37 ॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे दत्तात्रेयीये ऊनविंशो ऽध्यायः विंशो ऽध्यायः जड उवाच प्राग्बभूव महावीर्यः शत्रुजिन्नाम पार्थिवः । तुतोष यस्य यज्ञेषु सोमावाप्त्या पुरन्दरः
37 // iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe dattātreyīye ūnaviṃśo 'dhyāyaḥ viṃśo 'dhyāyaḥ jaḍa uvāca prāgbabhūva mahāvīryaḥ śatrujinnāma pārthivaḥ / tutoṣa yasya yajñeṣu somāvāptyā purandaraḥ
1 ॥ तस्यात्मजो महावीर्यो बभूवारिविदारणः । बुद्धि-विक्रम-लावण्यैर्गुरुशक्राश्विभिः समः
1 // tasyātmajo mahāvīryo babhūvārividāraṇaḥ / buddhi-vikrama-lāvaṇyairguruśakrāśvibhiḥ samaḥ
2 ॥ स समानवयो-बुद्धि-सत्त्व-विक्रम-चेष्टितैः । नृपपुत्रो नृपसुतैर्नित्यमास्ते समावृतः
2 // sa samānavayo-buddhi-sattva-vikrama-ceṣṭitaiḥ / nṛpaputro nṛpasutairnityamāste samāvṛtaḥ
3 ॥ कदाचिच्छास्त्रसम्भार-विवेककृतनिश्चयः । कदाचित् काव्यसंलाप-गीत-नाटकसम्भवैः
3 // kadācicchāstrasambhāra-vivekakṛtaniścayaḥ / kadācit kāvyasaṃlāpa-gīta-nāṭakasambhavaiḥ
4 ॥ तथैवाक्षविनोदैश्च शस्त्रास्त्रविनयेषु च । योग्यानि युद्धनागाश्व-स्यन्दनाभ्यासतत्परः
4 // tathaivākṣavinodaiśca śastrāstravinayeṣu ca / yogyāni yuddhanāgāśva-syandanābhyāsatatparaḥ
5 ॥ रेमे नरेन्द्रपुत्रो ऽसौ नरेन्द्रतनयैः सह । यथैव हि दिवा तद्वद्रात्रवपि मुदा युतः
5 // reme narendraputro 'sau narendratanayaiḥ saha / yathaiva hi divā tadvadrātravapi mudā yutaḥ
6 ॥ तेषां तु क्रीडतां तत्र द्विज-भूप-विशां सुताः । समानवयसः प्रीत्या रन्तुमायान्त्यनेकशः
6 // teṣāṃ tu krīḍatāṃ tatra dvija-bhūpa-viśāṃ sutāḥ / samānavayasaḥ prītyā rantumāyāntyanekaśaḥ
7 ॥ कस्यचित्त्वथ कालस्य नागलोकान्महीतलम् । कुमारावागतौ नागौ पुत्रावश्वतरस्य तु
7 // kasyacittvatha kālasya nāgalokānmahītalam / kumārāvāgatau nāgau putrāvaśvatarasya tu
8 ॥ ब्रह्मरूपप्रतिच्छन्नौ तरुणौ प्रियदर्शनौ । तौ तैर्नृपसुतैः सार्धं तथैवान्यैर्द्विजन्मभिः
8 // brahmarūpapraticchannau taruṇau priyadarśanau / tau tairnṛpasutaiḥ sārdhaṃ tathaivānyairdvijanmabhiḥ
9 ॥ विनोदैर्विविधैस्तत्र तस्थतुः प्रीतिसंयुतौ । सर्व च ते नृपसुतास्ते च ब्रह्मविशां सुताः
9 // vinodairvividhaistatra tasthatuḥ prītisaṃyutau / sarva ca te nṛpasutāste ca brahmaviśāṃ sutāḥ
10 ॥ नागराजात्मजौ तौ च स्त्रानसंवाहनादिकम् । वस्त्रगन्धानुसयुक्तां चक्रुर्भागभुजिक्रियाम्
10 // nāgarājātmajau tau ca strānasaṃvāhanādikam / vastragandhānusayuktāṃ cakrurbhāgabhujikriyām
11 ॥ अहन्यहन्यनुप्राप्ते तौ च नागकुमारकौ । आजग्मतुर्मुदा युक्तौ प्रीत्या सूनोर्महीपतेः
11 // ahanyahanyanuprāpte tau ca nāgakumārakau / ājagmaturmudā yuktau prītyā sūnormahīpateḥ
12 ॥ स च ताभ्यां नृपसुतः परं निर्वाणमाप्तवान् । विनोदैर्विविधैर्हास्य-संलापादिभिरेव च
12 // sa ca tābhyāṃ nṛpasutaḥ paraṃ nirvāṇamāptavān / vinodairvividhairhāsya-saṃlāpādibhireva ca
13 ॥ विना ताभ्यां न बुभुजे न सस्त्रौ न पपौ मधु । न रराम न जग्राह शास्त्राण्यात्मगुणर्धये
13 // vinā tābhyāṃ na bubhuje na sastrau na papau madhu / na rarāma na jagrāha śāstrāṇyātmaguṇardhaye
14 ॥ रसातले च तौ रात्रिं विना तेन महात्मना । निश्वासपरमौ नीत्वा जग्मतुस्तं दिने दिने
14 // rasātale ca tau rātriṃ vinā tena mahātmanā / niśvāsaparamau nītvā jagmatustaṃ dine dine
15 ॥ मर्त्यलोके परा प्रीतिर्भवतोः केन पुत्रकौ । सहेति पप्रच्छ पिता तावुभौ नागदारकौ
15 // martyaloke parā prītirbhavatoḥ kena putrakau / saheti papraccha pitā tāvubhau nāgadārakau
16 ॥ दृष्टयोरत्र पाताले बहूनि दिवसानि मे । दिवा रजन्यामेवोभौ पश्यामि प्रियदर्शनौ
16 // dṛṣṭayoratra pātāle bahūni divasāni me / divā rajanyāmevobhau paśyāmi priyadarśanau
17 ॥ जड उवाच इति पित्रा स्वयं पृष्टौ प्रणिपत्य कृताञ्जली । प्रत्यूचतुर्महाभागावुरगाधिपतेः सुतौ
17 // jaḍa uvāca iti pitrā svayaṃ pṛṣṭau praṇipatya kṛtāñjalī / pratyūcaturmahābhāgāvuragādhipateḥ sutau
18 ॥ पुत्रावूचतुः पुत्रः शत्रुजितस्तात नाम्ना ख्यात ऋतध्वजः । रूपवानार्जवोपेतः शूरो मानी प्रियंवदः
18 // putrāvūcatuḥ putraḥ śatrujitastāta nāmnā khyāta ṛtadhvajaḥ / rūpavānārjavopetaḥ śūro mānī priyaṃvadaḥ
19 ॥ अनापृष्टकथो वाग्ग्मी विद्वान् मैत्रो गुणाकरः । मान्यमानयिता धीमान् ह्रीमान् विनयभूषणः
19 // anāpṛṣṭakatho vāggmī vidvān maitro guṇākaraḥ / mānyamānayitā dhīmān hrīmān vinayabhūṣaṇaḥ
20 ॥ तस्योपचारसम्प्रीति-सम्बोगापहृतं मनः । नागलोके भुवर्लोके न रतिं विन्दते पितः
20 // tasyopacārasamprīti-sambogāpahṛtaṃ manaḥ / nāgaloke bhuvarloke na ratiṃ vindate pitaḥ
21 ॥ तद्वियोगेन नस्तात ! न पातालञ्च शीतलम् । परितापाय तत्सङ्गादाह्लादाय रविर्दिवा
21 // tadviyogena nastāta ! na pātālañca śītalam / paritāpāya tatsaṅgādāhlādāya ravirdivā
22 ॥ पितोवाच पुत्रः पुण्यवतो धन्यः स यस्यैवं भविद्विधैः । परोक्षस्यापि गुणिभैः क्रियते गुणकीर्तनम्
22 // pitovāca putraḥ puṇyavato dhanyaḥ sa yasyaivaṃ bhavidvidhaiḥ / parokṣasyāpi guṇibhaiḥ kriyate guṇakīrtanam
23 ॥ सन्ति शास्त्रविदो ऽशीलाः सन्ति मूर्खाः सुशीलिनः । शास्त्रशीले समं मन्ये पुत्रौ धन्यतरन्तु तम्
23 // santi śāstravido 'śīlāḥ santi mūrkhāḥ suśīlinaḥ / śāstraśīle samaṃ manye putrau dhanyatarantu tam
24 ॥ तस्य मित्रगुणान् मित्राण्यमित्राश्च पराक्रमम् । कथयन्ति सदा सत्सु पुत्रवांस्तेन वै पिता
24 // tasya mitraguṇān mitrāṇyamitrāśca parākramam / kathayanti sadā satsu putravāṃstena vai pitā
25 ॥ तस्योपकारिणः कच्चिद् भवद्भ्यामभिवाञ्छितम् । किञ्चिन्निष्पादितं वत्सौ परितोषाय चेतसः
25 // tasyopakāriṇaḥ kaccid bhavadbhyāmabhivāñchitam / kiñcinniṣpāditaṃ vatsau paritoṣāya cetasaḥ
26 ॥ स धन्यो जीवितं तस्य तस्य जन्म सुजन्मनः । यस्यार्थिनो न विमुखा मित्रार्थो न च दुर्बलः
26 // sa dhanyo jīvitaṃ tasya tasya janma sujanmanaḥ / yasyārthino na vimukhā mitrārtho na ca durbalaḥ
27 ॥ मद्गृहे यद् सुवर्णादि रत्नं वाहनमासनम् । यच्चान्यत् प्रीतये तस्य तद्देयमविशङ्कया
27 // madgṛhe yad suvarṇādi ratnaṃ vāhanamāsanam / yaccānyat prītaye tasya taddeyamaviśaṅkayā
28 ॥ धिक् तस्य जीवितं पुंसो मित्राणामुपकारिणाम् । प्रतिरूपमकुर्वन् यो जीवामीत्यवगच्छति
28 // dhik tasya jīvitaṃ puṃso mitrāṇāmupakāriṇām / pratirūpamakurvan yo jīvāmītyavagacchati
29 ॥ उपकारं सुहृद्वर्गे यो ऽपकारञ्च शत्रुषु । नृमेघो वर्षति प्राज्ञास्तस्येच्छन्ति सदोन्नतिम्
29 // upakāraṃ suhṛdvarge yo 'pakārañca śatruṣu / nṛmegho varṣati prājñāstasyecchanti sadonnatim
30 ॥ पुत्रावूचतुः किं तस्य कृतकृत्यस्य कर्तुं शक्येत केनचित् । यस्य सर्वार्थिनो गेहे सर्वकामैः सदार्च्चिताः
30 // putrāvūcatuḥ kiṃ tasya kṛtakṛtyasya kartuṃ śakyeta kenacit / yasya sarvārthino gehe sarvakāmaiḥ sadārccitāḥ
31 ॥ यानि रत्नानि तद्गेहे पाताले तानि नः कुतः । वाहनासनयानानि भूषणान्यम्बराणि च
31 // yāni ratnāni tadgehe pātāle tāni naḥ kutaḥ / vāhanāsanayānāni bhūṣaṇānyambarāṇi ca
32 ॥ विज्ञानं तत्र यच्चास्ति तदन्यत्र न विद्यते । प्राज्ञानामप्यसौ तात सर्वसन्देहहृत्तमः
32 // vijñānaṃ tatra yaccāsti tadanyatra na vidyate / prājñānāmapyasau tāta sarvasandehahṛttamaḥ
33 ॥ एकं तस्यास्ति कर्तव्यमसाध्यं तच्च नौ मतम् । हिरण्यगर्भ-गोविन्द-शर्वादीनीश्वरादृते
33 // ekaṃ tasyāsti kartavyamasādhyaṃ tacca nau matam / hiraṇyagarbha-govinda-śarvādīnīśvarādṛte
34 ॥ पितोवाच पथापि श्रोतुमिच्छामि तस्य यद् कार्यमुत्तमम् । असाध्यमथवा साध्यं किं वासाध्यं विपश्चिताम्
34 // pitovāca pathāpi śrotumicchāmi tasya yad kāryamuttamam / asādhyamathavā sādhyaṃ kiṃ vāsādhyaṃ vipaścitām
35 ॥ देवत्वममरेशत्वं तत्पूज्यत्वञ्च मानवाः । प्रयान्ति वाञ्छितं वान्यद् दृढं ये व्यवसायिनः
35 // devatvamamareśatvaṃ tatpūjyatvañca mānavāḥ / prayānti vāñchitaṃ vānyad dṛḍhaṃ ye vyavasāyinaḥ
36 ॥ नाविज्ञातं न चागम्यं नाप्राप्यं दिवि चेह वा । उद्यतानां मनुष्याणां यतचित्तेन्द्रियात्मनाम्
36 // nāvijñātaṃ na cāgamyaṃ nāprāpyaṃ divi ceha vā / udyatānāṃ manuṣyāṇāṃ yatacittendriyātmanām
37 ॥ योजनानां सहस्राणि व्रजन् याति पितीलिकः । अगच्छन् वैनतेयो ऽपि पादमेकं न गच्छति
37 // yojanānāṃ sahasrāṇi vrajan yāti pitīlikaḥ / agacchan vainateyo 'pi pādamekaṃ na gacchati
38 ॥ क्व भूतलं क्व च ध्रौव्यं स्थानं यत् प्राप्तवान् ध्रुवः । उत्तानपादनृपतेः पुत्रः सन् भूमिगोचरः
38 // kva bhūtalaṃ kva ca dhrauvyaṃ sthānaṃ yat prāptavān dhruvaḥ / uttānapādanṛpateḥ putraḥ san bhūmigocaraḥ
39 ॥ तत् कथ्यतां महाभाग कार्यवान् येन पुत्रकौ । स भूपालसुतः साधुर्येनानृण्यं भवेत वाम्
39 // tat kathyatāṃ mahābhāga kāryavān yena putrakau / sa bhūpālasutaḥ sādhuryenānṛṇyaṃ bhaveta vām
40 ॥ पुत्रावूचतुः तेनाख्यातमिदं तात पूर्ववृतं महात्मना । कौमारके यथा तस्य वृतं सद्वृत्तशालिनः
40 // putrāvūcatuḥ tenākhyātamidaṃ tāta pūrvavṛtaṃ mahātmanā / kaumārake yathā tasya vṛtaṃ sadvṛttaśālinaḥ
41 ॥ तन्तु शत्रुजितं तात पूर्वं कश्चिदिद्वजोत्तमः । गालवो ऽभ्यागमद्धीमान् गृहीत्वा तुरगोत्तमम्
41 // tantu śatrujitaṃ tāta pūrvaṃ kaścididvajottamaḥ / gālavo 'bhyāgamaddhīmān gṛhītvā turagottamam
42 ॥ प्रत्युवाच च राजानं समुपेत्याश्रमं मम । को ऽपि दैत्याधमो राजन् विध्वंसयति पापकृत्
42 // pratyuvāca ca rājānaṃ samupetyāśramaṃ mama / ko 'pi daityādhamo rājan vidhvaṃsayati pāpakṛt
43 ॥ तत्तद्रूपं समास्थाय सिंहेभ-वनचारिणाम् । अन्येषाञ्चाल्पकायानामहर्निशमकारणात्
43 // tattadrūpaṃ samāsthāya siṃhebha-vanacāriṇām / anyeṣāñcālpakāyānāmaharniśamakāraṇāt
44 ॥ समाधिध्यानयुक्तस्य मौनव्रतरतस्य च । तथा करोति विघ्रानि यथा चलति मे मनः
44 // samādhidhyānayuktasya maunavrataratasya ca / tathā karoti vighrāni yathā calati me manaḥ
45 ॥ दग्धं कोपाग्निना सद्यः समर्थस्त्वं वयं न तु । दुः खार्जितस्य तपसो व्ययमिच्छामि पार्थिव
45 // dagdhaṃ kopāgninā sadyaḥ samarthastvaṃ vayaṃ na tu / duḥ khārjitasya tapaso vyayamicchāmi pārthiva
46 ॥ एकदा तु मया राजन्नतिनिर्विण्णचेतसा । तत् क्लेशितेन निश्वासो निरीक्ष्यासुरमुज्झितः
46 // ekadā tu mayā rājannatinirviṇṇacetasā / tat kleśitena niśvāso nirīkṣyāsuramujjhitaḥ
47 ॥ ततो ऽम्बरतलात् सद्यः पतितो ऽयं तुरङ्गमः । वाक् चाशरीरिणी प्राह नरनाथ शृणुष्व ताम्
47 // tato 'mbaratalāt sadyaḥ patito 'yaṃ turaṅgamaḥ / vāk cāśarīriṇī prāha naranātha śṛṇuṣva tām
48 ॥ अश्रान्तः सकलं भूमेर्वलयं तुरगोत्तमः । समर्थः क्रान्तुमर्केण तवायं प्रतिपादितः
48 // aśrāntaḥ sakalaṃ bhūmervalayaṃ turagottamaḥ / samarthaḥ krāntumarkeṇa tavāyaṃ pratipāditaḥ
49 ॥ पातालाम्बरतोयेषु न चास्य विहता गतिः । समस्तदिक्षु व्रजतो न भङ्गः पर्वतेष्वपि
49 // pātālāmbaratoyeṣu na cāsya vihatā gatiḥ / samastadikṣu vrajato na bhaṅgaḥ parvateṣvapi
50 ॥ यतो भूवलयं सर्वमश्रान्तो ऽयं चरिष्यति । अतः कुवलयो नाम्ना ख्यातिं लोके प्रयास्यति
50 // yato bhūvalayaṃ sarvamaśrānto 'yaṃ cariṣyati / ataḥ kuvalayo nāmnā khyātiṃ loke prayāsyati
51 ॥ क्लिश्यत्यहर्निशं पापो यश्च त्वां दानवाधमः । तमप्येनं समारुह्य द्विजश्रेष्ठ हनिष्यति
51 // kliśyatyaharniśaṃ pāpo yaśca tvāṃ dānavādhamaḥ / tamapyenaṃ samāruhya dvijaśreṣṭha haniṣyati
52 ॥ शत्रुजिन्नाम भूपालस्तस्य पुत्र ऋतध्वजः । प्राप्यैतदश्वरत्नञ्च ख्यातिमेतेन यास्यति
52 // śatrujinnāma bhūpālastasya putra ṛtadhvajaḥ / prāpyaitadaśvaratnañca khyātimetena yāsyati
53 ॥ सो ऽहं त्वां समनुप्राप्तस्तपसो विघ्रकारिणम् । तं निवारय भूपाल भागभाङ्नृपतिर्यतः
53 // so 'haṃ tvāṃ samanuprāptastapaso vighrakāriṇam / taṃ nivāraya bhūpāla bhāgabhāṅnṛpatiryataḥ
54 ॥ तदेतश्वरत्नं ते मया भूप निवेदितम् । पुत्रमाज्ञापय तथा यथा धर्मो न लुप्यते
54 // tadetaśvaratnaṃ te mayā bhūpa niveditam / putramājñāpaya tathā yathā dharmo na lupyate
55 ॥ स तस्य वचनाद्राजा तं वै पुत्रमृतध्वजम् । तमश्वरत्नमारोप्य कृतकौतुकमङ्गलम्
55 // sa tasya vacanādrājā taṃ vai putramṛtadhvajam / tamaśvaratnamāropya kṛtakautukamaṅgalam
56 ॥ अप्रेषयत धर्मात्मा गालवेन समं तदा । स्वमाश्रमपदं सो ऽपि तमादाय ययौ मुनिः
56 // apreṣayata dharmātmā gālavena samaṃ tadā / svamāśramapadaṃ so 'pi tamādāya yayau muniḥ