स्थित्वा च तस्मिन्कमले ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः ऊर्ध्वबाहुर्महातेजास् तपो घोरं समाश्रितः
sthitvā ca tasminkamale brahmā brahmavidāṃ varaḥ ūrdhvabāhurmahātejās tapo ghoraṃ samāśritaḥ
प्रज्वलन्निव तेजोभिर् भाभिः स्वाभिस्तमोनुदः बभासे सर्वधर्मस्थः सहस्रांशुरिवांशुभिः
prajvalanniva tejobhir bhābhiḥ svābhistamonudaḥ babhāse sarvadharmasthaḥ sahasrāṃśurivāṃśubhiḥ
अथान्यद्रूपमास्थाय शंभुर्नारायणो ऽव्ययः आजगाम महातेजा योगाचार्यो महायशाः
athānyadrūpamāsthāya śaṃbhurnārāyaṇo 'vyayaḥ ājagāma mahātejā yogācāryo mahāyaśāḥ
सांख्याचार्यो हि मतिमान् कपिलो ब्राह्मणो वरः उभावपि महात्मानौ स्तुवन्तौ क्षेत्रतत्परौ
sāṃkhyācāryo hi matimān kapilo brāhmaṇo varaḥ ubhāvapi mahātmānau stuvantau kṣetratatparau
तौ प्राप्तावूचतुस्तत्र ब्रह्माणममितौजसम् परावरविशेषज्ञौ पूजितौ च महर्षिभिः
tau prāptāvūcatustatra brahmāṇamamitaujasam parāvaraviśeṣajñau pūjitau ca maharṣibhiḥ
ब्रह्मात्मदृढबन्धश्च विशालो जगदास्थितः ग्रामणीः सर्वभूतानां ब्रह्मा त्रैलोक्यपूजितः
brahmātmadṛḍhabandhaśca viśālo jagadāsthitaḥ grāmaṇīḥ sarvabhūtānāṃ brahmā trailokyapūjitaḥ
तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा ब्रह्माभ्याहृतयोगवित् त्रीनिमान् कृतवांल्लोकान् यथेयं ब्रह्मणः श्रुतिः
tayostadvacanaṃ śrutvā brahmābhyāhṛtayogavit trīnimān kṛtavāṃllokān yatheyaṃ brahmaṇaḥ śrutiḥ
पुत्रं च शंभवे चैकं समुत्पादितवानृषिः तस्याग्रे वाग्यतस्तस्थौ ब्रह्मा तामसमव्ययम्
putraṃ ca śaṃbhave caikaṃ samutpāditavānṛṣiḥ tasyāgre vāgyatastasthau brahmā tāmasamavyayam
सोत्पन्नमात्रो ब्रह्माणम् उक्तवान्मानसः सुतः किं कुर्मस्तव साहाय्यं ब्रवीतु भगवानृषिः
sotpannamātro brahmāṇam uktavānmānasaḥ sutaḥ kiṃ kurmastava sāhāyyaṃ bravītu bhagavānṛṣiḥ
य एष कपिलो ब्रह्म नारायणमयस्तथा वदते भवतस्तत्त्वं तत्कुरुष्व महामते
ya eṣa kapilo brahma nārāyaṇamayastathā vadate bhavatastattvaṃ tatkuruṣva mahāmate
ब्रह्मणस्तु तदर्थं तु तदा भूयः समुत्थितः शुश्रूषुरस्मि युवयोः किं करोमि कृताञ्जलिः
brahmaṇastu tadarthaṃ tu tadā bhūyaḥ samutthitaḥ śuśrūṣurasmi yuvayoḥ kiṃ karomi kṛtāñjaliḥ
यत्सत्यमक्षरं ब्रह्म ह्य् अष्टादशविधं तु तत् यत्सत्यं यदृतं तत्तु परं पदमनुस्मर
yatsatyamakṣaraṃ brahma hy aṣṭādaśavidhaṃ tu tat yatsatyaṃ yadṛtaṃ tattu paraṃ padamanusmara
एतद्वचो निशम्यैव ययौ स दिशमुत्तराम् गत्वा च तत्र ब्रह्मत्वम् अगमज्ज्ञानतेजसा
etadvaco niśamyaiva yayau sa diśamuttarām gatvā ca tatra brahmatvam agamajjñānatejasā
ततो ब्रह्मा भुवं नाम द्वितीयमसृजत्प्रभुः संकल्पयित्वा मनसा तमेव च महामनाः
tato brahmā bhuvaṃ nāma dvitīyamasṛjatprabhuḥ saṃkalpayitvā manasā tameva ca mahāmanāḥ
ततः सो ऽथाब्रवीद्वाक्यं किं करोमि पितामह पितामहसमाज्ञातो ब्रह्माणं समुपस्थितः
tataḥ so 'thābravīdvākyaṃ kiṃ karomi pitāmaha pitāmahasamājñāto brahmāṇaṃ samupasthitaḥ
ब्रह्माभ्यासं तु कृतवान् भुवश्च पृथिवीं गतः प्राप्तश्च परमं स्थानं स तयोः पार्श्वमागतः
brahmābhyāsaṃ tu kṛtavān bhuvaśca pṛthivīṃ gataḥ prāptaśca paramaṃ sthānaṃ sa tayoḥ pārśvamāgataḥ
तस्मिन्नपि गते पुत्रे तृतीयमसृजत्प्रभुः मोक्षप्रवृत्तिकुशलं भूर्भुवं नामतो विभुम्
tasminnapi gate putre tṛtīyamasṛjatprabhuḥ mokṣapravṛttikuśalaṃ bhūrbhuvaṃ nāmato vibhum
गोपतित्वं समासाद्य तयोरेवागमद्गतिम् एवं पुत्रास्त्रयो ऽप्येत उक्ताः शंभोर्महात्मनः
gopatitvaṃ samāsādya tayorevāgamadgatim evaṃ putrāstrayo 'pyeta uktāḥ śaṃbhormahātmanaḥ
तान्गृहीत्वा सुतांस्तस्य प्रयातः स्वार्जितां गतिम् नारायणश्च भगवान् कपिलश्च यतीश्वरः
tāngṛhītvā sutāṃstasya prayātaḥ svārjitāṃ gatim nārāyaṇaśca bhagavān kapilaśca yatīśvaraḥ
यं कालं तौ गतौ मुक्तौ ब्रह्मा तं कालमेव हि ततो घोरतमं भूयः संश्रितः परमं व्रतम्
yaṃ kālaṃ tau gatau muktau brahmā taṃ kālameva hi tato ghoratamaṃ bhūyaḥ saṃśritaḥ paramaṃ vratam
न रेमे ऽथ ततो ब्रह्मा प्रभुरेकस्तपश्चरन् शरीरार्धात्ततो भार्यां समुत्पादितवाञ्छुभाम्
na reme 'tha tato brahmā prabhurekastapaścaran śarīrārdhāttato bhāryāṃ samutpāditavāñchubhām
तपसा तेजसा चैव वर्चसा नियमेन च सदृशीमात्मनो देवीं समर्थां लोकसर्जने
tapasā tejasā caiva varcasā niyamena ca sadṛśīmātmano devīṃ samarthāṃ lokasarjane
तया समाहितस्तत्र रेमे ब्रह्मा तपश्चरन् ततो जगाद त्रिपदां गायत्रीं वेदपूजिताम्
tayā samāhitastatra reme brahmā tapaścaran tato jagāda tripadāṃ gāyatrīṃ vedapūjitām
सृजन्प्रजानां पतयः सागरांश्चासृजद्विभुः अपरांश्चैव चतुरो वेदान्गायत्रिसंभवान्
sṛjanprajānāṃ patayaḥ sāgarāṃścāsṛjadvibhuḥ aparāṃścaiva caturo vedāngāyatrisaṃbhavān
आत्मनः सदृशान्पुत्रान् असृजद्वै पितामहः विश्वे प्रजानां पतयो येभ्यो लोका विनिःसृताः
ātmanaḥ sadṛśānputrān asṛjadvai pitāmahaḥ viśve prajānāṃ patayo yebhyo lokā viniḥsṛtāḥ
विश्वेशं प्रथमं तावन् महातापसमात्मजम् सर्वमन्त्रहितं पुण्यं नाम्ना धर्मं स सृष्टवान्
viśveśaṃ prathamaṃ tāvan mahātāpasamātmajam sarvamantrahitaṃ puṇyaṃ nāmnā dharmaṃ sa sṛṣṭavān
दक्षं मरीचिमत्रिं च पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् वसिष्ठं गौतमं चैव भृगुमङ्गिरसं मनुम्
dakṣaṃ marīcimatriṃ ca pulastyaṃ pulahaṃ kratum vasiṣṭhaṃ gautamaṃ caiva bhṛgumaṅgirasaṃ manum
अथैवाद्भुतमित्येते ज्ञेयाः पैतामहर्षयः त्रयोदशगुणं धर्मम् आलभन्त महर्षयः
athaivādbhutamityete jñeyāḥ paitāmaharṣayaḥ trayodaśaguṇaṃ dharmam ālabhanta maharṣayaḥ
अदितिर्दितिर्दनुः काला अनायुः सिंहिका मुनिः ताम्रा क्रोधाथ सुरता विनता कद्रुरेव च
aditirditirdanuḥ kālā anāyuḥ siṃhikā muniḥ tāmrā krodhātha suratā vinatā kadrureva ca
दक्षस्यापत्यमेता वै कन्या द्वादश पार्थिव मरीचेः कश्यपः पुत्रस् तपसा निर्मितः किल
dakṣasyāpatyametā vai kanyā dvādaśa pārthiva marīceḥ kaśyapaḥ putras tapasā nirmitaḥ kila
तस्मै कन्या द्वादशान्या दक्षस्ताः प्रददौ तदा नक्षत्राणि च सोमाय तदा वै दत्तवानृषिः
tasmai kanyā dvādaśānyā dakṣastāḥ pradadau tadā nakṣatrāṇi ca somāya tadā vai dattavānṛṣiḥ
रोहिण्यादीनि सर्वाणि पुण्यानि रविनन्दन लक्ष्मीर्मरुत्वती साध्या विश्वेशा च मता शुभा
rohiṇyādīni sarvāṇi puṇyāni ravinandana lakṣmīrmarutvatī sādhyā viśveśā ca matā śubhā
देवी सरस्वती चैव ब्रह्मणा निर्मिताः पुरा एताः पञ्च वरिष्ठा वै सुरश्रेष्ठाय पार्थिव
devī sarasvatī caiva brahmaṇā nirmitāḥ purā etāḥ pañca variṣṭhā vai suraśreṣṭhāya pārthiva
दत्ता भद्राय धर्माय ब्रह्मणा दृष्टकर्मणा या तु रूपवती पत्नी ब्रह्मणः कामरूपिणी
dattā bhadrāya dharmāya brahmaṇā dṛṣṭakarmaṇā yā tu rūpavatī patnī brahmaṇaḥ kāmarūpiṇī
सुरभिः सा हिता भूत्वा ब्रह्माणं समुपस्थिता ततस्तामगमद्ब्रह्मा मैथुनं लोकपूजितः
surabhiḥ sā hitā bhūtvā brahmāṇaṃ samupasthitā tatastāmagamadbrahmā maithunaṃ lokapūjitaḥ
लोकसर्जनहेतुज्ञो गवामर्थाय सत्तमः जज्ञिरे च सुतास्तस्यां विपुला धूमसंनिभाः
lokasarjanahetujño gavāmarthāya sattamaḥ jajñire ca sutāstasyāṃ vipulā dhūmasaṃnibhāḥ
नक्तसंध्याभ्रसंकाशाः प्रादहंस्तिग्मतेजसः ते रुदन्तो द्रवन्तश्च गर्हयन्तः पितामहम्
naktasaṃdhyābhrasaṃkāśāḥ prādahaṃstigmatejasaḥ te rudanto dravantaśca garhayantaḥ pitāmaham
रोदनाद्रवणाच्चैव रुद्रा इति ततः स्मृताः निरृतिश्चैव शंभुर्वै तृतीयश्चापराजितः
rodanādravaṇāccaiva rudrā iti tataḥ smṛtāḥ nirṛtiścaiva śaṃbhurvai tṛtīyaścāparājitaḥ
मृगव्याधः कपर्दी च दहनो ऽथेश्वरश्च वै अहिर्बुध्न्यश्च भगवान् कपाली चापि पिङ्गलः
mṛgavyādhaḥ kapardī ca dahano 'theśvaraśca vai ahirbudhnyaśca bhagavān kapālī cāpi piṅgalaḥ
सेनानीश्च महातेजा रुद्रास्त्वेकादश स्मृताः तस्यामेव सुरभ्यां च गावो यज्ञेश्वराश्च वै
senānīśca mahātejā rudrāstvekādaśa smṛtāḥ tasyāmeva surabhyāṃ ca gāvo yajñeśvarāśca vai
प्रकृष्टाश्च तथा मायाः सुरभ्याः पशवो ऽक्षराः अजाश्चैव तु हंसाश्च तथैवामृतमुत्तमम्
prakṛṣṭāśca tathā māyāḥ surabhyāḥ paśavo 'kṣarāḥ ajāścaiva tu haṃsāśca tathaivāmṛtamuttamam
ओषध्यः प्रवरायाश्च सुरस्यास्ताः समुत्थिताः धर्माल्लक्ष्मीस्तथा कामं साध्या साध्यान्व्यजायत
oṣadhyaḥ pravarāyāśca surasyāstāḥ samutthitāḥ dharmāllakṣmīstathā kāmaṃ sādhyā sādhyānvyajāyata
भवं च प्रभवं चैव हीशं चासुरहं तथा अरुणं चारुणिं चैव विश्वावसुबलध्रुवौ
bhavaṃ ca prabhavaṃ caiva hīśaṃ cāsurahaṃ tathā aruṇaṃ cāruṇiṃ caiva viśvāvasubaladhruvau
हविष्यं च वितानं च विधानशमितावपि वत्सरं चैव भूतिं च सर्वासुरनिषूदनम्
haviṣyaṃ ca vitānaṃ ca vidhānaśamitāvapi vatsaraṃ caiva bhūtiṃ ca sarvāsuraniṣūdanam
सुपर्वाणं बृहत्कान्तिः साध्या लोकनमस्कृताः वासवानुगता देवी जनयामास वै सुरान्
suparvāṇaṃ bṛhatkāntiḥ sādhyā lokanamaskṛtāḥ vāsavānugatā devī janayāmāsa vai surān
वरं वै प्रथमं देवं द्वितीयं ध्रुवमव्ययम् विश्वावसुं तृतीयं च चतुर्थं सोममीश्वरम्
varaṃ vai prathamaṃ devaṃ dvitīyaṃ dhruvamavyayam viśvāvasuṃ tṛtīyaṃ ca caturthaṃ somamīśvaram
ततो ऽनुरूपमायं च यमस्तस्मादनन्तरम् सप्तमं च तथा वायुम् अष्टमं निरृतिं वसुम्
tato 'nurūpamāyaṃ ca yamastasmādanantaram saptamaṃ ca tathā vāyum aṣṭamaṃ nirṛtiṃ vasum
धर्मस्यापत्यम् एतद्वै सुदेव्यां समजायत विश्वे देवाश्च विश्वायां धर्माज्जाता इति श्रुतिः
dharmasyāpatyam etadvai sudevyāṃ samajāyata viśve devāśca viśvāyāṃ dharmājjātā iti śrutiḥ
दक्षश्चैव महाबाहुः पुष्करस्वन एव च चाक्षुषस्तु मनुश्चैव तथा मधुमहोरगौ
dakṣaścaiva mahābāhuḥ puṣkarasvana eva ca cākṣuṣastu manuścaiva tathā madhumahoragau
विश्रान्तकवपुर्बालो विष्कम्भश्च महायशाः गरुडश्चातिसत्त्वौजा भास्करप्रतिमद्युतिः
viśrāntakavapurbālo viṣkambhaśca mahāyaśāḥ garuḍaścātisattvaujā bhāskarapratimadyutiḥ
विश्वान्देवान्देवमाता विश्वेशाजनयत् सुतान् मरुत्वती मरुत्वतो देवानजनयत्सुतान्
viśvāndevāndevamātā viśveśājanayat sutān marutvatī marutvato devānajanayatsutān
अग्निं चक्षुं रविर्ज्योतिः सावित्रं मित्रमेव च अमरं शरवृष्टिं च सुकर्षं च महाभुजम्
agniṃ cakṣuṃ ravirjyotiḥ sāvitraṃ mitrameva ca amaraṃ śaravṛṣṭiṃ ca sukarṣaṃ ca mahābhujam
विराजं चैव वाचं च विश्वावसुमतिं तथा अश्वमित्रं चित्ररश्मिं तथा निषधनं नृप
virājaṃ caiva vācaṃ ca viśvāvasumatiṃ tathā aśvamitraṃ citraraśmiṃ tathā niṣadhanaṃ nṛpa
हूयन्तं वाडवं चैव चारित्रं मन्दपन्नगम् बृहन्तं वै बृहद्रूपं तथा वै पूतनानुगम्
hūyantaṃ vāḍavaṃ caiva cāritraṃ mandapannagam bṛhantaṃ vai bṛhadrūpaṃ tathā vai pūtanānugam
मरुत्वती पुरा जज्ञ एतान्वै मरुतां गणान् अदितिः कश्यपाज्जज्ञ आदित्यान्द्वादशैव हि
marutvatī purā jajña etānvai marutāṃ gaṇān aditiḥ kaśyapājjajña ādityāndvādaśaiva hi
इन्द्रो विष्णुर्भगस्त्वष्टा वरुणो ह्यर्यमा रविः पूषा मित्रश्च धनदो धाता पर्जन्य एव च
indro viṣṇurbhagastvaṣṭā varuṇo hyaryamā raviḥ pūṣā mitraśca dhanado dhātā parjanya eva ca
इत्येते द्वादशादित्या वरिष्ठास्त्रिदिवौकसः आदित्यस्य सरस्वत्यां जज्ञाते द्वौ सुतौ वरौ
ityete dvādaśādityā variṣṭhāstridivaukasaḥ ādityasya sarasvatyāṃ jajñāte dvau sutau varau
तपःश्रेष्ठौ गुणश्रेष्ठौ त्रिदिवस्यापि संमतौ दनुस्तु दानवाञ्जज्ञे दितिर्दैत्यान्व्यजायत
tapaḥśreṣṭhau guṇaśreṣṭhau tridivasyāpi saṃmatau danustu dānavāñjajñe ditirdaityānvyajāyata
काला तु वै कालकेयान् असुरान्सुरसा तु वै अनायुषायास्तनया व्याधयः सुमहाबलाः
kālā tu vai kālakeyān asurānsurasā tu vai anāyuṣāyāstanayā vyādhayaḥ sumahābalāḥ
सिंहिका ग्रहमाता वै गन्धर्वजननी मुनिः ताम्रा त्वप्सरसां माता पुण्यानां भारतोद्भव
siṃhikā grahamātā vai gandharvajananī muniḥ tāmrā tvapsarasāṃ mātā puṇyānāṃ bhāratodbhava
क्रोधायाः सर्वभूतानि पिशाचाश्चैव पार्थिव जज्ञे यक्षगणांश्चैव राक्षसांश्च विशांपते
krodhāyāḥ sarvabhūtāni piśācāścaiva pārthiva jajñe yakṣagaṇāṃścaiva rākṣasāṃśca viśāṃpate
चतुष्पदानि सत्त्वानि तथा गावस्तु सौरभाः सुपर्णान्पक्षिणश्चैव विनता च व्यजायत
catuṣpadāni sattvāni tathā gāvastu saurabhāḥ suparṇānpakṣiṇaścaiva vinatā ca vyajāyata
महीधरान्सर्वनागान् देवी कद्रूर्व्यजायत एवं वृद्धिं समगमन् विश्वे लोकाः परंतप
mahīdharānsarvanāgān devī kadrūrvyajāyata evaṃ vṛddhiṃ samagaman viśve lokāḥ paraṃtapa
तदा वै पौष्करो राजन् प्रादुर्भावो महात्मनः प्रादुर्भावः पौष्करस्ते मया द्वैपायनेरितः
tadā vai pauṣkaro rājan prādurbhāvo mahātmanaḥ prādurbhāvaḥ pauṣkaraste mayā dvaipāyaneritaḥ
पुराणः पुरुषश्चैव मया विष्णुर्हरिः प्रभुः कथितस्ते ऽनुपूर्वेण संस्तुतः परमर्षिभिः
purāṇaḥ puruṣaścaiva mayā viṣṇurhariḥ prabhuḥ kathitaste 'nupūrveṇa saṃstutaḥ paramarṣibhiḥ
यश्चेदमग्र्यं शृणुयात् पुराणं सदा नरः पर्वसु गौरवेण अवाप्य लोकान्स हि वीतरागः परत्र च स्वर्गफलानि भुङ्क्ते
yaścedamagryaṃ śṛṇuyāt purāṇaṃ sadā naraḥ parvasu gauraveṇa avāpya lokānsa hi vītarāgaḥ paratra ca svargaphalāni bhuṅkte
चक्षुषा मनसा वाचा कर्मणा च चतुर्विधम् प्रसादयति यः कृष्णं तं कृष्णो ऽनुप्रसीदति
cakṣuṣā manasā vācā karmaṇā ca caturvidham prasādayati yaḥ kṛṣṇaṃ taṃ kṛṣṇo 'nuprasīdati
राजा च लभते राज्यम् अधनश्चोत्तमं धनम् क्षीणायुर्लभते चायुः पुत्रकामः सुतं तथा
rājā ca labhate rājyam adhanaścottamaṃ dhanam kṣīṇāyurlabhate cāyuḥ putrakāmaḥ sutaṃ tathā
यज्ञा वेदास्तथा कामास् तपांसि विविधानि च प्राप्नोति विविधं पुण्यं विष्णुभक्तो धनानि च
yajñā vedāstathā kāmās tapāṃsi vividhāni ca prāpnoti vividhaṃ puṇyaṃ viṣṇubhakto dhanāni ca
यद्यत्कामयते किंचित् तत्तल्लोकेश्वराद् भवेत् सर्वं विहाय य इमं पठेत्पौष्करकं हरेः
yadyatkāmayate kiṃcit tattallokeśvarād bhavet sarvaṃ vihāya ya imaṃ paṭhetpauṣkarakaṃ hareḥ
प्रादुर्भावं नृपश्रेष्ठ न तस्य ह्यशुभं भवेत् एष पौष्करको नाम प्रादुर्भावो महात्मनः कीर्तितस्ते महाभाग व्यासश्रुतिनिदर्शनात्
prādurbhāvaṃ nṛpaśreṣṭha na tasya hyaśubhaṃ bhavet eṣa pauṣkarako nāma prādurbhāvo mahātmanaḥ kīrtitaste mahābhāga vyāsaśrutinidarśanāt