चतुर्मुखत्वम् अगमत् कस्माल् लोकपितामहः कथं तु लोकान् असृजद् ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः
caturmukhatvam agamat kasmāl lokapitāmahaḥ kathaṃ tu lokān asṛjad brahmā brahmavidāṃ varaḥ
तपश् चचार प्रथमम् अमराणां पितामहः आविभूतास् तथा वेदाः साङ्गोपाङ्गपदक्रमाः
tapaś cacāra prathamam amarāṇāṃ pitāmahaḥ āvibhūtās tathā vedāḥ sāṅgopāṅgapadakramāḥ
पुराणसर्वशास्त्राणां प्रथमं ब्रह्मणा स्मृतम् नित्यं शब्दमयं पुण्यं शतकोटिप्रविस्तरम्
purāṇasarvaśāstrāṇāṃ prathamaṃ brahmaṇā smṛtam nityaṃ śabdamayaṃ puṇyaṃ śatakoṭipravistaram
अनन्तरं च वक्त्रेभ्यो वेदास् तस्य विनिःसृताः मीमांसान्यायविद्याश् च प्रमाणाष्टकसंयुताः
anantaraṃ ca vaktrebhyo vedās tasya viniḥsṛtāḥ mīmāṃsānyāyavidyāś ca pramāṇāṣṭakasaṃyutāḥ
वेदाभ्यासरतस्यास्य प्रजाकामस्य मानसाः मनसः पूर्वसृष्टा वै जाता यत् तेन मानसाः
vedābhyāsaratasyāsya prajākāmasya mānasāḥ manasaḥ pūrvasṛṣṭā vai jātā yat tena mānasāḥ
मरीचिर् अभवत् पूर्वं ततो ऽत्रिर् भगवान् ऋषिः अङ्गिरश् चाभवत् पश्चात् पुलस्त्यस् तदनन्तरम्
marīcir abhavat pūrvaṃ tato 'trir bhagavān ṛṣiḥ aṅgiraś cābhavat paścāt pulastyas tadanantaram
ततः पुलहनामा वै ततः क्रतुर् अजायत प्रचेताश् च ततः पुत्रो वसिष्ठश् चाभवत् पुनः
tataḥ pulahanāmā vai tataḥ kratur ajāyata pracetāś ca tataḥ putro vasiṣṭhaś cābhavat punaḥ
पुत्रो भृगुर् अभूत् तद्वन् नारदो ऽप्य् अचिराद् अभूत् दशेमान् मानसान् ब्रह्मा मुनीन् पुत्रान् अजिजनत्
putro bhṛgur abhūt tadvan nārado 'py acirād abhūt daśemān mānasān brahmā munīn putrān ajijanat
शारीरान् अथ वक्ष्यामि मातृहीनान् प्रजापतेः अङ्गुष्ठाद् दक्षिणाद् दक्षः प्रजापतिर् अजायत
śārīrān atha vakṣyāmi mātṛhīnān prajāpateḥ aṅguṣṭhād dakṣiṇād dakṣaḥ prajāpatir ajāyata
धर्मः स्तनान्ताद् अभवद् धृदयात् कुसुमायुधः भ्रूमध्याद् अभवत् क्रोधो लोभश् चाधरसंभवः
dharmaḥ stanāntād abhavad dhṛdayāt kusumāyudhaḥ bhrūmadhyād abhavat krodho lobhaś cādharasaṃbhavaḥ
बुद्धेर् मोहः समभवद् अहंकाराद् अभून् मदः प्रमोदश् चाभवत् कण्ठान् मृत्युर् लोचनतो ण्र्प भरतः करमध्यात् तु ब्रह्मसूनुर् अभूत् ततः
buddher mohaḥ samabhavad ahaṃkārād abhūn madaḥ pramodaś cābhavat kaṇṭhān mṛtyur locanato ṇrpa bharataḥ karamadhyāt tu brahmasūnur abhūt tataḥ
एते नव सुता राजन् कन्या च दशमी पुनः अङ्गजा इति विख्याता दशमी ब्रह्मणः सुता
ete nava sutā rājan kanyā ca daśamī punaḥ aṅgajā iti vikhyātā daśamī brahmaṇaḥ sutā
बुद्धेर् मोहः समभवद् इति यत् परिकीर्तितम् अहंकारः स्मृतः क्रोधो बुद्धिर् नाम किम् उच्यते
buddher mohaḥ samabhavad iti yat parikīrtitam ahaṃkāraḥ smṛtaḥ krodho buddhir nāma kim ucyate
सत्त्वं रजस् तमश् चैव गुणत्रयम् उदाहृतम् साम्यावस्थितिर् एतेषां प्रकृतिः परिकीर्तिता
sattvaṃ rajas tamaś caiva guṇatrayam udāhṛtam sāmyāvasthitir eteṣāṃ prakṛtiḥ parikīrtitā
केचित् प्रधानम् इत्य् आहुर् अव्यक्तम् अपरे जगुः एतद् एव प्रजासृष्टिं करोति विकरोति च
kecit pradhānam ity āhur avyaktam apare jaguḥ etad eva prajāsṛṣṭiṃ karoti vikaroti ca
गुणेभ्यः क्षोभमाणेभ्यस् त्रयो देवा विजज्ञिरे एका मूर्तिस् त्रयो भागा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः
guṇebhyaḥ kṣobhamāṇebhyas trayo devā vijajñire ekā mūrtis trayo bhāgā brahmaviṣṇumaheśvarāḥ
सविकारात् प्रधानात् तु महत् तत्त्वं प्रजायते महान् इति यतः ख्यातिर् लोकानां जायते सदा
savikārāt pradhānāt tu mahat tattvaṃ prajāyate mahān iti yataḥ khyātir lokānāṃ jāyate sadā
अहंकारश् च महतो जायते मानवर्धनः इन्द्रियाणि ततः पञ्च वक्ष्ये बुद्धिवशानि तु प्रादुर् भवन्ति चान्यानि तथा कर्मवशानि तु
ahaṃkāraś ca mahato jāyate mānavardhanaḥ indriyāṇi tataḥ pañca vakṣye buddhivaśāni tu prādur bhavanti cānyāni tathā karmavaśāni tu
श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासिका च यथाक्रमम् पायूपस्थं हस्तपादं वाक्क चेन्द्रियसंग्रहः
śrotraṃ tvak cakṣuṣī jihvā nāsikā ca yathākramam pāyūpasthaṃ hastapādaṃ vākka cendriyasaṃgrahaḥ
शब्दः स्पर्शश् च रूपं च रसो गन्धश् च पञ्चमः उत्सर्गानन्दनादानगत्यालापाश् च तत्क्रियाः
śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca raso gandhaś ca pañcamaḥ utsargānandanādānagatyālāpāś ca tatkriyāḥ
मन एकादशं तेषां कर्मबुद्धिगुणान्वितम् इन्द्रियावयवाः सूक्ष्मास् तस्य मूर्तिं मनीषिणः
mana ekādaśaṃ teṣāṃ karmabuddhiguṇānvitam indriyāvayavāḥ sūkṣmās tasya mūrtiṃ manīṣiṇaḥ
श्रयन्ति यस्मात् तन्मात्राः शरीरं तेन संस्मृतम् शरीरयोगाज् जीवो ऽपि शरीरी गद्यते बुधैः
śrayanti yasmāt tanmātrāḥ śarīraṃ tena saṃsmṛtam śarīrayogāj jīvo 'pi śarīrī gadyate budhaiḥ
मनः सृष्टिं विकुरुते चोद्यमानं सिसृक्षया आकाशं शब्दतन्मात्राद् अभूच् छब्दगुणात्मकम्
manaḥ sṛṣṭiṃ vikurute codyamānaṃ sisṛkṣayā ākāśaṃ śabdatanmātrād abhūc chabdaguṇātmakam
आकाशविकृतेर् वायुः शब्दस्पर्शगुणो ऽभवत् वायोश् च स्पर्शतन्मात्रात् तेजश् चाविर् अभूत् ततः
ākāśavikṛter vāyuḥ śabdasparśaguṇo 'bhavat vāyoś ca sparśatanmātrāt tejaś cāvir abhūt tataḥ
त्रिगुणं तद्विकारेण तच्छब्दस्पर्शरूपवत् तेजोविकाराद् अभवद् वारि राजंश् चतुर्गुणम्
triguṇaṃ tadvikāreṇa tacchabdasparśarūpavat tejovikārād abhavad vāri rājaṃś caturguṇam
रसतन्मात्रसंभूतं प्रायो रसगुणात्मकम् भूमिस् तु गन्धतन्मात्राद् अभूत् पञ्चगुणान्विता
rasatanmātrasaṃbhūtaṃ prāyo rasaguṇātmakam bhūmis tu gandhatanmātrād abhūt pañcaguṇānvitā
प्रायो गन्धगुणा सा तु बुद्धिर् एषा गरीयसी एभिः संपादितं भुङ्क्ते पुरुषः पञ्चविंशकः
prāyo gandhaguṇā sā tu buddhir eṣā garīyasī ebhiḥ saṃpāditaṃ bhuṅkte puruṣaḥ pañcaviṃśakaḥ
ईश्वरेच्छावशः सो ऽपि जीवात्मा कथ्यते बुधैः एवं षड्विंशकं प्रोक्तं शरीरम् इह मानवे
īśvarecchāvaśaḥ so 'pi jīvātmā kathyate budhaiḥ evaṃ ṣaḍviṃśakaṃ proktaṃ śarīram iha mānave
सांख्यं संख्यात्मकत्वाच् च कपिलादिभिर् उच्यते एतत् तत्त्वात्मकं कृत्वा जगद् वेधा अजीजनत्
sāṃkhyaṃ saṃkhyātmakatvāc ca kapilādibhir ucyate etat tattvātmakaṃ kṛtvā jagad vedhā ajījanat
सावित्रीं लोकसृष्ट्यर्थे हृदि कृत्वा समास्थितः ततः संजपतस् तस्य भित्वा देहम् अकल्मषम्
sāvitrīṃ lokasṛṣṭyarthe hṛdi kṛtvā samāsthitaḥ tataḥ saṃjapatas tasya bhitvā deham akalmaṣam
स्त्रीरूपम् अर्धम् अकरोद् अर्धं पुरुषरूपवत् शतरूपा च सा ख्याता सावित्री च निगद्यते
strīrūpam ardham akarod ardhaṃ puruṣarūpavat śatarūpā ca sā khyātā sāvitrī ca nigadyate
सरस्वत्य् अथ गायत्री ब्रह्माणी च परन्तप ततः स्वदेहसंभूताम् आत्मजाम् इत्य् अकल्पयत्
sarasvaty atha gāyatrī brahmāṇī ca parantapa tataḥ svadehasaṃbhūtām ātmajām ity akalpayat
दृष्ट्वा तां व्यथितस् तावत् कामबाणार्दितो विभुः अहो रूपम् अहो रूपम् इति चाह प्रजापतिः
dṛṣṭvā tāṃ vyathitas tāvat kāmabāṇārdito vibhuḥ aho rūpam aho rūpam iti cāha prajāpatiḥ
ततो वासिष्ठप्रमुखा भगिनीम् इति चुक्रुशुः ब्रह्मा न किंचिद् ददृशे तन्मुखालोकनाद् ऋते
tato vāsiṣṭhapramukhā bhaginīm iti cukruśuḥ brahmā na kiṃcid dadṛśe tanmukhālokanād ṛte
अहो रूपम् अहो रूपम् इति प्राह पुनः पुनः ततः प्रणामनम्रां तां पुनर् एवाभ्यलोकयत्
aho rūpam aho rūpam iti prāha punaḥ punaḥ tataḥ praṇāmanamrāṃ tāṃ punar evābhyalokayat
अथ प्रदक्षिणं चक्रे सा पितुर् वरवर्णिनी पुत्रेभ्यो लज्जितस्यास्य तद्रूपालोकनेच्छया
atha pradakṣiṇaṃ cakre sā pitur varavarṇinī putrebhyo lajjitasyāsya tadrūpālokanecchayā
आविर्भूतं तत्रो वक्त्रं दक्षिणं पाण्डुगण्डवत् विस्मयस्फुरदोष्ठं च पाश्चात्यम् उदगात् ततः
āvirbhūtaṃ tatro vaktraṃ dakṣiṇaṃ pāṇḍugaṇḍavat vismayasphuradoṣṭhaṃ ca pāścātyam udagāt tataḥ
चतुर्थम् अभवत् पश्चाद् वामं कामशरातुरम् ततो ऽन्यद् अभवत् तस्य कामातुरतया तथा
caturtham abhavat paścād vāmaṃ kāmaśarāturam tato 'nyad abhavat tasya kāmāturatayā tathā
उत्पतन्त्यास् तदाकारा आलोकनकुतूहलात् सृष्ट्यर्थं यत् कृतं तेन तपः परमदारुणम्
utpatantyās tadākārā ālokanakutūhalāt sṛṣṭyarthaṃ yat kṛtaṃ tena tapaḥ paramadāruṇam
तत् सर्वं नाशम् अगमत् स्वसुतोपगमेच्छया तेनोर्ध्वं वक्त्रम् अभवत् पञ्चमं तस्य धीमतः आविर्भवज्जटाभिश् च तद् वक्त्रं चावृणोत् प्रभुः
tat sarvaṃ nāśam agamat svasutopagamecchayā tenordhvaṃ vaktram abhavat pañcamaṃ tasya dhīmataḥ āvirbhavajjaṭābhiś ca tad vaktraṃ cāvṛṇot prabhuḥ
ततस् तान् अब्रवीद् ब्रह्मा पुत्रान् आत्मसमुद्भवान् प्रजाः सृजध्वम् अभितः सदेवासुरमानुषीः
tatas tān abravīd brahmā putrān ātmasamudbhavān prajāḥ sṛjadhvam abhitaḥ sadevāsuramānuṣīḥ
एवम् उक्तास् ततः सर्वे ससृजुर् विविधाः प्रजाः गतेषु तेषु सृष्ट्यर्थं प्रणामावनताम् इमाम्
evam uktās tataḥ sarve sasṛjur vividhāḥ prajāḥ gateṣu teṣu sṛṣṭyarthaṃ praṇāmāvanatām imām
उपयेमे स विश्वात्मा शतरूपाम् अनिन्दिताम् संबभूव तया सार्धम् अतिकामातुरो विभुः सलज्जां चकमे देवः कमलोदरमन्दिरे
upayeme sa viśvātmā śatarūpām aninditām saṃbabhūva tayā sārdham atikāmāturo vibhuḥ salajjāṃ cakame devaḥ kamalodaramandire
यावद् अब्दशतं दिव्यं यथान्यः प्राकृतो जनः ततःकालेन महता तस्याः पुत्रो ऽभवन् मनुः
yāvad abdaśataṃ divyaṃ yathānyaḥ prākṛto janaḥ tataḥkālena mahatā tasyāḥ putro 'bhavan manuḥ
स्वायंभुवो इति ख्यातः स विराड् इति नः श्रुतम् तद्रूपगुणसामान्याद् अधिपुरुष उच्यते
svāyaṃbhuvo iti khyātaḥ sa virāḍ iti naḥ śrutam tadrūpaguṇasāmānyād adhipuruṣa ucyate
वैराजा यत्र ते जाता बहवः शंसितव्रताः स्वायंभुवा महाभागाः सप्त सप्त तथापरे
vairājā yatra te jātā bahavaḥ śaṃsitavratāḥ svāyaṃbhuvā mahābhāgāḥ sapta sapta tathāpare
स्वारोचिषाद्याः सर्वे ते ब्रह्मतुल्यस्वरूपिणः औत्तमिप्रमुखास् तद्वद् येसां त्वं सप्तमो ऽधुना
svārociṣādyāḥ sarve te brahmatulyasvarūpiṇaḥ auttamipramukhās tadvad yesāṃ tvaṃ saptamo 'dhunā