ताभ्यां बलाभ्यां संजज्ञे तुमुलो विग्रहस्तदा सुराणामसुराणां च परस्परजयैषिणाम्
tābhyāṃ balābhyāṃ saṃjajñe tumulo vigrahastadā surāṇāmasurāṇāṃ ca parasparajayaiṣiṇām
दानवा दैवतैः सार्धं नानाप्रहरणोद्यताः समीयुर्युध्यमाना वै पर्वता इव पर्वतैः
dānavā daivataiḥ sārdhaṃ nānāpraharaṇodyatāḥ samīyuryudhyamānā vai parvatā iva parvataiḥ
तत्सुरासुरसंयुक्तं युद्धमत्यद्भुतं बभौ धर्माधर्मसमायुक्तं दर्पेण विनयेन च
tatsurāsurasaṃyuktaṃ yuddhamatyadbhutaṃ babhau dharmādharmasamāyuktaṃ darpeṇa vinayena ca
ततो रथैर्विप्रयुक्तैर् वारणैश्च प्रचोदितैः उत्पतद्भिश्च गगनम् असिहस्तैः समन्ततः
tato rathairviprayuktair vāraṇaiśca pracoditaiḥ utpatadbhiśca gaganam asihastaiḥ samantataḥ
क्षिप्यमाणैश्च मुसलैः संपतद्भिश्च सायकैः चापैर्विस्फार्यमाणैश्च पात्यमानैश्च मुद्गरैः
kṣipyamāṇaiśca musalaiḥ saṃpatadbhiśca sāyakaiḥ cāpairvisphāryamāṇaiśca pātyamānaiśca mudgaraiḥ
तद्युद्धमभवद्घोरं देवदानवसंकुलम् जगतस्त्रासजननं युगसंवर्तकोपमम्
tadyuddhamabhavadghoraṃ devadānavasaṃkulam jagatastrāsajananaṃ yugasaṃvartakopamam
हस्तमुक्तैश्च परिघैर् विप्रयुक्तैश्च पर्वतैः दानवाः समरे जघ्नुर् देवानिन्द्रपुरोगमान्
hastamuktaiśca parighair viprayuktaiśca parvataiḥ dānavāḥ samare jaghnur devānindrapurogamān
ते वध्यमाना बलिभिर् दानवैर्जितकाशिभिः विषण्णवदना देवा जग्मुरार्तिं परां मृधे
te vadhyamānā balibhir dānavairjitakāśibhiḥ viṣaṇṇavadanā devā jagmurārtiṃ parāṃ mṛdhe
ते ऽस्त्रशूलप्रमथिताः परिघैर्भिन्नमस्तकाः भिन्नोरस्का दितिसुतैर् वेमू रक्तं व्रणैर्बहु
te 'straśūlapramathitāḥ parighairbhinnamastakāḥ bhinnoraskā ditisutair vemū raktaṃ vraṇairbahu
वेष्टिताः शरजालैश्च निर्यत्नाश्चासुरैः कृताः प्रविष्टा दानवीं मायां न शेकुस्ते विचेष्टितुम्
veṣṭitāḥ śarajālaiśca niryatnāścāsuraiḥ kṛtāḥ praviṣṭā dānavīṃ māyāṃ na śekuste viceṣṭitum
अस्तं गतमिवाभाति निष्प्राणसदृशाकृति बलं सुराणामसुरैर् निष्प्रयत्नायुधं कृतम्
astaṃ gatamivābhāti niṣprāṇasadṛśākṛti balaṃ surāṇāmasurair niṣprayatnāyudhaṃ kṛtam
दैत्यचापच्युतान् घोरांश् छित्त्वा वज्रेण ताञ्छरान् शक्रो दैत्यबलं घोरं विवेश बहुलोचनः
daityacāpacyutān ghorāṃś chittvā vajreṇa tāñcharān śakro daityabalaṃ ghoraṃ viveśa bahulocanaḥ
स दैत्यप्रमुखान्हत्वा तद्दानवबलं महत् तामसेनास्त्रजालेन तमोभूतमथाकरोत्
sa daityapramukhānhatvā taddānavabalaṃ mahat tāmasenāstrajālena tamobhūtamathākarot
ते ऽन्योन्यं नावबुध्यन्त देवानां वाहनानि च घोरेण तमसाविष्टाः पुरुहूतस्य तेजसा
te 'nyonyaṃ nāvabudhyanta devānāṃ vāhanāni ca ghoreṇa tamasāviṣṭāḥ puruhūtasya tejasā
मायापाशैर्विमुक्तास्तु यत्नवन्तः सुरोत्तमाः वपूंषि दैत्यसिंहानां तमोभूतान्यपातयन्
māyāpāśairvimuktāstu yatnavantaḥ surottamāḥ vapūṃṣi daityasiṃhānāṃ tamobhūtānyapātayan
अपध्वस्ता विसंज्ञाश्च तमसा नीलवर्चसा पेतुस्ते दानवगणाश् छिन्नपक्षा इवाद्रयः
apadhvastā visaṃjñāśca tamasā nīlavarcasā petuste dānavagaṇāś chinnapakṣā ivādrayaḥ
तद्घनीभूतदैत्येन्द्रम् अन्धकार इवार्णवे दानवं देवकदनं तमोभूतमिवाभवत्
tadghanībhūtadaityendram andhakāra ivārṇave dānavaṃ devakadanaṃ tamobhūtamivābhavat
तदासृजन्महामायां मयस्तां तामसीं दहन् युगान्तोद्योतजननीं सृष्टामौर्वेण वह्निना
tadāsṛjanmahāmāyāṃ mayastāṃ tāmasīṃ dahan yugāntodyotajananīṃ sṛṣṭāmaurveṇa vahninā
सा ददाह ततः सर्वान् माया मयविकल्पिता दैत्याश्चादित्यवपुषः सद्य उत्तस्थुराहवे
sā dadāha tataḥ sarvān māyā mayavikalpitā daityāścādityavapuṣaḥ sadya uttasthurāhave
मायामौर्वीं समासाद्य दह्यमाना दिवौकसः भेजिरे चन्द्रविषयं शीतांशुसलिलप्रदम्
māyāmaurvīṃ samāsādya dahyamānā divaukasaḥ bhejire candraviṣayaṃ śītāṃśusalilapradam
ते दह्यमाना ह्यौर्वेण वह्निना नष्टचेतसः शशंसुर्वज्रिणं देवाः संतप्ताः शरणैषिणः
te dahyamānā hyaurveṇa vahninā naṣṭacetasaḥ śaśaṃsurvajriṇaṃ devāḥ saṃtaptāḥ śaraṇaiṣiṇaḥ
संतते मायया सैन्ये हन्यमाने च दानवैः चोदितो देवराजेन वरुणो वाक्यमब्रवीत्
saṃtate māyayā sainye hanyamāne ca dānavaiḥ codito devarājena varuṇo vākyamabravīt
पुरा ब्रह्मर्षिजः शक्र तपस्तेपे सुदारुणम् ऊर्वः सपूर्वतेजस्वी सदृशो ब्रह्मणो गुणैः
purā brahmarṣijaḥ śakra tapastepe sudāruṇam ūrvaḥ sapūrvatejasvī sadṛśo brahmaṇo guṇaiḥ
तं तपन्तमिवादित्यं तपसा जगदव्ययम् उपतस्थुर्मुनिगणा दिव्या देवर्षिभिः सह
taṃ tapantamivādityaṃ tapasā jagadavyayam upatasthurmunigaṇā divyā devarṣibhiḥ saha
हिरण्यकशिपुश्चैव दानवो दानवेश्वरः ऋषिं विज्ञापयामासुः पुरा परमतेजसम्
hiraṇyakaśipuścaiva dānavo dānaveśvaraḥ ṛṣiṃ vijñāpayāmāsuḥ purā paramatejasam
ऊचुर्ब्रह्मर्षयस्तं तु वचनं धर्मसंहितम् ऋषिवंशेषु भगवंश् छिन्नमूलमिदं पदम्
ūcurbrahmarṣayastaṃ tu vacanaṃ dharmasaṃhitam ṛṣivaṃśeṣu bhagavaṃś chinnamūlamidaṃ padam
एकस्त्वमनपत्यश्च गोत्रजो ऽन्यो न वर्तते कौमारं व्रतमास्थाय क्लेशमेवानुवर्तसे
ekastvamanapatyaśca gotrajo 'nyo na vartate kaumāraṃ vratamāsthāya kleśamevānuvartase
बहूनि विप्र गोत्राणि मुनीनां भावितात्मनाम् एकदेहानि तिष्ठन्ति विविक्तानि विना प्रजाः
bahūni vipra gotrāṇi munīnāṃ bhāvitātmanām ekadehāni tiṣṭhanti viviktāni vinā prajāḥ
एवमुच्छिन्नमूलैश्च पुत्रैर्नो नास्ति कारणम् भवांस्तु तपसा श्रेष्ठो प्रजापातसमद्युतिः
evamucchinnamūlaiśca putrairno nāsti kāraṇam bhavāṃstu tapasā śreṣṭho prajāpātasamadyutiḥ
तत्र वर्तस्व वंशाय वर्धयात्मानम् आत्मना त्वया धर्मो ऽर्जितस्तेन द्वितीयां कुरु वै तनुम्
tatra vartasva vaṃśāya vardhayātmānam ātmanā tvayā dharmo 'rjitastena dvitīyāṃ kuru vai tanum
स एवमुक्तो मुनिभिर् मुनिर् मर्मसु ताडितः जगर्हे तानृषिगणान् वचनं चेदमब्रवीत्
sa evamukto munibhir munir marmasu tāḍitaḥ jagarhe tānṛṣigaṇān vacanaṃ cedamabravīt
यथायं विहितो धरो मुनीनां शाश्वतः पुरा आर्षं वै सेवतः कर्म वन्यमूलफलाशिनः
yathāyaṃ vihito dharo munīnāṃ śāśvataḥ purā ārṣaṃ vai sevataḥ karma vanyamūlaphalāśinaḥ
ब्रह्मयोनौ प्रसूतस्य ब्राह्मणस्यात्मदर्शिनः ब्रह्मचर्यं सुचरितं ब्रह्माणमपि चालयेत्
brahmayonau prasūtasya brāhmaṇasyātmadarśinaḥ brahmacaryaṃ sucaritaṃ brahmāṇamapi cālayet
जनानां वृत्तयस्तिस्रो ये गृहाश्रमवासिनः अस्माकं तु वरं वृत्तिर् वनाश्रमनिवासिनाम्
janānāṃ vṛttayastisro ye gṛhāśramavāsinaḥ asmākaṃ tu varaṃ vṛttir vanāśramanivāsinām
अब्भक्षा वायुभक्षाश्च दन्तोलूखलिनस्तथा अश्मकुट्टा ह्यशनकाः पञ्चातपसहाश्च ये
abbhakṣā vāyubhakṣāśca dantolūkhalinastathā aśmakuṭṭā hyaśanakāḥ pañcātapasahāśca ye
एते तपसि तिष्ठन्ति व्रतैरपि सुदुष्करैः ब्रह्मचर्यं पुरस्कृत्य प्रार्थयन्ति परां गतिम्
ete tapasi tiṣṭhanti vratairapi suduṣkaraiḥ brahmacaryaṃ puraskṛtya prārthayanti parāṃ gatim
ब्रह्यचर्याद्ब्राह्मणस्य ब्राह्मणत्वं विधीयते एवमाहुः परे लोके ब्रह्मचर्यविदो जनाः
brahyacaryādbrāhmaṇasya brāhmaṇatvaṃ vidhīyate evamāhuḥ pare loke brahmacaryavido janāḥ
ब्रह्मचर्ये स्थितं सत्यं ब्रह्मचर्ये स्थितं तपः ये स्थिता ब्रह्मचर्ये तु ब्राह्मणा दिवि संस्थिताः
brahmacarye sthitaṃ satyaṃ brahmacarye sthitaṃ tapaḥ ye sthitā brahmacarye tu brāhmaṇā divi saṃsthitāḥ
नास्ति योगं विना सिद्धिर् न वा सिद्धिं विना यशः नास्ति लोके यशोमूलं ब्रह्मचर्यात्परं तपः
nāsti yogaṃ vinā siddhir na vā siddhiṃ vinā yaśaḥ nāsti loke yaśomūlaṃ brahmacaryātparaṃ tapaḥ
यो निगृह्येन्द्रियग्रामं भूतग्रामं च पञ्चकम् ब्रह्मचर्यं समाधत्ते किमतः परमं तपः
yo nigṛhyendriyagrāmaṃ bhūtagrāmaṃ ca pañcakam brahmacaryaṃ samādhatte kimataḥ paramaṃ tapaḥ
अयोगे केशधरणम् असंकल्पव्रतक्रियां अब्रह्मचर्ये चर्या च त्रयं स्याद् दम्भसंज्ञकम्
ayoge keśadharaṇam asaṃkalpavratakriyāṃ abrahmacarye caryā ca trayaṃ syād dambhasaṃjñakam
क्व दाराः क्व च संयोगः क्व च भावविपर्ययः नन्वियं ब्रह्मणा सृष्टा मनसा मानसी प्रजा
kva dārāḥ kva ca saṃyogaḥ kva ca bhāvaviparyayaḥ nanviyaṃ brahmaṇā sṛṣṭā manasā mānasī prajā
यद्यस्ति तपसो वीर्यं युष्माकं विदितात्मनाम् सृजध्वं मानसान्पुत्रान् प्राजापत्येन कर्मणा
yadyasti tapaso vīryaṃ yuṣmākaṃ viditātmanām sṛjadhvaṃ mānasānputrān prājāpatyena karmaṇā
मनसा निर्मिता योनिर् आधातव्या तपस्विभिः न दारयोगो बीजं वा व्रतमुक्तं तपस्विनाम्
manasā nirmitā yonir ādhātavyā tapasvibhiḥ na dārayogo bījaṃ vā vratamuktaṃ tapasvinām
यदिदं लुप्तधर्मार्थं युष्माभिरिह निर्भयैः व्याहृतं सद्भिरत्यर्थम् असद्भिरिव मे मतम्
yadidaṃ luptadharmārthaṃ yuṣmābhiriha nirbhayaiḥ vyāhṛtaṃ sadbhiratyartham asadbhiriva me matam
वपुर्दीप्तान्तरात्मानम् एतत्कृत्वा मनोमयम् दारयोगं विना स्रक्ष्ये पुत्रम् आत्मतनूरुहम्
vapurdīptāntarātmānam etatkṛtvā manomayam dārayogaṃ vinā srakṣye putram ātmatanūruham
एवमात्मानमात्मा मे द्वितीयं जनयिष्यति वन्येनानेन विधिना दिधक्षन्तमिव प्रजाः
evamātmānamātmā me dvitīyaṃ janayiṣyati vanyenānena vidhinā didhakṣantamiva prajāḥ
ऊर्वस्तु तपसाविष्टो निवेश्योरुं हुताशने ममन्थैकेन दर्भेण सुतस्य प्रभवारणिम्
ūrvastu tapasāviṣṭo niveśyoruṃ hutāśane mamanthaikena darbheṇa sutasya prabhavāraṇim
तस्योरुं सहसा भित्त्वा ज्वालामाली ह्यनिन्धनः जगतो दहनाकाङ्क्षी पुत्रो ऽग्निः समपद्यत
tasyoruṃ sahasā bhittvā jvālāmālī hyanindhanaḥ jagato dahanākāṅkṣī putro 'gniḥ samapadyata
ऊर्वस्योरुं विनिर्भिद्य और्वो नामान्तको ऽनलः दिधक्षन्निव लोकांस्त्रीञ् जज्ञे परमकोपनः
ūrvasyoruṃ vinirbhidya aurvo nāmāntako 'nalaḥ didhakṣanniva lokāṃstrīñ jajñe paramakopanaḥ
उत्पन्नमात्रश्चोवाच पितरं क्षीणया गिरा क्षुधा मे बाधते तात जगद्भक्ष्ये त्यजस्व माम्
utpannamātraścovāca pitaraṃ kṣīṇayā girā kṣudhā me bādhate tāta jagadbhakṣye tyajasva mām
त्रिदिवारोहिभिर्ज्वालैर् जृम्भमाणो दिशो दश निर्दहन्सर्वभूतानि ववृधे सो ऽन्तको ऽनलः
tridivārohibhirjvālair jṛmbhamāṇo diśo daśa nirdahansarvabhūtāni vavṛdhe so 'ntako 'nalaḥ
एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मा मुनिमूर्वं सभाजयन् उवाच वार्यतां पुत्रो जगतश्च दयां कुरु
etasminnantare brahmā munimūrvaṃ sabhājayan uvāca vāryatāṃ putro jagataśca dayāṃ kuru
अस्यापत्यस्य ते विप्र करिष्ये स्थानमुत्तमम् तथ्यमेतद्वचः पुत्र शृणु त्वं वदतां वर
asyāpatyasya te vipra kariṣye sthānamuttamam tathyametadvacaḥ putra śṛṇu tvaṃ vadatāṃ vara
धन्यो ऽस्म्यनुगृहीतो ऽस्मि यन्मे ऽद्य भगवाञ्छिशोः मतिमेतां ददातीह परमानुग्रहाय वै
dhanyo 'smyanugṛhīto 'smi yanme 'dya bhagavāñchiśoḥ matimetāṃ dadātīha paramānugrahāya vai
प्रभातकाले सम्प्राप्ते काङ्क्षितव्ये समागमे भगवंस्तर्पितः पुत्रः कैर्हव्यैः प्राप्स्यते सुखम्
prabhātakāle samprāpte kāṅkṣitavye samāgame bhagavaṃstarpitaḥ putraḥ kairhavyaiḥ prāpsyate sukham
कुत्र चास्य निवासः स्याद् भोजनं वा किमात्मकम् विधास्यतीह भगवान् वीर्यतुल्यं महौजसः
kutra cāsya nivāsaḥ syād bhojanaṃ vā kimātmakam vidhāsyatīha bhagavān vīryatulyaṃ mahaujasaḥ
वडवामुखे ऽस्य वसतिः समुद्रे वै भविष्यति मम योनिर्जलं विप्र तस्य पीतवतः सुखम्
vaḍavāmukhe 'sya vasatiḥ samudre vai bhaviṣyati mama yonirjalaṃ vipra tasya pītavataḥ sukham
यत्राहमास नियतं पिबन्वारिमयं हविः तद्धविस्तव पुत्रस्य विसृजाम्यालयं च तत्
yatrāhamāsa niyataṃ pibanvārimayaṃ haviḥ taddhavistava putrasya visṛjāmyālayaṃ ca tat
ततो युगान्ते भूतानाम् एष चाहं च पुत्रक सहितौ विचरिष्यावो निष्पुत्राणामृणापहः
tato yugānte bhūtānām eṣa cāhaṃ ca putraka sahitau vicariṣyāvo niṣputrāṇāmṛṇāpahaḥ
एषो ऽग्निर् अन्तकाले तु सलिलाशी मया कृतः दहनः सर्वभूतानां सदेवासुररक्षसाम्
eṣo 'gnir antakāle tu salilāśī mayā kṛtaḥ dahanaḥ sarvabhūtānāṃ sadevāsurarakṣasām
एवमस्त्विति तं सो ऽग्निः संवृतज्वालमण्डलः प्रविवेशार्णवमुखं प्रक्षिप्य पितरि प्रभाम्
evamastviti taṃ so 'gniḥ saṃvṛtajvālamaṇḍalaḥ praviveśārṇavamukhaṃ prakṣipya pitari prabhām
प्रतियातस्ततो ब्रह्मा ये च सर्वे महर्षयः और्वस्याग्नेः प्रभां ज्ञात्वा स्वां स्वां गतिमुपाश्रिताः
pratiyātastato brahmā ye ca sarve maharṣayaḥ aurvasyāgneḥ prabhāṃ jñātvā svāṃ svāṃ gatimupāśritāḥ
हिरण्यकशिपुर्दृष्ट्वा तदा तन्महदद्भुतम् उच्चैः प्रणतसर्वाङ्गो वाक्यमेतदुवाच ह
hiraṇyakaśipurdṛṣṭvā tadā tanmahadadbhutam uccaiḥ praṇatasarvāṅgo vākyametaduvāca ha
भगवन्नद्भुतमिदं संवृत्तं लोकसाक्षिकम् तपसा ते मुनिश्रेष्ठ परितुष्टः पितामहः
bhagavannadbhutamidaṃ saṃvṛttaṃ lokasākṣikam tapasā te muniśreṣṭha parituṣṭaḥ pitāmahaḥ
अहं तु तव पुत्रस्य तव चैव महाव्रत भृत्य इत्यवगन्तव्यः साध्यो यदिह कर्मणा
ahaṃ tu tava putrasya tava caiva mahāvrata bhṛtya ityavagantavyaḥ sādhyo yadiha karmaṇā
तन्मां पश्य समापन्नं तवैवाराधने रतम् यदि सीदेन्मुनिश्रेष्ठ तवैव स्यात्पराजयः
tanmāṃ paśya samāpannaṃ tavaivārādhane ratam yadi sīdenmuniśreṣṭha tavaiva syātparājayaḥ
धन्यो ऽस्म्यनुगृहीतो ऽस्मि यस्य ते ऽहं गुरुः स्थितः नास्ति मे तपसानेन भयमद्येह सुव्रत
dhanyo 'smyanugṛhīto 'smi yasya te 'haṃ guruḥ sthitaḥ nāsti me tapasānena bhayamadyeha suvrata
तामेव मायां गृह्णीष्व मम पुत्रेण निर्मिताम् निरिन्धनामग्निमयीं दुर्धर्षां पावकैरपि
tāmeva māyāṃ gṛhṇīṣva mama putreṇa nirmitām nirindhanāmagnimayīṃ durdharṣāṃ pāvakairapi
एषा ते स्वस्य वंशस्य वशगारिविनिग्रहे संरक्षत्यात्मपक्षं च विपक्षं च प्रधक्ष्यति
eṣā te svasya vaṃśasya vaśagārivinigrahe saṃrakṣatyātmapakṣaṃ ca vipakṣaṃ ca pradhakṣyati
एवमस्त्विति तां गृह्य प्रणम्य मुनिपुंगवम् जगाम त्रिदिवं हृष्टः कृतार्थो दानवेश्वरः
evamastviti tāṃ gṛhya praṇamya munipuṃgavam jagāma tridivaṃ hṛṣṭaḥ kṛtārtho dānaveśvaraḥ
एषा दुर्विषहा माया देवैरपि दुरासदा और्वेण निर्मिता पूर्वं पावकेनोर्वसूनुना
eṣā durviṣahā māyā devairapi durāsadā aurveṇa nirmitā pūrvaṃ pāvakenorvasūnunā
तस्मिंस्तु व्युत्थिते दैत्ये निर्वीर्यैषा न संशयः शापो ह्यस्याः पुरा दत्तः सृष्टा येनैव तेजसा
tasmiṃstu vyutthite daitye nirvīryaiṣā na saṃśayaḥ śāpo hyasyāḥ purā dattaḥ sṛṣṭā yenaiva tejasā
यद्येषा प्रतिहन्तव्या कर्तव्यो भगवान्सुखी दीयतां मे सखा शक्र तोययोनिर्निशाकरः
yadyeṣā pratihantavyā kartavyo bhagavānsukhī dīyatāṃ me sakhā śakra toyayonirniśākaraḥ
तेनाहं सह संगम्य यादोभिश्च समावृतः मायामेतां हनिष्यामि त्वत्प्रसादान्न संशयः
tenāhaṃ saha saṃgamya yādobhiśca samāvṛtaḥ māyāmetāṃ haniṣyāmi tvatprasādānna saṃśayaḥ