Living Bliss — Awakening Inner Bliss
Hindu Digital Library
ॐ श्री गुरुभ्यो नमःॐ श्री परमात्मने नमः
Matsya Purāṇa

Chapter 174

मत्स्यपुराणम्

MatsP_174.1

श्रुतस्ते दैत्यसैन्यस्य विस्तारो रविनन्दन सुराणामपि सैन्यस्य विस्तारं वैष्णवं शृणु

śrutaste daityasainyasya vistāro ravinandana surāṇāmapi sainyasya vistāraṃ vaiṣṇavaṃ śṛṇu

MatsP_174.2

आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ च महाबलौ सबलाः सानुगाश्चैव संनह्यन्त यथाक्रमम्

ādityā vasavo rudrā aśvinau ca mahābalau sabalāḥ sānugāścaiva saṃnahyanta yathākramam

MatsP_174.3

पुरुहूतस्तु पुरतो लोकपालः सहस्रदृक् ग्रामणीः सर्वदेवानाम् आरुरोह सुरद्विपम्

puruhūtastu purato lokapālaḥ sahasradṛk grāmaṇīḥ sarvadevānām āruroha suradvipam

MatsP_174.4

मध्ये चास्य रथः सर्वपक्षिप्रवरहंसः सुचारुचक्रचरणो हेमवज्रपरिष्कृतः

madhye cāsya rathaḥ sarvapakṣipravarahaṃsaḥ sucārucakracaraṇo hemavajrapariṣkṛtaḥ

MatsP_174.5

देवगन्धर्वयक्षौघैर् अनुयातः सहस्रशः दीप्तिमद्भिः सदस्यैश्च ब्रह्मर्षिभिरभिष्टुतः

devagandharvayakṣaughair anuyātaḥ sahasraśaḥ dīptimadbhiḥ sadasyaiśca brahmarṣibhirabhiṣṭutaḥ

MatsP_174.6

वज्रविस्फूर्जितोद्भूतैर् विद्युदिन्द्रायुधोदितैः युक्तो बलाहकगणैः पर्वतैरिव कामगैः

vajravisphūrjitodbhūtair vidyudindrāyudhoditaiḥ yukto balāhakagaṇaiḥ parvatairiva kāmagaiḥ

MatsP_174.7

यमारूढः स भगवान् पर्येति सकलं जगत् हविर्धानेषु गायन्ति विप्रा मखमुखे स्थिताः

yamārūḍhaḥ sa bhagavān paryeti sakalaṃ jagat havirdhāneṣu gāyanti viprā makhamukhe sthitāḥ

MatsP_174.8

स्वर्गे शक्रानुयातेषु देवतूर्यनिनादिषु सुन्दर्यः परिनृत्यन्ति शतशो ऽप्सरसां गणाः

svarge śakrānuyāteṣu devatūryaninādiṣu sundaryaḥ parinṛtyanti śataśo 'psarasāṃ gaṇāḥ

MatsP_174.9

केतुना नागराजेन राजमानो यथा रविः युक्तो हयसहस्रेण मनोमारुतरंहसा

ketunā nāgarājena rājamāno yathā raviḥ yukto hayasahasreṇa manomārutaraṃhasā

MatsP_174.10

स स्यन्दनवरो भाति गुप्तो मातलिना तदा कृत्स्नः परिवृतो मेरुर् भास्करस्येव तेजसा

sa syandanavaro bhāti gupto mātalinā tadā kṛtsnaḥ parivṛto merur bhāskarasyeva tejasā

MatsP_174.11

यमस्तु दण्डमुद्यम्य कालयुक्तश्च मुद्गरम् तस्थौ सुरगणानीके दैत्यान्नादेन भीषयन्

yamastu daṇḍamudyamya kālayuktaśca mudgaram tasthau suragaṇānīke daityānnādena bhīṣayan

MatsP_174.12

चतुर्भिः सागरैर्युक्तो लेलिहानैश्च पन्नगैः शङ्खमुक्ताङ्गदधरो बिभ्रत्तोयमयं वपुः

caturbhiḥ sāgarairyukto lelihānaiśca pannagaiḥ śaṅkhamuktāṅgadadharo bibhrattoyamayaṃ vapuḥ

MatsP_174.13

कालपाशान्समाविध्यन् हयैः शशिकरोपमैः वाय्वीरितैर् जलाकारैः कुर्वंल्लीलाः सहस्रशः

kālapāśānsamāvidhyan hayaiḥ śaśikaropamaiḥ vāyvīritair jalākāraiḥ kurvaṃllīlāḥ sahasraśaḥ

MatsP_174.14

पाण्डुरोद्धूतवसनः प्रवालरुचिराङ्गदः मणिश्यामोत्तमवपुर् हरिभारार्पितो वरः

pāṇḍuroddhūtavasanaḥ pravālarucirāṅgadaḥ maṇiśyāmottamavapur haribhārārpito varaḥ

MatsP_174.15

वरुणः पाशधृङ् मध्ये देवानीकस्य तस्थिवान् युद्धवेलामभिलषन् भिन्नवेल इवार्णवः

varuṇaḥ pāśadhṛṅ madhye devānīkasya tasthivān yuddhavelāmabhilaṣan bhinnavela ivārṇavaḥ

MatsP_174.16

यक्षराक्षससैन्येन गुह्यकानां गणैरपि युक्तश्च शङ्खपद्माभ्यां निधीनामधिपः प्रभुः

yakṣarākṣasasainyena guhyakānāṃ gaṇairapi yuktaśca śaṅkhapadmābhyāṃ nidhīnāmadhipaḥ prabhuḥ

MatsP_174.17

राजराजेश्वरः श्रीमान् गदापाणिरदृश्यत विमानयोधी धनदो विमाने पुष्पके स्थितः

rājarājeśvaraḥ śrīmān gadāpāṇiradṛśyata vimānayodhī dhanado vimāne puṣpake sthitaḥ

MatsP_174.18

स राजराजः शुशुभे युद्धार्थी नरवाहनः उक्षाणमास्थितः संख्ये साक्षादिव शिवः स्वयम्

sa rājarājaḥ śuśubhe yuddhārthī naravāhanaḥ ukṣāṇamāsthitaḥ saṃkhye sākṣādiva śivaḥ svayam

MatsP_174.19

पूर्वपक्षः सहस्राक्षः पितृराजस्तु दक्षिणः वरुणः पश्चिमं पक्षम् उत्तरं नरवाहनः

pūrvapakṣaḥ sahasrākṣaḥ pitṛrājastu dakṣiṇaḥ varuṇaḥ paścimaṃ pakṣam uttaraṃ naravāhanaḥ

MatsP_174.20

चतुर्षु युक्ताश्चत्वारो लोकपाला महाबलाः स्वासु दिक्षु स्वरक्षन्त तस्य देवबलस्य ते

caturṣu yuktāścatvāro lokapālā mahābalāḥ svāsu dikṣu svarakṣanta tasya devabalasya te

MatsP_174.21

सूर्यः सप्ताश्वयुक्तेन रथेनामितगामिना श्रिया जाज्वल्यमानेन दीप्यमानैश्च रश्मिभिः

sūryaḥ saptāśvayuktena rathenāmitagāminā śriyā jājvalyamānena dīpyamānaiśca raśmibhiḥ

MatsP_174.22

उदयास्तगचक्रेण मेरुपर्वतगामिना त्रिदिवद्वारचक्रेण तपता लोकमव्ययम्

udayāstagacakreṇa meruparvatagāminā tridivadvāracakreṇa tapatā lokamavyayam

MatsP_174.23

सहस्ररश्मियुक्तेन भ्राजमानेन तेजसा चचार मध्ये लोकानां द्वादशात्मा दिनेश्वरः

sahasraraśmiyuktena bhrājamānena tejasā cacāra madhye lokānāṃ dvādaśātmā dineśvaraḥ

MatsP_174.24

सोमः श्वेतहये भाति स्यन्दने शीतरश्मिवान् हिमवत्तोयपूर्णाभिर् भाभिराह्लादयञ्जगत्

somaḥ śvetahaye bhāti syandane śītaraśmivān himavattoyapūrṇābhir bhābhirāhlādayañjagat

MatsP_174.25

तमृक्षपूगानुगतं शिशिरांशुं द्विजेश्वरम् शशच्छायाङ्किततनुं नैशस्य तमसः क्षयम्

tamṛkṣapūgānugataṃ śiśirāṃśuṃ dvijeśvaram śaśacchāyāṅkitatanuṃ naiśasya tamasaḥ kṣayam

MatsP_174.26

ज्योतिषामीश्वरं व्योम्नि रसानां रसदं प्रभुम् ओषधीनां सहस्राणां निधानममृतस्य च

jyotiṣāmīśvaraṃ vyomni rasānāṃ rasadaṃ prabhum oṣadhīnāṃ sahasrāṇāṃ nidhānamamṛtasya ca

MatsP_174.27

जगतः प्रथमं भागं सौम्यं सत्यमयं रथम् ददृशुर्दानवाः सोमं हिमप्रहरणं स्थितम्

jagataḥ prathamaṃ bhāgaṃ saumyaṃ satyamayaṃ ratham dadṛśurdānavāḥ somaṃ himapraharaṇaṃ sthitam

MatsP_174.28

यः प्राणः सर्वभूतानां पञ्चधा भिद्यते नृषु सप्तधातुगतो लोकांस् त्रीन्दधार चचार च

yaḥ prāṇaḥ sarvabhūtānāṃ pañcadhā bhidyate nṛṣu saptadhātugato lokāṃs trīndadhāra cacāra ca

MatsP_174.29

यमाहुरग्निकर्तारं सर्वप्रभवमीश्वरम् सप्तस्वरगतो यश्च नित्यं गीर्भिरुदीर्यते

yamāhuragnikartāraṃ sarvaprabhavamīśvaram saptasvaragato yaśca nityaṃ gīrbhirudīryate

MatsP_174.30

यं वदन्त्युत्तमं भूतं यं वदन्त्यशरीरिणम् यमाहुराकाशगमं शीघ्रगं शब्दयोगिनम्

yaṃ vadantyuttamaṃ bhūtaṃ yaṃ vadantyaśarīriṇam yamāhurākāśagamaṃ śīghragaṃ śabdayoginam

MatsP_174.31

स वायुः सर्वभूतायुर् उद्भूतः स्वेन तेजसा ववौ प्रव्यथयन्दैत्यान् प्रतिलोमं सतोयदः

sa vāyuḥ sarvabhūtāyur udbhūtaḥ svena tejasā vavau pravyathayandaityān pratilomaṃ satoyadaḥ

MatsP_174.32

मरुतो दिव्यगन्धर्वैर् विद्याधरगणैः सह चिक्रीडुरसिभिः शुभ्रैर् निर्मुक्तैरिव पन्नगैः

maruto divyagandharvair vidyādharagaṇaiḥ saha cikrīḍurasibhiḥ śubhrair nirmuktairiva pannagaiḥ

MatsP_174.33

सृजन्तः सर्पपतयस् तीव्रतोयमयं विषम् शरभूता दिवीन्द्राणां चेरुर्व्यात्तानना दिवि

sṛjantaḥ sarpapatayas tīvratoyamayaṃ viṣam śarabhūtā divīndrāṇāṃ cerurvyāttānanā divi

MatsP_174.34

पर्वतैश्च शिलाशृङ्गैः शतशश्चैव पादपैः उपतस्थुः सुरगणाः प्रहर्तुं दानवं बलम्

parvataiśca śilāśṛṅgaiḥ śataśaścaiva pādapaiḥ upatasthuḥ suragaṇāḥ prahartuṃ dānavaṃ balam

MatsP_174.35

यः स देवो हृषीकेशः पद्मनाभस्त्रिविक्रमः युगान्तकृष्णवर्त्माभो विश्वस्य जगतः प्रभुः

yaḥ sa devo hṛṣīkeśaḥ padmanābhastrivikramaḥ yugāntakṛṣṇavartmābho viśvasya jagataḥ prabhuḥ

MatsP_174.36

सर्वयोनिः स मधुहा हव्यभुक्क्रतुसंस्थितः भूम्यापोव्योमभूतात्मा श्यामः शान्तिकरो ऽरिहा

sarvayoniḥ sa madhuhā havyabhukkratusaṃsthitaḥ bhūmyāpovyomabhūtātmā śyāmaḥ śāntikaro 'rihā

MatsP_174.37

अरिघ्नममरादीनां चक्रं गृह्य गदाधरः अर्कं नागादिवोद्यन्तम् उद्यम्योत्तमतेजसा

arighnamamarādīnāṃ cakraṃ gṛhya gadādharaḥ arkaṃ nāgādivodyantam udyamyottamatejasā

MatsP_174.38

सव्येनालम्ब्य महतीं सर्वासुरविनाशिनीम् करेण कालीं वपुषा शत्रुकालप्रदां गदाम्

savyenālambya mahatīṃ sarvāsuravināśinīm kareṇa kālīṃ vapuṣā śatrukālapradāṃ gadām

MatsP_174.39

अन्यैर्भुजैः प्रदीप्तानि भुजगारिध्वजः प्रभुः दधारायुधजातानि शार्ङ्गादीनि महाबलः

anyairbhujaiḥ pradīptāni bhujagāridhvajaḥ prabhuḥ dadhārāyudhajātāni śārṅgādīni mahābalaḥ

MatsP_174.40

स कश्यपस्यात्मभुवं द्विजं भुजगभोजनम् पवनाधिकसंपातं गगनक्षोभणं खगम्

sa kaśyapasyātmabhuvaṃ dvijaṃ bhujagabhojanam pavanādhikasaṃpātaṃ gaganakṣobhaṇaṃ khagam

MatsP_174.41

भुजगेन्द्रेण वदने निविष्टेन विराजितम् अमृतारम्भनिर्मुक्तं मन्दराद्रिम् इवोच्छ्रितम्

bhujagendreṇa vadane niviṣṭena virājitam amṛtārambhanirmuktaṃ mandarādrim ivocchritam

MatsP_174.42

देवासुरविमर्देषु बहुशो दृष्टविक्रमम् महेन्द्रेणामृतस्यार्थे वज्रेण कृतलक्षणम्

devāsuravimardeṣu bahuśo dṛṣṭavikramam mahendreṇāmṛtasyārthe vajreṇa kṛtalakṣaṇam

MatsP_174.43

शिखिनं बलिनं चैव तप्तकुण्डलभूषणम् विचित्रपत्रवसनं धातुमन्तमिवाचलम्

śikhinaṃ balinaṃ caiva taptakuṇḍalabhūṣaṇam vicitrapatravasanaṃ dhātumantamivācalam

MatsP_174.44

स्फीतक्रोडावलम्बेन शीतांशुसमतेजसा भोगिभोगावसक्तेन मणिरत्नेन भास्वता

sphītakroḍāvalambena śītāṃśusamatejasā bhogibhogāvasaktena maṇiratnena bhāsvatā

MatsP_174.45

पक्षाभ्यां चारुपत्राभ्याम् आवृत्य दिवि लीलया युगान्ते सेन्द्रचापाभ्यां तोयदाभ्यामिवाम्बरम्

pakṣābhyāṃ cārupatrābhyām āvṛtya divi līlayā yugānte sendracāpābhyāṃ toyadābhyāmivāmbaram

MatsP_174.46

नीललोहितपीताभिः पताकाभिरलंकृतम् केतुवेषप्रतिच्छन्नं महाकायनिकेतनम्

nīlalohitapītābhiḥ patākābhiralaṃkṛtam ketuveṣapraticchannaṃ mahākāyaniketanam

MatsP_174.47

अरुणावरजं श्रीमान् आरुह्य समरे विभुः सुवर्णवर्णवपुषा सुपर्णं खेचरोत्तमम्

aruṇāvarajaṃ śrīmān āruhya samare vibhuḥ suvarṇavarṇavapuṣā suparṇaṃ khecarottamam

MatsP_174.48

तमन्वयुर्देवगणा मुनयश्च समाहिताः गीर्भिः परममन्त्राभिस् तुष्टुवुश्च जनार्दनम्

tamanvayurdevagaṇā munayaśca samāhitāḥ gīrbhiḥ paramamantrābhis tuṣṭuvuśca janārdanam

MatsP_174.49

तद्वैश्रवणसंश्लिष्टं वैवस्वतपुरःसरम् द्विजराजपरिक्षिप्तं देवराजविराजितम्

tadvaiśravaṇasaṃśliṣṭaṃ vaivasvatapuraḥsaram dvijarājaparikṣiptaṃ devarājavirājitam

MatsP_174.50

चन्द्रप्रभाभिर्विपुलं युद्धाय समवर्तत पवनाविद्धनिर्घोषं संप्रदीप्तहुताशनम्

candraprabhābhirvipulaṃ yuddhāya samavartata pavanāviddhanirghoṣaṃ saṃpradīptahutāśanam

MatsP_174.51

विष्णोर्जिष्णोश्च भ्राजिष्णोस् तेजसा तमसावृतम् बलं बलवदुद्वृत्तं युद्धाय समवर्तत

viṣṇorjiṣṇośca bhrājiṣṇos tejasā tamasāvṛtam balaṃ balavadudvṛttaṃ yuddhāya samavartata

MatsP_174.52

स्वस्त्यस्तु देवेभ्य इति बृहस्पतिरभाषत स्वस्त्यस्तु दानवानीक उशना वाक्यमाददे

svastyastu devebhya iti bṛhaspatirabhāṣata svastyastu dānavānīka uśanā vākyamādade

Edition, source and reuse
Edition
Matsya Purāṇa, chapters 1–176, based on Caukhamba Vidyabhavan, 1954.
Electronic text
Oliver Hellwig · GRETIL, SUB Göttingen · 2020-07-31
Review status
Source imported; scholarly proofreading pending

The IAST Sanskrit is preserved from the source. Devanāgarī is generated from IAST and awaits proofreading. Source variants and edition notes are shown separately. Unusual numbering and repeated source lines are retained.

Inline GRETIL reference extraction, whitespace normalization and mechanical IAST-to-Devanāgarī conversion. Original XML preserved. No translation or commentary added.

This text and our script conversion are available under CC BY-NC-SA 4.0, including attribution, noncommercial use and share-alike requirements. This licence applies to the text, independently of the site design.

Hindu Digital Library
ॐ श्री गुरुभ्यो नमःॐ श्री परमात्मने नमः