कथं मत्स्येन कथितस् तारकस्य वधो महान् कस्मिन्काले विनिर्वृत्ता कथेयं सूतनन्दन
kathaṃ matsyena kathitas tārakasya vadho mahān kasminkāle vinirvṛttā katheyaṃ sūtanandana
त्वन्मुखक्षीरसिन्धूत्था कथेयममृतात्मिका कर्णाभ्यां पिबतां तृप्तिर् अस्माकं न प्रजायते इदं मुने समाख्याहि महाबुद्धे मनोगतम्
tvanmukhakṣīrasindhūtthā katheyamamṛtātmikā karṇābhyāṃ pibatāṃ tṛptir asmākaṃ na prajāyate idaṃ mune samākhyāhi mahābuddhe manogatam
पृष्टस्तु मनुना देवो मत्स्यरूपी जनार्दनः कथं शरवणे जातो देवः षड्वदनो विभो
pṛṣṭastu manunā devo matsyarūpī janārdanaḥ kathaṃ śaravaṇe jāto devaḥ ṣaḍvadano vibho
एतत्तु वचनं श्रुत्वा पार्थिवस्यामितौजसः उवाच भगवान्प्रीतो ब्रह्मसूनुर्महामतिम्
etattu vacanaṃ śrutvā pārthivasyāmitaujasaḥ uvāca bhagavānprīto brahmasūnurmahāmatim
वज्राङ्गो नाम दैत्यो ऽभूत् तस्य पुत्रस्तु तारकः सुरानुद्वासयामास पुरेभ्यः स महाबलः
vajrāṅgo nāma daityo 'bhūt tasya putrastu tārakaḥ surānudvāsayāmāsa purebhyaḥ sa mahābalaḥ
ततस्ते ब्रह्मणो ऽभ्याशं जग्मुर्भयनिपीडिताः भीतांश्च त्रिदशान्दृष्ट्वा ब्रह्मा तेषामुवाच ह
tataste brahmaṇo 'bhyāśaṃ jagmurbhayanipīḍitāḥ bhītāṃśca tridaśāndṛṣṭvā brahmā teṣāmuvāca ha
संत्यजध्वं भयं देवाः शंकरस्यात्मजः शिशुः तुहिनाचलदौहित्रस् तं हनिष्यति दानवम्
saṃtyajadhvaṃ bhayaṃ devāḥ śaṃkarasyātmajaḥ śiśuḥ tuhinācaladauhitras taṃ haniṣyati dānavam
ततः काले तु कस्मिंश्चिद् दृष्ट्वा वै शैलजां शिवः स्वरेतो वह्निवदने व्यसृजत्कारणान्तरे
tataḥ kāle tu kasmiṃścid dṛṣṭvā vai śailajāṃ śivaḥ svareto vahnivadane vyasṛjatkāraṇāntare
तत्प्राप्तं वह्निवदने रेतो देवानतर्पयत् विदार्य जठराण्येषाम् अजीर्णं निर्गतं मुने
tatprāptaṃ vahnivadane reto devānatarpayat vidārya jaṭharāṇyeṣām ajīrṇaṃ nirgataṃ mune
पतितं तत्सरिद्वरां ततस्तु शरकानने तस्मात्तु स समुद्भूतो गुहो दिनकरप्रभः
patitaṃ tatsaridvarāṃ tatastu śarakānane tasmāttu sa samudbhūto guho dinakaraprabhaḥ
स सप्तदिवसो बालो निजघ्ने तारकासुरम् एवं श्रुत्वा ततो वाक्यं तम् ऊचुर् ऋषिसत्तमाः
sa saptadivaso bālo nijaghne tārakāsuram evaṃ śrutvā tato vākyaṃ tam ūcur ṛṣisattamāḥ
अत्याश्चर्यवती रम्या कथेयं पापनाशिनी विस्तरेण हि नो ब्रूहि याथातथ्येन शृण्वताम्
atyāścaryavatī ramyā katheyaṃ pāpanāśinī vistareṇa hi no brūhi yāthātathyena śṛṇvatām
वज्राङ्गो नाम दैत्येन्द्रः कस्य वंशोद्भवः पुरा यस्याभूत्तारकः पुत्रः सुरप्रमथनो बली
vajrāṅgo nāma daityendraḥ kasya vaṃśodbhavaḥ purā yasyābhūttārakaḥ putraḥ surapramathano balī
निर्मितः को वधे चाभूत् तस्य दैत्येश्वरस्य तु गुहजन्म तु कार्त्स्न्येन अस्माकं ब्रूहि मानद
nirmitaḥ ko vadhe cābhūt tasya daityeśvarasya tu guhajanma tu kārtsnyena asmākaṃ brūhi mānada
मानसो ब्रह्मणः पुत्रो दक्षो नाम प्रजापतिः षष्टिं सो ऽजनयत्कन्या वैरिण्यामेव नः श्रुतम्
mānaso brahmaṇaḥ putro dakṣo nāma prajāpatiḥ ṣaṣṭiṃ so 'janayatkanyā vairiṇyāmeva naḥ śrutam
ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश सप्तविंशतिं सोमाय चतस्रो ऽरिष्टनेमये
dadau sa daśa dharmāya kaśyapāya trayodaśa saptaviṃśatiṃ somāya catasro 'riṣṭanemaye
द्वे वै बाहुकपुत्राय द्वे वै चाङ्गिरसे तथा द्वे कृशाश्वाय विदुषे प्रजापतिसुतः प्रभुः
dve vai bāhukaputrāya dve vai cāṅgirase tathā dve kṛśāśvāya viduṣe prajāpatisutaḥ prabhuḥ
अदितिर्दितिर्दनुर्विश्वा ह्य् अरिष्टा सुरसा तथा सुरभिर्विनता चैव ताम्रा क्रोधवशा इरा
aditirditirdanurviśvā hy ariṣṭā surasā tathā surabhirvinatā caiva tāmrā krodhavaśā irā
कद्रूर्मुनिश्च लोकस्य मातरो गोषु मातरः तासां सकाशाल्लोकानां जङ्गमस्थावरात्मनाम्
kadrūrmuniśca lokasya mātaro goṣu mātaraḥ tāsāṃ sakāśāllokānāṃ jaṅgamasthāvarātmanām
जन्म नानाप्रकाराणां ताभ्यो ऽन्ये देहिनः स्मृताः देवेन्द्रोपेन्द्रपूषाद्याः सर्वे ते दितिजा मताः
janma nānāprakārāṇāṃ tābhyo 'nye dehinaḥ smṛtāḥ devendropendrapūṣādyāḥ sarve te ditijā matāḥ
दितेः सकाशाल्लोकास्तु हिरण्यकशिपादयः दानवाश्च दनोः पुत्रा गावश्च सुरभीसुताः
diteḥ sakāśāllokāstu hiraṇyakaśipādayaḥ dānavāśca danoḥ putrā gāvaśca surabhīsutāḥ
पक्षिणो विनतापुत्रा गरुडप्रमुखाः स्मृताः नागाः कद्रूसुता ज्ञेयाः शेषाश्चान्ये ऽपि जन्तवः
pakṣiṇo vinatāputrā garuḍapramukhāḥ smṛtāḥ nāgāḥ kadrūsutā jñeyāḥ śeṣāścānye 'pi jantavaḥ
त्रैलोक्यनाथं शक्रं तु सर्वामरगणप्रभुम् हिरण्यकशिपुश्चक्रे जित्वा राज्यं महाबलः
trailokyanāthaṃ śakraṃ tu sarvāmaragaṇaprabhum hiraṇyakaśipuścakre jitvā rājyaṃ mahābalaḥ
ततः केनापि कालेन हिरण्यकशिपादयः निहता विष्णुना संख्ये शेषाश्चेन्द्रेण दानवाः
tataḥ kenāpi kālena hiraṇyakaśipādayaḥ nihatā viṣṇunā saṃkhye śeṣāścendreṇa dānavāḥ
ततो निहतपुत्राभूद् दितिर् वरमयाचत भर्तारं कश्यपं देवं पुत्रमन्यं महाबलम्
tato nihataputrābhūd ditir varamayācata bhartāraṃ kaśyapaṃ devaṃ putramanyaṃ mahābalam
समरे शक्रहन्तारं स तस्या अददात्प्रभुः
samare śakrahantāraṃ sa tasyā adadātprabhuḥ
नियमे वर्त हे देवि सहस्रं शुचिमानसा वर्षाणां लप्स्यसे पुत्रम् इत्युक्ता सा तथाकरोत्
niyame varta he devi sahasraṃ śucimānasā varṣāṇāṃ lapsyase putram ityuktā sā tathākarot
वर्तन्त्या नियमे तस्याः सहस्राक्षः समाहितः उपासामाचरत्तस्याः सा चैनमन्वमन्यत
vartantyā niyame tasyāḥ sahasrākṣaḥ samāhitaḥ upāsāmācarattasyāḥ sā cainamanvamanyata
दशवत्सरशेषस्य सहस्रस्य तदा दितिः उवाच शक्रं सुप्रीता वरदा तपसि स्थिता
daśavatsaraśeṣasya sahasrasya tadā ditiḥ uvāca śakraṃ suprītā varadā tapasi sthitā
पुत्रोत्तीर्णव्रतां प्रायो विद्धि मां पाकशासन भविष्यति च ते भ्राता तेन सार्धमिमां श्रियम्
putrottīrṇavratāṃ prāyo viddhi māṃ pākaśāsana bhaviṣyati ca te bhrātā tena sārdhamimāṃ śriyam
भुङ्क्ष्व वत्स यथाकामं त्रैलोक्यं हतकण्टकम् इत्युक्त्वा निद्रयाविष्टा चरणाक्रान्तमूर्धजा
bhuṅkṣva vatsa yathākāmaṃ trailokyaṃ hatakaṇṭakam ityuktvā nidrayāviṣṭā caraṇākrāntamūrdhajā
स्वयं सुष्वापानियता भाविनो ऽर्थस्य गौरवात् तत्तु रन्ध्रं समासाद्य जठरं पाकशासनः
svayaṃ suṣvāpāniyatā bhāvino 'rthasya gauravāt tattu randhraṃ samāsādya jaṭharaṃ pākaśāsanaḥ
चकार सप्तधा गर्भं कुलिशेन तु देवराट् एकैकं तु पुनः खण्डं चकार मघवा ततः
cakāra saptadhā garbhaṃ kuliśena tu devarāṭ ekaikaṃ tu punaḥ khaṇḍaṃ cakāra maghavā tataḥ
सप्तधा सप्तधा कोपात् प्राबुध्यत ततो दितिः विबुध्योवाच मा शक्र घातयेथाः प्रजां मम
saptadhā saptadhā kopāt prābudhyata tato ditiḥ vibudhyovāca mā śakra ghātayethāḥ prajāṃ mama
तच्छ्रुत्वा निर्गतः शक्रः स्थित्वा प्राञ्जलिरग्रतः उवाच वाक्यं संत्रस्तो मातुर्वै वदनेरितम्
tacchrutvā nirgataḥ śakraḥ sthitvā prāñjaliragrataḥ uvāca vākyaṃ saṃtrasto māturvai vadaneritam
दिवास्वप्नपरा मातः पादाक्रान्तशिरोरुहा सप्तसप्तभिरेवातस् तव गर्भः कृतो मया
divāsvapnaparā mātaḥ pādākrāntaśiroruhā saptasaptabhirevātas tava garbhaḥ kṛto mayā
एकोनपञ्चाशत्कृता भागा वज्रेण ते सुताः दास्यामि तेषां स्थानानि दिवि दैवतपूजिते
ekonapañcāśatkṛtā bhāgā vajreṇa te sutāḥ dāsyāmi teṣāṃ sthānāni divi daivatapūjite
इत्युक्ता सा तदा देवी सैवमस्त्वित्यभाषत पुनश्च देवी भर्तारम् उवाचासितलोचना
ityuktā sā tadā devī saivamastvityabhāṣata punaśca devī bhartāram uvācāsitalocanā
पुत्रं प्रजापते देहि शक्रजेतारमूर्जितम् यो नास्त्रशस्त्रैर्वध्यत्वं गच्छेत्त्रिदिववासिनाम्
putraṃ prajāpate dehi śakrajetāramūrjitam yo nāstraśastrairvadhyatvaṃ gacchettridivavāsinām
इत्युक्तः स तथोवाच तां पत्नीमतिदुःखिताम् दश वर्षसहस्राणि तपः कृत्वा तु लप्स्यसे
ityuktaḥ sa tathovāca tāṃ patnīmatiduḥkhitām daśa varṣasahasrāṇi tapaḥ kṛtvā tu lapsyase
वज्रासारमयैर् अङ्गैर् अछेद्यैरायसैर् दृढैः वज्राङ्गो नाम पुत्रस्ते भविता पुत्रवत्सले
vajrāsāramayair aṅgair achedyairāyasair dṛḍhaiḥ vajrāṅgo nāma putraste bhavitā putravatsale
सा तु लब्धवरा देवी जगाम तपसे वनम् दश वर्षसहस्राणि सा तपो घोरमाचरत्
sā tu labdhavarā devī jagāma tapase vanam daśa varṣasahasrāṇi sā tapo ghoramācarat
तपसो ऽन्ते भगवती जनयामास दुर्जयम् पुत्रमप्रतिकर्माणम् अजेयं वज्रदुश्छिदम्
tapaso 'nte bhagavatī janayāmāsa durjayam putramapratikarmāṇam ajeyaṃ vajraduśchidam
स जातमात्र एवाभूत् सर्वशस्त्रास्त्रपारगः उवाच मातरं भक्त्या मातः किं करवाण्यहम्
sa jātamātra evābhūt sarvaśastrāstrapāragaḥ uvāca mātaraṃ bhaktyā mātaḥ kiṃ karavāṇyaham
तमुवाच ततो हृष्टा दितिर्दैत्याधिपं च सा बहवो मे हताः पुत्राः सहस्राक्षेण पुत्रक
tamuvāca tato hṛṣṭā ditirdaityādhipaṃ ca sā bahavo me hatāḥ putrāḥ sahasrākṣeṇa putraka
तेषां त्वं प्रतिकर्तुं वै गच्छ शक्रवधाय च बाढमित्येव तामुक्त्वा जगाम त्रिदिवं बली
teṣāṃ tvaṃ pratikartuṃ vai gaccha śakravadhāya ca bāḍhamityeva tāmuktvā jagāma tridivaṃ balī
बद्ध्वा ततः सहस्राक्षं पाशेनामोघवर्चसा मातुरन्तिकमागच्छद् व्याघ्रः क्षुद्रमृगं यथा
baddhvā tataḥ sahasrākṣaṃ pāśenāmoghavarcasā māturantikamāgacchad vyāghraḥ kṣudramṛgaṃ yathā
एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मा कश्यपश्च महातपाः आगतौ तत्र यत्रास्तां मातापुत्रावभीतकौ
etasminnantare brahmā kaśyapaśca mahātapāḥ āgatau tatra yatrāstāṃ mātāputrāvabhītakau
दृष्ट्वा तु तावुवाचेदं ब्रह्मा कश्यप एव च मुञ्चैनं पुत्र देवेन्द्रं किमनेन प्रयोजनम्
dṛṣṭvā tu tāvuvācedaṃ brahmā kaśyapa eva ca muñcainaṃ putra devendraṃ kimanena prayojanam
अपमानो वधः प्रोक्तः पुत्र संभावितस्य च अस्मद्वाक्येन यो मुक्तो विद्धि तं मृतमेव च
apamāno vadhaḥ proktaḥ putra saṃbhāvitasya ca asmadvākyena yo mukto viddhi taṃ mṛtameva ca
परस्य गौरवान्मुक्तः शत्रूणां भारमावहेत् जीवन्नेव मृतो वत्स दिवसे दिवसे स तु
parasya gauravānmuktaḥ śatrūṇāṃ bhāramāvahet jīvanneva mṛto vatsa divase divase sa tu
महतां वशमायाते वैरं नैवास्ति वैरिणि एतच्छ्रुत्वा तु वज्राङ्गः प्रणतो वाक्यमब्रवीत्
mahatāṃ vaśamāyāte vairaṃ naivāsti vairiṇi etacchrutvā tu vajrāṅgaḥ praṇato vākyamabravīt
न मे कृत्यमनेनास्ति मातुराज्ञा कृता मया त्वं सुरासुरनाथो ऽसि मम च प्रपितामहः
na me kṛtyamanenāsti māturājñā kṛtā mayā tvaṃ surāsuranātho 'si mama ca prapitāmahaḥ
करिष्ये त्वद्वचो देव एष मुक्तः शतक्रतुः तपसे मे रतिर्देव निर्विघ्नं चैव मे भवेत्
kariṣye tvadvaco deva eṣa muktaḥ śatakratuḥ tapase me ratirdeva nirvighnaṃ caiva me bhavet
त्वत्प्रसादेन भगवन्न् इत्युक्त्वा विरराम सः तस्मिंस्तूष्णीं स्थिते दैत्ये प्रोवाचेदं पितामहः
tvatprasādena bhagavann ityuktvā virarāma saḥ tasmiṃstūṣṇīṃ sthite daitye provācedaṃ pitāmahaḥ
तपस्त्वं क्रूरमापन्नो ह्य् अस्मच्छासनसंस्थितः अनया चित्तशुद्ध्या ते पर्याप्तं जन्मनः फलम्
tapastvaṃ krūramāpanno hy asmacchāsanasaṃsthitaḥ anayā cittaśuddhyā te paryāptaṃ janmanaḥ phalam
इत्युक्त्वा पद्मजः कन्यां ससर्जायतलोचनाम् तामस्मै प्रददौ देवः पत्न्यर्थं पद्मसम्भवः
ityuktvā padmajaḥ kanyāṃ sasarjāyatalocanām tāmasmai pradadau devaḥ patnyarthaṃ padmasambhavaḥ
वराङ्गीति च नामास्याः कृत्वा यातः पितामहः वज्राङ्गो ऽपि तया सार्धं जगाम तपसे वनम्
varāṅgīti ca nāmāsyāḥ kṛtvā yātaḥ pitāmahaḥ vajrāṅgo 'pi tayā sārdhaṃ jagāma tapase vanam
ऊर्ध्वबाहुः स दैत्येन्द्रो ऽचरदब्दसहस्रकम् कालं कमलपत्त्राक्षः शुद्धबुद्धिर् महातपाः
ūrdhvabāhuḥ sa daityendro 'caradabdasahasrakam kālaṃ kamalapattrākṣaḥ śuddhabuddhir mahātapāḥ
तावच्चावाङ्मुखः कालं तावत्पञ्चाग्निमध्यगः निराहारो घोरतपास् तपोराशिरजायत
tāvaccāvāṅmukhaḥ kālaṃ tāvatpañcāgnimadhyagaḥ nirāhāro ghoratapās taporāśirajāyata
ततः सो ऽन्तर्जले चक्रे कालं वर्षसहस्रकम् जलान्तरं प्रविष्टस्य तस्य पत्नी महाव्रता
tataḥ so 'ntarjale cakre kālaṃ varṣasahasrakam jalāntaraṃ praviṣṭasya tasya patnī mahāvratā
तस्यैव तीरे सरसस् तत्प्रीत्या मौनमास्थिता निराहारा तपो घोरं प्रविवेश महाद्युतिः
tasyaiva tīre sarasas tatprītyā maunamāsthitā nirāhārā tapo ghoraṃ praviveśa mahādyutiḥ
तस्यां तपसि वर्तन्त्याम् इन्द्रश्चक्रे विभीषिकाम् भूत्वा तु मर्कटस्तत्र तदाश्रमपदं महान्
tasyāṃ tapasi vartantyām indraścakre vibhīṣikām bhūtvā tu markaṭastatra tadāśramapadaṃ mahān
चक्रे विलोलं निःशेषं तुम्बीघटकरण्डकम् ततस्तु मेघरूषेण कम्पं तस्याकरोन्महान्
cakre vilolaṃ niḥśeṣaṃ tumbīghaṭakaraṇḍakam tatastu megharūṣeṇa kampaṃ tasyākaronmahān
ततो भुजंगरूपेण बद्ध्वा च चरणद्वयम् अपाकर्षत्ततो दूरं भ्रमंस्तस्या महीमिमाम्
tato bhujaṃgarūpeṇa baddhvā ca caraṇadvayam apākarṣattato dūraṃ bhramaṃstasyā mahīmimām
तपोबलाढ्या सा तस्य न वध्यत्वं जगाम ह ततो गोमायुरूपेण तस्यादूषयदाश्रमम्
tapobalāḍhyā sā tasya na vadhyatvaṃ jagāma ha tato gomāyurūpeṇa tasyādūṣayadāśramam
ततस्तु मेघरूपेण तस्याः क्लेदयदाश्रमम् भीषिकाभिर् अनेकाभिस् तां क्लिश्यन्पाकशासनः
tatastu megharūpeṇa tasyāḥ kledayadāśramam bhīṣikābhir anekābhis tāṃ kliśyanpākaśāsanaḥ
विरराम यदा नैवं वज्राङ्गमहिषी तदा शैलस्य दुष्टतां मत्वा शापं दातुं व्यवस्थिता
virarāma yadā naivaṃ vajrāṅgamahiṣī tadā śailasya duṣṭatāṃ matvā śāpaṃ dātuṃ vyavasthitā
स शापाभिमुखां दृष्ट्वा शैलः पुरुषविग्रहः उवाच तां वरारोहां वराङ्गीं भीरुचेतनः
sa śāpābhimukhāṃ dṛṣṭvā śailaḥ puruṣavigrahaḥ uvāca tāṃ varārohāṃ varāṅgīṃ bhīrucetanaḥ
नाहं वराङ्गने दुष्टः सेव्यो ऽहं सर्वदेहिनाम् विभ्रमं तु करोत्येष रुषितः पाकशासनः
nāhaṃ varāṅgane duṣṭaḥ sevyo 'haṃ sarvadehinām vibhramaṃ tu karotyeṣa ruṣitaḥ pākaśāsanaḥ
एतस्मिन्नन्तरे जातः कालो वर्षसहस्रिकः तस्मिन्गते तु भगवान् काले कमलसंभवः तुष्टः प्रोवाच वज्राङ्गं तमागम्य जलाश्रयम्
etasminnantare jātaḥ kālo varṣasahasrikaḥ tasmingate tu bhagavān kāle kamalasaṃbhavaḥ tuṣṭaḥ provāca vajrāṅgaṃ tamāgamya jalāśrayam
ददामि सर्वकामांस्ते उत्तिष्ठ दितिनन्दन एवमुक्तस्तदोत्थाय दैत्येन्द्रस्तपसां निधिः उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यं सर्वलोकपितामहम्
dadāmi sarvakāmāṃste uttiṣṭha ditinandana evamuktastadotthāya daityendrastapasāṃ nidhiḥ uvāca prāñjalirvākyaṃ sarvalokapitāmaham
आसुरो मास्तु मे भावः सन्तु लोका ममाक्षयाः तपस्येव रतिर् मेऽस्तु शरीरस्यास्तु वर्तनम्
āsuro māstu me bhāvaḥ santu lokā mamākṣayāḥ tapasyeva ratir me'stu śarīrasyāstu vartanam
एवमस्त्विति तं देवो जगाम स्वकमालयम् वज्राङ्गो ऽपि समाप्ते तु तपसि स्थिरसंयमः
evamastviti taṃ devo jagāma svakamālayam vajrāṅgo 'pi samāpte tu tapasi sthirasaṃyamaḥ
आहारमिच्छन्भार्यां स्वां न ददर्शाश्रमे स्वके क्षुधाविष्टः स शैलस्य गहनं प्रविवेश ह
āhāramicchanbhāryāṃ svāṃ na dadarśāśrame svake kṣudhāviṣṭaḥ sa śailasya gahanaṃ praviveśa ha
आदातुं फलमूलानि स च तस्मिन्व्यलोकयत् रुदतीं तां प्रियां दीनां तनुप्रच्छादिताननाम् तां विलोक्य स दैत्येन्द्रः प्रोवाच परिसान्त्वयन्
ādātuṃ phalamūlāni sa ca tasminvyalokayat rudatīṃ tāṃ priyāṃ dīnāṃ tanupracchāditānanām tāṃ vilokya sa daityendraḥ provāca parisāntvayan
केन ते ऽपकृतं भीरु यमलोकं यियासुना कं वा कामं प्रयच्छामि शीघ्रं मे ब्रूहि भामिनि
kena te 'pakṛtaṃ bhīru yamalokaṃ yiyāsunā kaṃ vā kāmaṃ prayacchāmi śīghraṃ me brūhi bhāmini