59 ॥ इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे विष्णुमाहात्म्यं नामाष्टत्रिंशो ऽध्यायः सनक उवाच भूयः शृणुष्व विप्रेन्द्र माहात्म्यं परमेष्टिनः । सर्वपापहरं पुण्यं भुक्तिमुक्तिप्रदं नृणाम्
59 // iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge prathamapāde viṣṇumāhātmyaṃ nāmāṣṭatriṃśo 'dhyāyaḥ sanaka uvāca bhūyaḥ śṛṇuṣva viprendra māhātmyaṃ parameṣṭinaḥ / sarvapāpaharaṃ puṇyaṃ bhuktimuktipradaṃ nṛṇām
1 ॥ अहो हरिकथा लोके पापघ्नी पुण्यदायिनी । शृण्वतां वदतां चैव तद्भक्तानां विशेषतः
1 // aho harikathā loke pāpaghnī puṇyadāyinī / śṛṇvatāṃ vadatāṃ caiva tadbhaktānāṃ viśeṣataḥ
2 ॥ हरिभक्तिरसास्वादमुदिता ये नरोत्तमाः । नमस्करोम्यहं तेभ्यो यत्संगान्मुक्ति भाग्नरः
2 // haribhaktirasāsvādamuditā ye narottamāḥ / namaskaromyahaṃ tebhyo yatsaṃgānmukti bhāgnaraḥ
3 ॥ हरिभक्तिपरा ये तु हरिनामपरायणाः । दुर्वृत्ता वा सुवृत्ता वा तेभ्यो नित्यं नमोनमः
3 // haribhaktiparā ye tu harināmaparāyaṇāḥ / durvṛttā vā suvṛttā vā tebhyo nityaṃ namonamaḥ
4 ॥ संसारसागरं तर्तुं य इच्छेन्मु निपुङ्गव । स भजेद्धरिभक्तानां भक्तान्वै पापहारिणः
4 // saṃsārasāgaraṃ tartuṃ ya icchenmu nipuṅgava / sa bhajeddharibhaktānāṃ bhaktānvai pāpahāriṇaḥ
5 ॥ दृष्टः स्मृतः पूजितो वा ध्यातः प्रणमितो ऽपि वा । समुद्धरति गोविन्दो दुस्तराद्भव सागरात्
5 // dṛṣṭaḥ smṛtaḥ pūjito vā dhyātaḥ praṇamito 'pi vā / samuddharati govindo dustarādbhava sāgarāt
6 ॥ स्वपन्भुञ्जन् व्रजंस्तिष्टन्नतिष्टश्च वदंस्तथा । चिन्तयेद्यो हरेर्नाम तस्मै नित्यं नमो नमः
6 // svapanbhuñjan vrajaṃstiṣṭannatiṣṭaśca vadaṃstathā / cintayedyo harernāma tasmai nityaṃ namo namaḥ
7 ॥ अहो भाग्यमहो भाग्यं विष्णु भक्तिरतात्मनाम् । येषां मुक्तिः करस्थैव योगिनामपि दुर्लभा
7 // aho bhāgyamaho bhāgyaṃ viṣṇu bhaktiratātmanām / yeṣāṃ muktiḥ karasthaiva yogināmapi durlabhā
8 ॥ अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । वदतां शृण्वतां चैव सर्वपाप प्रणाशनम्
8 // atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam / vadatāṃ śṛṇvatāṃ caiva sarvapāpa praṇāśanam
9 ॥ आसीत्पुरा महीपालः सोमवंशसमुद्भवः । जयध्वज इति ख्यातो नारायणपरायणः
9 // āsītpurā mahīpālaḥ somavaṃśasamudbhavaḥ / jayadhvaja iti khyāto nārāyaṇaparāyaṇaḥ
10 ॥ विष्णोर्देवालये नित्यं संमार् जनपरायणः । दीपदानरतश्चैव सर्वभूतदयापरः
10 // viṣṇordevālaye nityaṃ saṃmār janaparāyaṇaḥ / dīpadānarataścaiva sarvabhūtadayāparaḥ
11 ॥ स कदाचिन्महीपालो रेवातीरे मनोरमे । विचित्रकुसुमोपेतं कृतवान्विष्णुमन्दिरम्
11 // sa kadācinmahīpālo revātīre manorame / vicitrakusumopetaṃ kṛtavānviṣṇumandiram
12 ॥ स तत्र नृपशार्दूलः सदा संमार्जने रतः । दीपदानपरश्चैव विशेषेण हरिप्रियः
12 // sa tatra nṛpaśārdūlaḥ sadā saṃmārjane rataḥ / dīpadānaparaścaiva viśeṣeṇa haripriyaḥ
13 ॥ हरिनामपरो नित्यं हरिसंसक्तमानसः । परिप्रणामनिरतो हरिभक्तजनप्रियः
13 // harināmaparo nityaṃ harisaṃsaktamānasaḥ / paripraṇāmanirato haribhaktajanapriyaḥ
14 ॥ वीतिहोत्र इति ख्यातो ह्यासीत्तस्य पुरोहितः । जयध्वजस्य चरितं दृष्ट्वा विस्मयमागतः
14 // vītihotra iti khyāto hyāsīttasya purohitaḥ / jayadhvajasya caritaṃ dṛṣṭvā vismayamāgataḥ
15 ॥ कदाचिदुपविष्टं तं राजानं विष्णुतत्परम् । अपृच्छद्वीतिहोत्रस्तु वेदवेदाङ्गपारगः
15 // kadācidupaviṣṭaṃ taṃ rājānaṃ viṣṇutatparam / apṛcchadvītihotrastu vedavedāṅgapāragaḥ
16 ॥ वीतिहोत्र उवाच राजन्परमधर्मज्ञ हरिभक्तिपरायण । विष्णुभक्तिमतां पुंसां श्रेष्ठो ऽसि भरतर्षभ
16 // vītihotra uvāca rājanparamadharmajña haribhaktiparāyaṇa / viṣṇubhaktimatāṃ puṃsāṃ śreṣṭho 'si bharatarṣabha
17 ॥ संमार्जनपरो नित्यं दीपदानरतस्तथा । तन्मे वद महाभाग किं त्वया विदितं फलम्
17 // saṃmārjanaparo nityaṃ dīpadānaratastathā / tanme vada mahābhāga kiṃ tvayā viditaṃ phalam
18 ॥ संपादनेन वर्त्तीनां तैलसंपलादनेन च । संयुक्तो ऽसि सदा भद्रयद्विष्णोर्गृहमार्जने
18 // saṃpādanena varttīnāṃ tailasaṃpalādanena ca / saṃyukto 'si sadā bhadrayadviṣṇorgṛhamārjane
19 ॥ कर्माण्यन्यानि संत्येव विष्णोः प्रीतिकराणि च । तथापि किं महाभाग एतयोः सततोद्यतः
19 // karmāṇyanyāni saṃtyeva viṣṇoḥ prītikarāṇi ca / tathāpi kiṃ mahābhāga etayoḥ satatodyataḥ
20 ॥ सर्वात्मना महापुण्यं नरेश विदित च यत् । तद् ब्रूहि मे गुह्यतमं प्रीतिर्मयि तवास्ति चेत्
20 // sarvātmanā mahāpuṇyaṃ nareśa vidita ca yat / tad brūhi me guhyatamaṃ prītirmayi tavāsti cet
21 ॥ पुरोधसैवमुक्तस्तु प्रहसन्स जयध्वजः । विनयावनतो भूत्वा प्रोवाचेजं कृताञ्जलिः
21 // purodhasaivamuktastu prahasansa jayadhvajaḥ / vinayāvanato bhūtvā provācejaṃ kṛtāñjaliḥ
22 ॥ जयध्वज उवाच शृणुष्व विप्रशार्दूल मयैवाचरितं पुरा । जातिस्मरत्वाज्जानामि श्रोतॄणां विस्मयप्रदम्
22 // jayadhvaja uvāca śṛṇuṣva vipraśārdūla mayaivācaritaṃ purā / jātismaratvājjānāmi śrotṝṇāṃ vismayapradam
23 ॥ आसीत्पुरा कृतयुगे ब्रह्मन्स्वारोचिषेंऽतरे । रैवतो नाम विप्रेन्द्रो वेदवेदाङ्गपारगः
23 // āsītpurā kṛtayuge brahmansvārociṣeṃ'tare / raivato nāma viprendro vedavedāṅgapāragaḥ
24 ॥ अयाज्ययाजकश्चैव सदैव ग्रामयोजकः । पिशुनो निष्ठुरश्चैव ह्यपण्यानां च विक्रयी
24 // ayājyayājakaścaiva sadaiva grāmayojakaḥ / piśuno niṣṭhuraścaiva hyapaṇyānāṃ ca vikrayī
25 ॥ निषिद्धकर्माचरणात्परित्यक्तः स बन्धुभिः । दरिद्रो दुःखितश्चैव शीर्णाङ्गो व्याधितो ऽभवत्
25 // niṣiddhakarmācaraṇātparityaktaḥ sa bandhubhiḥ / daridro duḥkhitaścaiva śīrṇāṅgo vyādhito 'bhavat
26 ॥ स कदाचिद्धर्थं तु पृथिव्यां पर्यटन् द्विजः । ममार नर्मदातीरे श्वासकासप्रपीडितः
26 // sa kadāciddharthaṃ tu pṛthivyāṃ paryaṭan dvijaḥ / mamāra narmadātīre śvāsakāsaprapīḍitaḥ
27 ॥ तस्मिन्मृते तस्य भार्या नाम्ना बन्धुमती मुने । कामचारपरा सा तु परित्यक्ता च बन्धुभिः
27 // tasminmṛte tasya bhāryā nāmnā bandhumatī mune / kāmacāraparā sā tu parityaktā ca bandhubhiḥ
28 ॥ तस्यां जातो ऽस्मि चण्डालो दण्डकेतुरिति श्रुतः । महापापरतो नित्यं ब्रह्मद्वेषपरायणः
28 // tasyāṃ jāto 'smi caṇḍālo daṇḍaketuriti śrutaḥ / mahāpāparato nityaṃ brahmadveṣaparāyaṇaḥ
29 ॥ परदारपरद्रव्यलोलुपो जन्तुहिंसकः । गावश्च विप्रा बहवो निहता मृगपक्षिणः
29 // paradāraparadravyalolupo jantuhiṃsakaḥ / gāvaśca viprā bahavo nihatā mṛgapakṣiṇaḥ
30 ॥ मेरुतुल्यसुवर्णानि बहून्यपहृतानि च । मद्यपानरतो नित्यं बहुशो मार्गरोधकृत्
30 // merutulyasuvarṇāni bahūnyapahṛtāni ca / madyapānarato nityaṃ bahuśo mārgarodhakṛt
31 ॥ पशुपक्षिमृगादीनां जन्तूनामन्तकोपमः । कदाचित्कामसंतप्तो गन्तु कामो रतिं स्त्रियः
31 // paśupakṣimṛgādīnāṃ jantūnāmantakopamaḥ / kadācitkāmasaṃtapto gantu kāmo ratiṃ striyaḥ
32 ॥ शून्यं विष्णुगृहं दृष्ट्वा प्रविष्टश्च स्त्रिया सह । निशि रामोपभोगार्थं शयितं तत्र कामिना
32 // śūnyaṃ viṣṇugṛhaṃ dṛṣṭvā praviṣṭaśca striyā saha / niśi rāmopabhogārthaṃ śayitaṃ tatra kāminā
33 ॥ ब्रह्मन्स्ववस्त्रप्रान्तेन कियद्देशः प्रमार्जितः । यावन्त्यः पांशुकणिकास्तत्र संमार्जिता द्विज
33 // brahmansvavastraprāntena kiyaddeśaḥ pramārjitaḥ / yāvantyaḥ pāṃśukaṇikāstatra saṃmārjitā dvija
34 ॥ तावज्जन्मकृतं पापं तदैव क्षयमागतम् । प्रदीपः स्थापितस्तत्र सुरतार्थं द्विजोत्तम
34 // tāvajjanmakṛtaṃ pāpaṃ tadaiva kṣayamāgatam / pradīpaḥ sthāpitastatra suratārthaṃ dvijottama
35 ॥ तेनापि मम दुष्कर्म निःशेषं क्षयमागतम् । एवं स्थिते विष्णुगृहे ह्यागताः पुरपालकाः
35 // tenāpi mama duṣkarma niḥśeṣaṃ kṣayamāgatam / evaṃ sthite viṣṇugṛhe hyāgatāḥ purapālakāḥ
36 ॥ जारो ऽयमिति मां तां च हतवन्तः प्रसह्य वै । आवां निहत्य ते सर्वे निवृत्ताः पुरक्षकाः
36 // jāro 'yamiti māṃ tāṃ ca hatavantaḥ prasahya vai / āvāṃ nihatya te sarve nivṛttāḥ purakṣakāḥ
37 ॥ यदा तदैव संप्राप्ता विष्णुदूताश्चतुर्भुजाः । किरीटकुण्डलधरा वनमालाविभूषिताः
37 // yadā tadaiva saṃprāptā viṣṇudūtāścaturbhujāḥ / kirīṭakuṇḍaladharā vanamālāvibhūṣitāḥ
38 ॥ तैस्तु संप्रेरितावावां विष्णुदूतैरकल्मषैः । दिव्यं विमानमारुह्य सर्वभोगसमन्वितम्
38 // taistu saṃpreritāvāvāṃ viṣṇudūtairakalmaṣaiḥ / divyaṃ vimānamāruhya sarvabhogasamanvitam
39 ॥ दिव्यदेहधरौ भूत्वा विष्णुलोकमुपागतौ । तत्र स्थित्वा ब्रह्मकल्पशतं साग्रं द्विजोत्तम
39 // divyadehadharau bhūtvā viṣṇulokamupāgatau / tatra sthitvā brahmakalpaśataṃ sāgraṃ dvijottama
40 ॥ दिव्यभोगसमायुक्तौ तावत्कालं दिवि स्थितौ । ततश्च भूमिभागेषु देवयोगेषु वै क्रमात्
40 // divyabhogasamāyuktau tāvatkālaṃ divi sthitau / tataśca bhūmibhāgeṣu devayogeṣu vai kramāt
41 ॥ तेन पुण्यप्रभावेण यदूनां वंशसंभवः । तेनैव मे ऽच्युता संपत्तथा राज्यमकण्टकम्
41 // tena puṇyaprabhāveṇa yadūnāṃ vaṃśasaṃbhavaḥ / tenaiva me 'cyutā saṃpattathā rājyamakaṇṭakam
42 ॥ ब्रह्मन्कृत्वोपभोगार्थमेवं श्रेयो ह्यवाप्तवान् । भक्त्या कुर्वन्ति ये संतस्तेषां पुण्यं न वेद्यहम्
42 // brahmankṛtvopabhogārthamevaṃ śreyo hyavāptavān / bhaktyā kurvanti ye saṃtasteṣāṃ puṇyaṃ na vedyaham
43 ॥ तस्मात्संमार्जने नित्यं दीपदाने च सत्तम । यतिष्ये परया भक्त्या ह्यहं जातिस्मरो यतः
43 // tasmātsaṃmārjane nityaṃ dīpadāne ca sattama / yatiṣye parayā bhaktyā hyahaṃ jātismaro yataḥ
44 ॥ यः पूजयेज्जगन्नाथमेकाकी विगतस्पृहः । सर्वपापविनिर्मुक्तः प्रयाति परमं पदम्
44 // yaḥ pūjayejjagannāthamekākī vigataspṛhaḥ / sarvapāpavinirmuktaḥ prayāti paramaṃ padam
45 ॥ अवशेनापि यत्कर्म कृत्वेमां श्रियमागतः । भक्तिभद्भिः प्रशान्तैश्च किं पुनः सम्यगर्चनात्
45 // avaśenāpi yatkarma kṛtvemāṃ śriyamāgataḥ / bhaktibhadbhiḥ praśāntaiśca kiṃ punaḥ samyagarcanāt
46 ॥ इति भूपवचः श्रुत्वा वीतिहोत्रो द्विजोत्तमः । अनन्ततुष्टिमापन्नो हरिपूजापरो ऽभवत्
46 // iti bhūpavacaḥ śrutvā vītihotro dvijottamaḥ / anantatuṣṭimāpanno haripūjāparo 'bhavat
47 ॥ तस्माच्छृणुष्व विप्रेन्द्र देवो नारायणो ऽव्ययः । ज्ञानतो ऽज्ञानतो वापि पूजकानां विमुक्तिदः
47 // tasmācchṛṇuṣva viprendra devo nārāyaṇo 'vyayaḥ / jñānato 'jñānato vāpi pūjakānāṃ vimuktidaḥ
48 ॥ अनित्या बान्धवाः सर्वे विभवो नैव शाश्वतः । नित्यं सन्निहितो मृत्युः कर्तव्यो धर्मसंग्रहः
48 // anityā bāndhavāḥ sarve vibhavo naiva śāśvataḥ / nityaṃ sannihito mṛtyuḥ kartavyo dharmasaṃgrahaḥ
49 ॥ अज्ञो लोको वृथा गर्वं करिष्यति महोद्धतः । कायः संनिहितापायो धानादीनां किमुच्यते
49 // ajño loko vṛthā garvaṃ kariṣyati mahoddhataḥ / kāyaḥ saṃnihitāpāyo dhānādīnāṃ kimucyate
50 ॥ जन्मकोटिसहस्रेषु पुण्यं यैः समुपार्जितम् । तेषां भक्तिर्भवेच्छुद्धा देवदेवे जनार्दने
50 // janmakoṭisahasreṣu puṇyaṃ yaiḥ samupārjitam / teṣāṃ bhaktirbhavecchuddhā devadeve janārdane
51 ॥ सुलभं जाह्नवी स्नानं तथेवातिथिपूजनम् । सुलभाः सर्वयज्ञाश्च विष्णुभक्तिः सुदुर्लभा
51 // sulabhaṃ jāhnavī snānaṃ tathevātithipūjanam / sulabhāḥ sarvayajñāśca viṣṇubhaktiḥ sudurlabhā
52 ॥ दुर्लभा तुलसीसेवा दुर्लभः संगमः सताम् । सर्वभूतदया वापि सुलभा यस्य कस्य चित्
52 // durlabhā tulasīsevā durlabhaḥ saṃgamaḥ satām / sarvabhūtadayā vāpi sulabhā yasya kasya cit
53 ॥ सत्संगस्तुलसीसेबा हरिभक्तिश्च दुर्लभा
53 // satsaṃgastulasīsebā haribhaktiśca durlabhā
54 ॥ दुर्लभं प्राप्यं मानुष्यं न तथा गमयेद् बुधः । अर्चयेद्धि जगन्नाथं सारमेतद्द्विजोत्तम
54 // durlabhaṃ prāpyaṃ mānuṣyaṃ na tathā gamayed budhaḥ / arcayeddhi jagannāthaṃ sārametaddvijottama
55 ॥ तर्त्तुं यदीच्छति जनो दुस्तरं भवसागरम् । हरिभक्तिपरो भूयादेतदेव रसायनम्
55 // tarttuṃ yadīcchati jano dustaraṃ bhavasāgaram / haribhaktiparo bhūyādetadeva rasāyanam
56 ॥ भ्रातराश्रय गोविन्दं मा विलंबं कुरु प्रिय । आसन्नमेव नगरं कृतान्तस्य हि दृश्यते
56 // bhrātarāśraya govindaṃ mā vilaṃbaṃ kuru priya / āsannameva nagaraṃ kṛtāntasya hi dṛśyate
57 ॥ नारायणं जगद्योनिं सर्वकारणकारणम् । समर्चयस्व विप्रेन्द्र यदि भुक्तिमभीप्ससि
57 // nārāyaṇaṃ jagadyoniṃ sarvakāraṇakāraṇam / samarcayasva viprendra yadi bhuktimabhīpsasi
58 ॥ सर्वाधार सर्वयोनिं सर्वान्तर्यामिणं विभुम् । ये प्रपन्ना महात्मानस्ते कृतार्था न संशयः
58 // sarvādhāra sarvayoniṃ sarvāntaryāmiṇaṃ vibhum / ye prapannā mahātmānaste kṛtārthā na saṃśayaḥ
59 ॥ ते वन्द्यास्ते प्रपूज्याश्च नमस्कार्या विशेषतः । येर्ऽचयन्ति महाविष्णुं प्रणतार्तिप्रणाशनम्
59 // te vandyāste prapūjyāśca namaskāryā viśeṣataḥ / yer'cayanti mahāviṣṇuṃ praṇatārtipraṇāśanam
60 ॥ ये विष्णुभक्ता निष्कामा यञ्जति परमेश्वरम् । त्रिःसप्तकुलसंयुक्ता स्ते यान्ति हरिमन्दिरम्
60 // ye viṣṇubhaktā niṣkāmā yañjati parameśvaram / triḥsaptakulasaṃyuktā ste yānti harimandiram
61 ॥ विष्णुभक्ताय यो दद्यान्निष्कामाय महात्मने । पानीयं वा फलं वापि स एव भगवत्प्रियः
61 // viṣṇubhaktāya yo dadyānniṣkāmāya mahātmane / pānīyaṃ vā phalaṃ vāpi sa eva bhagavatpriyaḥ
62 ॥ विष्णुभक्तिपराणां तु शुश्रूषां कुर्वते तु ये । ते यान्ति विष्णुभुवनं यावदाभूतसंप्लवम्
62 // viṣṇubhaktiparāṇāṃ tu śuśrūṣāṃ kurvate tu ye / te yānti viṣṇubhuvanaṃ yāvadābhūtasaṃplavam
63 ॥ ये यञ्जति स्पृहाशून्या हरिभक्तान् हरिं तथा । त एव भुवनं सर्वं पुंनति स्वाङ्घ्रिपांशुना
63 // ye yañjati spṛhāśūnyā haribhaktān hariṃ tathā / ta eva bhuvanaṃ sarvaṃ puṃnati svāṅghripāṃśunā
64 ॥ देवपूजापरो यस्य गृहे वसति सर्वदा । तत्रैव सर्वदेवाश्च तिष्टन्ति श्रीहरिस्तथा
64 // devapūjāparo yasya gṛhe vasati sarvadā / tatraiva sarvadevāśca tiṣṭanti śrīharistathā
65 ॥ पूज्यमाना च तुलसी यस्य तिष्टति वेश्मनि । तत्र सर्वाणि श्रेयांसि वर्द्धत्यहरहर्द्विज
65 // pūjyamānā ca tulasī yasya tiṣṭati veśmani / tatra sarvāṇi śreyāṃsi varddhatyaharahardvija
66 ॥ शालग्रामशिलारूपी यत्र तिष्टति केशवः । न बाधन्ते ग्रहास्तत्र भूतवेताल कादयः
66 // śālagrāmaśilārūpī yatra tiṣṭati keśavaḥ / na bādhante grahāstatra bhūtavetāla kādayaḥ
67 ॥ शालग्रामशिला यत्र तत्तीर्थं तत्तपोवनम् । यतः संनिहितस्तत्र भगवान्मधुसूदनः
67 // śālagrāmaśilā yatra tattīrthaṃ tattapovanam / yataḥ saṃnihitastatra bhagavānmadhusūdanaḥ
68 ॥ यद्गृहे नास्ति देवर्षे शालग्रामशिलार्चनम् । श्मशानसदृशं विद्यात्तद गृहं शुभवार्जितम्
68 // yadgṛhe nāsti devarṣe śālagrāmaśilārcanam / śmaśānasadṛśaṃ vidyāttada gṛhaṃ śubhavārjitam
69 ॥ पुराणन्यायमीमांसा धर्मशास्त्राणि च द्विज
69 // purāṇanyāyamīmāṃsā dharmaśāstrāṇi ca dvija
69 ॥ सांगा वेदास्तथा सर्वे विष्णोरूपं प्रकीर्तितम्
69 // sāṃgā vedāstathā sarve viṣṇorūpaṃ prakīrtitam
70 ॥ भक्त्या कुर्वन्ति ये विष्णोः प्रदक्षिणचतुष्टयम् । ते ऽपि यान्ति परं स्थानं सर्वकर्मनिबर्हणम्
70 // bhaktyā kurvanti ye viṣṇoḥ pradakṣiṇacatuṣṭayam / te 'pi yānti paraṃ sthānaṃ sarvakarmanibarhaṇam