthāya niścalāḥ / tyaktāhārāḥ sparddhamānā divyaṃ virṣaśataṃ dvijāḥ
47 ॥ तेषां ब्रह्ममयी वाणी सर्वेषां श्रोत्रमागमत् । दिव्या सरस्वती तत्र संबभूव नभस्तलात्
47 // teṣāṃ brahmamayī vāṇī sarveṣāṃ śrotramāgamat / divyā sarasvatī tatra saṃbabhūva nabhastalāt
48 ॥ पुरास्तिमितमाकाशमनन्तमचलोपमम् । नष्टचन्द्रार्कपवनं प्रसुप्तमिव संबभौ
48 // purāstimitamākāśamanantamacalopamam / naṣṭacandrārkapavanaṃ prasuptamiva saṃbabhau
49 ॥ ततः सलिलमुत्पन्नं तमसीव तमः परम् । तस्माञ्च सलिलोत्पीडादुदतिष्टत मारुतः
49 // tataḥ salilamutpannaṃ tamasīva tamaḥ param / tasmāñca salilotpīḍādudatiṣṭata mārutaḥ
50 ॥ यथाभवनमच्छिद्रं निःशब्दमिव लक्ष्यते । तञ्चाभसा पूर्यमाणं सशब्दं कुरुते ऽनिलः
50 // yathābhavanamacchidraṃ niḥśabdamiva lakṣyate / tañcābhasā pūryamāṇaṃ saśabdaṃ kurute 'nilaḥ
51 ॥ तथा सलिलसंरुद्धे नभसोंऽतं निरन्तरे । भित्त्वार्णवतलं वायुः समुत्पतति घोषवान्
51 // tathā salilasaṃruddhe nabhasoṃ'taṃ nirantare / bhittvārṇavatalaṃ vāyuḥ samutpatati ghoṣavān
52 ॥ एषु वा चरते वायुरर्णवोत्पीडसंभवः । आकाशस्थानमासाद्य प्रशान्तिं नाधिगच्छति
52 // eṣu vā carate vāyurarṇavotpīḍasaṃbhavaḥ / ākāśasthānamāsādya praśāntiṃ nādhigacchati
53 ॥ तस्मिन्वाय्वम्बुसंघर्षे दीप्ततेजा महाबलः । प्रादुरासीदूर्ध्वशिखः कृत्वा निस्तिमिरं तमः
53 // tasminvāyvambusaṃgharṣe dīptatejā mahābalaḥ / prādurāsīdūrdhvaśikhaḥ kṛtvā nistimiraṃ tamaḥ
54 ॥ अग्निः पवनसंयुक्तः खं समाक्षिपते जलम् । तदग्निवायुसंपर्काद्धनत्वमुपपद्यते
54 // agniḥ pavanasaṃyuktaḥ khaṃ samākṣipate jalam / tadagnivāyusaṃparkāddhanatvamupapadyate
55 ॥ तस्याकाशं निपतितः स्नेहात्तिष्टति यो ऽपरः । स संघातत्वमापन्नो भूमित्वमनुगच्छति
55 // tasyākāśaṃ nipatitaḥ snehāttiṣṭati yo 'paraḥ / sa saṃghātatvamāpanno bhūmitvamanugacchati
56 ॥ रसानां सर्वगन्धानां स्नेहानां प्राणिनां तथा । भूमिर्यो निरियं ज्ञेया यस्याः सर्वं प्रसूयते
56 // rasānāṃ sarvagandhānāṃ snehānāṃ prāṇināṃ tathā / bhūmiryo niriyaṃ jñeyā yasyāḥ sarvaṃ prasūyate
57 ॥ भरद्वाज उवाच य एते धातवः पञ्च रक्ष्या यानसृजत्प्रभुः । आवृता यैरिमे लोका महाभूताभिसंज्ञितैः
57 // bharadvāja uvāca ya ete dhātavaḥ pañca rakṣyā yānasṛjatprabhuḥ / āvṛtā yairime lokā mahābhūtābhisaṃjñitaiḥ
58 ॥ यदासृजत्सहस्राणि भूतानां स महामतिः । पश्चात्तेष्वेव भूतत्वं कथं समुपपद्यते
58 // yadāsṛjatsahasrāṇi bhūtānāṃ sa mahāmatiḥ / paścātteṣveva bhūtatvaṃ kathaṃ samupapadyate
59 ॥ भृगुरुवाच अमितानि महाष्टानि यान्ति भूतानि संभवम् । अतस्तेषां महाभूतशब्दो ऽयमुपपद्यते
59 // bhṛguruvāca amitāni mahāṣṭāni yānti bhūtāni saṃbhavam / atasteṣāṃ mahābhūtaśabdo 'yamupapadyate
60 ॥ चेष्टा वायुः खमाकाशमूष्माग्निः सलिलं द्रवः । पृथिवी चात्र संघातः शरीरं पाञ्चभौतिकम्
60 // ceṣṭā vāyuḥ khamākāśamūṣmāgniḥ salilaṃ dravaḥ / pṛthivī cātra saṃghātaḥ śarīraṃ pāñcabhautikam
61 ॥ इत्यतः पञ्चभिर्युक्तैर्युक्तं स्थावरजङ्गमम् । श्रोत्रे घ्राणो रसः स्पर्शो दृष्टिश्चेन्द्रियसंज्ञिताः
61 // ityataḥ pañcabhiryuktairyuktaṃ sthāvarajaṅgamam / śrotre ghrāṇo rasaḥ sparśo dṛṣṭiścendriyasaṃjñitāḥ
62 ॥ भरद्वाज उवाच पञ्चभिर्यदि भूतैस्तु युक्ताः स्थावरजङ्गमाः । स्थावराणां न दृश्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः
62 // bharadvāja uvāca pañcabhiryadi bhūtaistu yuktāḥ sthāvarajaṅgamāḥ / sthāvarāṇāṃ na dṛśyante śarīre pañca dhātavaḥ
63 ॥ अनूष्मणामचेष्टानां घनानां चैव तत्त्वतः । वृक्षाणां नोपलभ्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः
63 // anūṣmaṇāmaceṣṭānāṃ ghanānāṃ caiva tattvataḥ / vṛkṣāṇāṃ nopalabhyante śarīre pañca dhātavaḥ
64 ॥ व शृण्वन्ति न पश्यन्ति न गन्धरसवेदिनः । न च स्पर्शं हि जानन्ति ते कथं पञ्च धातवः
64 // va śṛṇvanti na paśyanti na gandharasavedinaḥ / na ca sparśaṃ hi jānanti te kathaṃ pañca dhātavaḥ
65 ॥ अद्रवत्वादनिग्नित्वादभूमित्वादवायुतः । आकाशस्याप्रमेयत्वादृक्षाणां नास्ति भौतिकम्
65 // adravatvādanignitvādabhūmitvādavāyutaḥ / ākāśasyāprameyatvādṛkṣāṇāṃ nāsti bhautikam
66 ॥ भृगुरुवाच घनानामपि वृक्षणामाकाशो ऽस्ति न संशयः । तेषां पुष्पपलव्यक्तिर्नित्यं समुपपद्यते
66 // bhṛguruvāca ghanānāmapi vṛkṣaṇāmākāśo 'sti na saṃśayaḥ / teṣāṃ puṣpapalavyaktirnityaṃ samupapadyate
67 ॥ ऊष्मतो म्लायते पर्णं त्वक्फलं पुष्पमेव च । म्लायते शीर्यते चापि स्पर्शस्तेनात्र विद्यते
67 // ūṣmato mlāyate parṇaṃ tvakphalaṃ puṣpameva ca / mlāyate śīryate cāpi sparśastenātra vidyate
68 ॥ वाय्यग्न्यशनिनिर्धोषैः फलं पुष्पं विशीर्यते । श्रोत्रेण गृह्यते शब्दस्तस्माच्छृण्वन्ति पादपाः
68 // vāyyagnyaśaninirdhoṣaiḥ phalaṃ puṣpaṃ viśīryate / śrotreṇa gṛhyate śabdastasmācchṛṇvanti pādapāḥ
69 ॥ वल्ली वेष्टयते वृक्षान्सर्वतश्चैव गच्छति । नह्यदृष्टश्च मार्गो ऽस्ति तस्मात्पश्यन्ति पादपाः
69 // vallī veṣṭayate vṛkṣānsarvataścaiva gacchati / nahyadṛṣṭaśca mārgo 'sti tasmātpaśyanti pādapāḥ
70 ॥ पुण्यापुण्यैस्तथा गधैर्धूपैश्च विविधैरपि । अरोगाः पुष्पिताः संति तस्माज्जिघ्रन्ति पादपाः
70 // puṇyāpuṇyaistathā gadhairdhūpaiśca vividhairapi / arogāḥ puṣpitāḥ saṃti tasmājjighranti pādapāḥ
71 ॥ सुखदुःखयोर्ग्रहणाच्छिन्नस्य च विरोहणात् । जीवं पश्यामि वृक्षाणामचैतन्यं न विद्यते
71 // sukhaduḥkhayorgrahaṇācchinnasya ca virohaṇāt / jīvaṃ paśyāmi vṛkṣāṇāmacaitanyaṃ na vidyate
72 ॥ तेन तज्जलमादत्ते जरयत्यग्निमारुतौ । आहारपरिणामाञ्च स्नहो वृद्धिश्च जायते
72 // tena tajjalamādatte jarayatyagnimārutau / āhārapariṇāmāñca snaho vṛddhiśca jāyate
73 ॥ जङ्गमानां च सर्वेषां शरीरे पंञ्च धातवः । प्रत्येकशः प्रभिद्यन्ते यैः शरीरं विचेष्टते
73 // jaṅgamānāṃ ca sarveṣāṃ śarīre paṃñca dhātavaḥ / pratyekaśaḥ prabhidyante yaiḥ śarīraṃ viceṣṭate
74 ॥ त्वक् च मांसं तथास्थीनि मज्जा स्नायुश्च पञ्चमः । इत्येतदिह संघातं शरीरे पृथिवीमये
74 // tvak ca māṃsaṃ tathāsthīni majjā snāyuśca pañcamaḥ / ityetadiha saṃghātaṃ śarīre pṛthivīmaye
75 ॥ तेजो ह्यग्निस्तथा क्रोधश्चक्षुरुष्मा तथैव च । अग्निर्जनयते यञ्च पञ्चाग्नेयाः शरीरिणः
75 // tejo hyagnistathā krodhaścakṣuruṣmā tathaiva ca / agnirjanayate yañca pañcāgneyāḥ śarīriṇaḥ
76 ॥ श्रोत्रं घ्राणं तथास्यं च हृदयं कोष्टमेव च । आकाशात्प्राणिनामेते शरीरे पञ्च धातवः
76 // śrotraṃ ghrāṇaṃ tathāsyaṃ ca hṛdayaṃ koṣṭameva ca / ākāśātprāṇināmete śarīre pañca dhātavaḥ
77 ॥ श्लेष्मा पित्तमथ स्वेदो वसा शोणितमेव च । इत्यापः पञ्चधा देहे भवन्ति प्राणिनां सदा
77 // śleṣmā pittamatha svedo vasā śoṇitameva ca / ityāpaḥ pañcadhā dehe bhavanti prāṇināṃ sadā
78 ॥ प्राणात्प्रीणयते प्राणी व्यानाव्द्यायच्छते तथा
78 // prāṇātprīṇayate prāṇī vyānāvdyāyacchate tathā
79 ॥ गच्छत्यपानो ऽधश्चैव समानो ह्यद्यवस्थितः । उदानादुच्छ्वसितीति पञ्च (प्रति)भदाञ्च भाषते । इत्येते वायवः पञ्च वेष्टयन्तीहदेहिनम्
79 // gacchatyapāno 'dhaścaiva samāno hyadyavasthitaḥ / udānāducchvasitīti pañca (prati)bhadāñca bhāṣate / ityete vāyavaḥ pañca veṣṭayantīhadehinam
80 ॥ भूमेर्गन्धगुणान्वेत्ति रसं चादूभ्यः शरीरवान् । तस्य गन्धस्य वक्ष्यामि विस्तराभिहितान्गुणान्
80 // bhūmergandhaguṇānvetti rasaṃ cādūbhyaḥ śarīravān / tasya gandhasya vakṣyāmi vistarābhihitānguṇān
81 ॥ इष्टश्चानुष्टगन्धश्च मधुरः कटुरेव च । निर्हारी संहतः स्निग्धो रुक्षो विशद एव च
81 // iṣṭaścānuṣṭagandhaśca madhuraḥ kaṭureva ca / nirhārī saṃhataḥ snigdho rukṣo viśada eva ca
82 ॥ एवं नवविधो ज्ञेयः पार्थिवो गन्धविस्तरः । ज्योतिः पश्यति चक्षुर्भ्यः स्पर्शं वेत्ति च वायुना
82 // evaṃ navavidho jñeyaḥ pārthivo gandhavistaraḥ / jyotiḥ paśyati cakṣurbhyaḥ sparśaṃ vetti ca vāyunā
83 ॥ शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसश्चापि गुणाः स्मृताः । रसज्ञानं तु वक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु
83 // śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca rasaścāpi guṇāḥ smṛtāḥ / rasajñānaṃ tu vakṣyāmi tanme nigadataḥ śṛṇu
84 ॥ रसो बहुविधः प्रोक्त ऋषिभिः प्रथितात्मभिः । मधुरो लवणस्तिक्तः कषायो ऽम्लः कटुस्तथा
84 // raso bahuvidhaḥ prokta ṛṣibhiḥ prathitātmabhiḥ / madhuro lavaṇastiktaḥ kaṣāyo 'mlaḥ kaṭustathā
85 ॥ एष षडिधविस्तारो रसो वारिमयः स्मृतः । शब्दः स्पर्शश्च रूपश्च त्रिगुणं ज्योतिरुच्यते
85 // eṣa ṣaḍidhavistāro raso vārimayaḥ smṛtaḥ / śabdaḥ sparśaśca rūpaśca triguṇaṃ jyotirucyate
86 ॥ ज्योतिः पश्यति रूपाणि रूपं च बहुधा स्मृतम् । ह्रस्वो दीर्धस्तथा स्थूलश्चतुरस्रो ऽणुवृत्तवान्
86 // jyotiḥ paśyati rūpāṇi rūpaṃ ca bahudhā smṛtam / hrasvo dīrdhastathā sthūlaścaturasro 'ṇuvṛttavān
87 ॥ शुक्लः कृष्णस्तथा रक्तो नीलः पीतो ऽरुणस्तथा । कठिनश्चिक्कणः श्लक्ष्णः पिच्छिलो मृदु दारुणः
87 // śuklaḥ kṛṣṇastathā rakto nīlaḥ pīto 'ruṇastathā / kaṭhinaścikkaṇaḥ ślakṣṇaḥ picchilo mṛdu dāruṇaḥ
88 ॥ एवं षोडशविस्तारो ज्योतीरुपगुणः स्मृतः । तत्रैकगुणमाकाशं शब्द इत्येव तत्स्मृतम्
88 // evaṃ ṣoḍaśavistāro jyotīrupaguṇaḥ smṛtaḥ / tatraikaguṇamākāśaṃ śabda ityeva tatsmṛtam
89 ॥ तस्य शब्दस्य वक्ष्यामि विस्तरं विविधात्मकम् । षड्जो ऋषभगान्धारौ मध्यमोधैवतस्तथा
89 // tasya śabdasya vakṣyāmi vistaraṃ vividhātmakam / ṣaḍjo ṛṣabhagāndhārau madhyamodhaivatastathā
90 ॥ पञ्चमश्चापि विज्ञेयस्तथा चापि निषादवान् । एष सप्तविधः प्रोक्तो गुण आकाशसंभवः
90 // pañcamaścāpi vijñeyastathā cāpi niṣādavān / eṣa saptavidhaḥ prokto guṇa ākāśasaṃbhavaḥ
91 ॥ ऐश्वर्य्येण तु सर्वत्र स्थितो ऽपि पयहादिषु । मृदङ्गभेरीशङ्खानां स्तनयित्नो रथस्य च
91 // aiśvaryyeṇa tu sarvatra sthito 'pi payahādiṣu / mṛdaṅgabherīśaṅkhānāṃ stanayitno rathasya ca
92 ॥ एवं बहुविधाकारः शब्द आकाशसंभवः । वायव्यस्तु गुणः स्पर्शः स्पर्शश्च बहुधा स्मृतः
92 // evaṃ bahuvidhākāraḥ śabda ākāśasaṃbhavaḥ / vāyavyastu guṇaḥ sparśaḥ sparśaśca bahudhā smṛtaḥ
93 ॥ उष्णः शीतः सुखं दुःखं स्निग्धो विशद एव च । तथा खरो मृदुः श्लक्ष्णो लवुर्गुरुतरो ऽपि च
93 // uṣṇaḥ śītaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ snigdho viśada eva ca / tathā kharo mṛduḥ ślakṣṇo lavurgurutaro 'pi ca
94 ॥ शब्दस्पर्शौ तु विज्ञेयौ द्विगुणौ वायुरित्युत । एवमेकादशविधो वायव्यो गुण उच्यते
94 // śabdasparśau tu vijñeyau dviguṇau vāyurityuta / evamekādaśavidho vāyavyo guṇa ucyate
95 ॥ आकाशजं शब्दमाहुरेभिर्वायुगुणैः सह । अव्याहतैश्चेतयते नवेति विषमा गतिः
95 // ākāśajaṃ śabdamāhurebhirvāyuguṇaiḥ saha / avyāhataiścetayate naveti viṣamā gatiḥ
96 ॥ आप्यायन्ते च ते नित्यं धातवस्तैस्तु धातुभिः । आपो ऽग्निर्मारुश्चैव नित्यं जाग्रति देहिषु
96 // āpyāyante ca te nityaṃ dhātavastaistu dhātubhiḥ / āpo 'gnirmāruścaiva nityaṃ jāgrati dehiṣu
97 ॥ मूलमेते शरीरस्य व्याप्य प्राणानिह स्थिताः । पार्थिवं धातुमासाद्य यथा चेष्टयते बली
97 // mūlamete śarīrasya vyāpya prāṇāniha sthitāḥ / pārthivaṃ dhātumāsādya yathā ceṣṭayate balī
98 ॥ श्रितो मूर्द्धानमग्निस्तु शरीरं परिपालयेत् । प्राणो मूर्द्धनि वाग्नौ च वर्तमानो विचेष्टते
98 // śrito mūrddhānamagnistu śarīraṃ paripālayet / prāṇo mūrddhani vāgnau ca vartamāno viceṣṭate
99 ॥ स जन्तुः सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनः । मनो बुद्धिरहॄङ्कारो भूतानि विषयश्च सः
99 // sa jantuḥ sarvabhūtātmā puruṣaḥ sa sanātanaḥ / mano buddhirahṝṅkāro bhūtāni viṣayaśca saḥ
100 ॥ एवं त्विह स सर्वत्र प्राणैस्तु परिपाल्यते । पृष्टतस्तु समानेन स्वां स्वां गतिमुपाश्रितः
100 // evaṃ tviha sa sarvatra prāṇaistu paripālyate / pṛṣṭatastu samānena svāṃ svāṃ gatimupāśritaḥ
101 ॥ वस्तिमूलं गुदं चैव पावकं समुपाश्रितः । वहन्मूत्रं पुरीषं वाप्यपानः परिवर्तते
101 // vastimūlaṃ gudaṃ caiva pāvakaṃ samupāśritaḥ / vahanmūtraṃ purīṣaṃ vāpyapānaḥ parivartate
102 ॥ प्रयत्ने कर्मनियमे यच एकस्त्रिषु वर्तते । उदान इति तं प्राहुरध्यात्मज्ञानकोविदाः
102 // prayatne karmaniyame yaca ekastriṣu vartate / udāna iti taṃ prāhuradhyātmajñānakovidāḥ
103 ॥ संधिष्वपि च सर्वेषु संनिविष्टस्तथानिलः । शरीरेषु मनुष्याणां व्यान इत्युपदिश्यते
103 // saṃdhiṣvapi ca sarveṣu saṃniviṣṭastathānilaḥ / śarīreṣu manuṣyāṇāṃ vyāna ityupadiśyate
104 ॥ बाहुष्वग्निस्तु विततः समानेन समीरितः । रसान्वारु दोषांश्च वर्तयन्नति चेष्टते
104 // bāhuṣvagnistu vitataḥ samānena samīritaḥ / rasānvāru doṣāṃśca vartayannati ceṣṭate
105 ॥ अपानप्राणयोर्मध्ये प्राणापानसमीहितः । समन्वितस्त्वधिष्टानं सम्यक् पचति पावकः
105 // apānaprāṇayormadhye prāṇāpānasamīhitaḥ / samanvitastvadhiṣṭānaṃ samyak pacati pāvakaḥ
106 ॥ आस्पंहि पायुपर्यन्तमन्ते स्याद्गुदसंज्ञिते । रेतस्तस्मात्प्रजायन्ते सर्वस्रोतांसि देहिनाम्
106 // āspaṃhi pāyuparyantamante syādgudasaṃjñite / retastasmātprajāyante sarvasrotāṃsi dehinām
107 ॥ प्राणानां सन्निपाताश्च सन्निपातः प्रजायते । ऊष्मा चागिरीति ज्ञेयो यो ऽन्नं पचति देहिनाम्
107 // prāṇānāṃ sannipātāśca sannipātaḥ prajāyate / ūṣmā cāgirīti jñeyo yo 'nnaṃ pacati dehinām
108 ॥ अग्निवेगवहः प्राणो गुदान्ते प्रतिहन्यते । स ऊर्ध्वमागम्य पुनः समुत्क्षिपति पावकम्
108 // agnivegavahaḥ prāṇo gudānte pratihanyate / sa ūrdhvamāgamya punaḥ samutkṣipati pāvakam
109 ॥ पक्वाशयस्त्वधो नाभ्या ऊर्ध्वमामाशयः स्मृतः । नाभिमूले शरीरस्य सर्वे प्राणाश्च संस्थिताः
109 // pakvāśayastvadho nābhyā ūrdhvamāmāśayaḥ smṛtaḥ / nābhimūle śarīrasya sarve prāṇāśca saṃsthitāḥ
110 ॥ प्रस्थिता हृदयात्सर्वे तिर्यगूर्ध्दमधस्तथा । वहॄन्त्यन्नरसान्नाड्यो दशप्राणप्रचोदिताः
110 // prasthitā hṛdayātsarve tiryagūrdhdamadhastathā / vahṝntyannarasānnāḍyo daśaprāṇapracoditāḥ
111 ॥ एष मार्गो ऽपि योगानां येन गच्छन्ति तत्पदम् । जितक्लमाः समा धीरा मूर्द्धन्यात्मानमादधन्
111 // eṣa mārgo 'pi yogānāṃ yena gacchanti tatpadam / jitaklamāḥ samā dhīrā mūrddhanyātmānamādadhan
112 ॥ एवं सर्वेषु विहितप्राणापानेषु देहिनाम् । तस्मिन्समिध्यते नित्यमग्निः स्थाल्यामिवाहितः
112 // evaṃ sarveṣu vihitaprāṇāpāneṣu dehinām / tasminsamidhyate nityamagniḥ sthālyāmivāhitaḥ