57 ॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे पिता-पुत्रसंवादेठकुवलयाश्वीयोऽ नाम विंशो ऽध्यायः एकविंशो ऽध्यायः पितोवाच गालवेन समं गत्वा नृपपुत्रेण तेन यत् । कृतं तत् कथ्यतां पुत्रौ विचित्रा युवयोः कथा
57 // iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe pitā-putrasaṃvādeṭhakuvalayāśvīyo' nāma viṃśo 'dhyāyaḥ ekaviṃśo 'dhyāyaḥ pitovāca gālavena samaṃ gatvā nṛpaputreṇa tena yat / kṛtaṃ tat kathyatāṃ putrau vicitrā yuvayoḥ kathā
1 ॥ पुत्रावूचतुः स गालवाश्रमे रम्ये तिष्ठन् भूपालनन्दनः । सर्वविघ्रोपशमनं चकार ब्रह्मवादिनाम्
1 // putrāvūcatuḥ sa gālavāśrame ramye tiṣṭhan bhūpālanandanaḥ / sarvavighropaśamanaṃ cakāra brahmavādinām
2 ॥ वीरं कुवलयाश्वं तं वसन्तं गालवाश्रमे । मदावलेपोपहतो नाजानाद्दानवाधमः
2 // vīraṃ kuvalayāśvaṃ taṃ vasantaṃ gālavāśrame / madāvalepopahato nājānāddānavādhamaḥ
3 ॥ ततस्तं गालवं विप्रं सन्ध्योपासनतत्परम् । शौकरं रूपमास्थाय प्रधर्षयितुमागतम्
3 // tatastaṃ gālavaṃ vipraṃ sandhyopāsanatatparam / śaukaraṃ rūpamāsthāya pradharṣayitumāgatam
4 ॥ मुनिशिष्यैरथोत्क्रुष्टे शीघ्रमारुह्य तं हयम् । अन्वधावद्वराहं तं नृपपुत्रः शरासनी
4 // muniśiṣyairathotkruṣṭe śīghramāruhya taṃ hayam / anvadhāvadvarāhaṃ taṃ nṛpaputraḥ śarāsanī
5 ॥ आजघान च बाणेन चन्द्रार्धाकारवर्चसा । आकृष्य बलवच्चापं चारुचित्रोपशोभितम्
5 // ājaghāna ca bāṇena candrārdhākāravarcasā / ākṛṣya balavaccāpaṃ cārucitropaśobhitam
6 ॥ नाराचाभिहतः शीघ्रमात्मत्राणपरो मृगः । गिरिपादपसम्बाधां सो ऽन्वक्रामन्महाटवीम्
6 // nārācābhihataḥ śīghramātmatrāṇaparo mṛgaḥ / giripādapasambādhāṃ so 'nvakrāmanmahāṭavīm
7 ॥ तमन्वधावद्वेगेन तुरगो ऽसौ मनोजवः । चोदितो राजपुत्रेण पितुरादेशकारिणा
7 // tamanvadhāvadvegena turago 'sau manojavaḥ / codito rājaputreṇa piturādeśakāriṇā
8 ॥ अतिक्रम्याथ वेगेन योजनानि सहस्रशः । धरण्यां विवृते गर्ते निपपात लघुक्रमः
8 // atikramyātha vegena yojanāni sahasraśaḥ / dharaṇyāṃ vivṛte garte nipapāta laghukramaḥ
9 ॥ तस्यानन्तरमेवाशु सो ऽप्यश्वी नृपतेः सुतः । निपपात महागर्ते तिमिरौघसमावृते
9 // tasyānantaramevāśu so 'pyaśvī nṛpateḥ sutaḥ / nipapāta mahāgarte timiraughasamāvṛte
10 ॥ ततो नादृश्यत मृगः स तस्मिन् राजसूनुना । प्रकाशञ्च स पातालमपश्यत् तत्र नापि नम्
10 // tato nādṛśyata mṛgaḥ sa tasmin rājasūnunā / prakāśañca sa pātālamapaśyat tatra nāpi nam
11 ॥ ततो ऽपश्यत् स सौवर्ण-प्रासादशतसंकुलम् । पुरन्दरपुरप्रख्यं पुरं प्राकारशोभितम्
11 // tato 'paśyat sa sauvarṇa-prāsādaśatasaṃkulam / purandarapuraprakhyaṃ puraṃ prākāraśobhitam
12 ॥ तत् प्रविश्य स नापश्यत् तत्र कञ्चिन्नरं पुरे । भ्रमता च ततो दृष्टा तत्र योषित् त्वरान्विता
12 // tat praviśya sa nāpaśyat tatra kañcinnaraṃ pure / bhramatā ca tato dṛṣṭā tatra yoṣit tvarānvitā
13 ॥ सा पृष्टा तेन तन्वङ्गी प्रस्थिता केन कस्य वा । नोवाच किञ्चित् प्रासादमारुरोह च भामिनी
13 // sā pṛṣṭā tena tanvaṅgī prasthitā kena kasya vā / novāca kiñcit prāsādamāruroha ca bhāminī
14 ॥ सो ऽप्यश्वमेकतो बद्ध्वा तामेवानुससार वै । विस्मयोत्फुल्लनयनो निः शङ्को नृपतेः सुतः
14 // so 'pyaśvamekato baddhvā tāmevānusasāra vai / vismayotphullanayano niḥ śaṅko nṛpateḥ sutaḥ
15 ॥ ततो ऽपश्यत् सुविस्तीर्णे पर्यङ्के सर्वकाञ्चने । निषण्णां कन्यकामेकां कामयुक्तां रतीमिव
15 // tato 'paśyat suvistīrṇe paryaṅke sarvakāñcane / niṣaṇṇāṃ kanyakāmekāṃ kāmayuktāṃ ratīmiva
16 ॥ विस्पष्टेन्दुमुखीं सुभ्रूं पीनश्रोणिपयोधराम् । बिम्बाधरोष्ठीं नन्वङ्गीं नीलोत्पलविलोचनाम्
16 // vispaṣṭendumukhīṃ subhrūṃ pīnaśroṇipayodharām / bimbādharoṣṭhīṃ nanvaṅgīṃ nīlotpalavilocanām
17 ॥ रक्ततुङ्गनखीं श्यामां मृद्वीं ताम्रकराङ्घ्रिकाम् । करभोरुं सुदशनां नीलसूक्ष्मस्थिरालकाम्
17 // raktatuṅganakhīṃ śyāmāṃ mṛdvīṃ tāmrakarāṅghrikām / karabhoruṃ sudaśanāṃ nīlasūkṣmasthirālakām
18 ॥ तां दृष्ट्वा चारुसर्वाङ्गीमनङ्गाङ्गलतामिव । सो ऽमन्यत् पार्थिवसुतस्तां रसातलदेवताम्
18 // tāṃ dṛṣṭvā cārusarvāṅgīmanaṅgāṅgalatāmiva / so 'manyat pārthivasutastāṃ rasātaladevatām
19 ॥ सा च दृष्ट्वैव तं बाला नीलकुञ्चितमूर्धजम् । पीनोरुस्कन्धबाहुं तममंस्त मदनं शुभा
19 // sā ca dṛṣṭvaiva taṃ bālā nīlakuñcitamūrdhajam / pīnoruskandhabāhuṃ tamamaṃsta madanaṃ śubhā
20 ॥ उत्तस्थौ च महाभागा चित्तक्षोभमवाप्य सा । लज्जाविस्मयदैन्यानां सद्यस्तन्वी वशं गता
20 // uttasthau ca mahābhāgā cittakṣobhamavāpya sā / lajjāvismayadainyānāṃ sadyastanvī vaśaṃ gatā
21 ॥ को ऽयं देवो नु यक्षो वा गन्धर्वो वोरगो ऽपि वा । विद्याधरो वा सम्प्राप्तः कृतपुण्यरतिर्नरः
21 // ko 'yaṃ devo nu yakṣo vā gandharvo vorago 'pi vā / vidyādharo vā samprāptaḥ kṛtapuṇyaratirnaraḥ
22 ॥ एवं विचिन्त्य वहुधा निश्वस्य च महीतले । उपविश्य ततो भेजे सा मूर्च्छां मदिरक्षणा
22 // evaṃ vicintya vahudhā niśvasya ca mahītale / upaviśya tato bheje sā mūrcchāṃ madirakṣaṇā
23 ॥ सो ऽपि कामशराघातमवाप्य नृपतेः सुतः । तां समाश्वासयामास न भेतव्यमिति ब्रुवन्
23 // so 'pi kāmaśarāghātamavāpya nṛpateḥ sutaḥ / tāṃ samāśvāsayāmāsa na bhetavyamiti bruvan
24 ॥ सा च स्त्री या तदा दृष्टा पूर्वं तेन महात्मना । तालवृन्तमुपादाय पर्यवीजयदाकुला
24 // sā ca strī yā tadā dṛṣṭā pūrvaṃ tena mahātmanā / tālavṛntamupādāya paryavījayadākulā
25 ॥ समाश्वास्य तदा पृष्टा तेन संमोहकारणम् । किञ्चिल्लज्जान्विता बाला तस्याः सख्युर्न्यवेदयत्
25 // samāśvāsya tadā pṛṣṭā tena saṃmohakāraṇam / kiñcillajjānvitā bālā tasyāḥ sakhyurnyavedayat
26 ॥ सा चास्मै कथयामास नृपपुत्राय विस्तरात् । मोहस्य कारणं सर्वं तद्दर्शनसमुद्भवम् । यथा तया समाख्यातं तद्वृत्तान्तञ्च भामिनी
26 // sā cāsmai kathayāmāsa nṛpaputrāya vistarāt / mohasya kāraṇaṃ sarvaṃ taddarśanasamudbhavam / yathā tayā samākhyātaṃ tadvṛttāntañca bhāminī
27 ॥ स्त्र्युवाच विश्वावसुरिति ख्यातो दिवि गन्धर्वराट् प्रभो । तस्येयमात्मजा सुभ्रूर्नाम्नरा ख्याता मदालसा
27 // stryuvāca viśvāvasuriti khyāto divi gandharvarāṭ prabho / tasyeyamātmajā subhrūrnāmnarā khyātā madālasā
28 ॥ वज्रकेतोः सुतश्चोग्रो दानवो ऽरिविदारणः । पातालकेतुर्विख्यातः पातालान्तरसंश्रयः
28 // vajraketoḥ sutaścogro dānavo 'rividāraṇaḥ / pātālaketurvikhyātaḥ pātālāntarasaṃśrayaḥ
29 ॥ तेनेयमुद्यानगता कृत्वा मायां तमोमयीम् । अपहृत्य मयां हीना बाला नीता दुरात्मना
29 // teneyamudyānagatā kṛtvā māyāṃ tamomayīm / apahṛtya mayāṃ hīnā bālā nītā durātmanā
30 ॥ आगामिन्यां त्रयोदश्यामुद्वक्ष्यति किलासुरः । स तु नार्हति चार्वङ्गीं शूद्रो वेदश्रुतीमिव
30 // āgāminyāṃ trayodaśyāmudvakṣyati kilāsuraḥ / sa tu nārhati cārvaṅgīṃ śūdro vedaśrutīmiva
31 ॥ अतीते च दिने बालामात्मव्यापदनोद्यताम् । सुरभिः प्राह नायं त्वं प्राप्स्यते दानवाधमः
31 // atīte ca dine bālāmātmavyāpadanodyatām / surabhiḥ prāha nāyaṃ tvaṃ prāpsyate dānavādhamaḥ
32 ॥ मर्त्यलोकमनुप्राप्तं य एनं छेत्स्यते शरैः । सते भर्ता महाभागे अचिरेण भविष्यति
32 // martyalokamanuprāptaṃ ya enaṃ chetsyate śaraiḥ / sate bhartā mahābhāge acireṇa bhaviṣyati
33 ॥ अहं चास्याः सखी नाम्नरा कुण्डलेति मनस्विनी । सुता विन्ध्यवतः पत्नी वीरपुष्करमालिनः
33 // ahaṃ cāsyāḥ sakhī nāmnarā kuṇḍaleti manasvinī / sutā vindhyavataḥ patnī vīrapuṣkaramālinaḥ
34 ॥ हते भर्तरि शुम्भेन तीर्थात् तीर्थमनुव्रता । चरामि दिव्यया गत्या परलोकार्थमुद्यता
34 // hate bhartari śumbhena tīrthāt tīrthamanuvratā / carāmi divyayā gatyā paralokārthamudyatā
35 ॥ पातालकेतुर्दुष्टात्मा वाराहं वपुरास्थितः । केनापि विद्धो बाणेन मुनीनां त्राणकारणात्
35 // pātālaketurduṣṭātmā vārāhaṃ vapurāsthitaḥ / kenāpi viddho bāṇena munīnāṃ trāṇakāraṇāt
36 ॥ तञ्चाहं तत्त्वतो ऽन्विष्य त्वरिता समुपागता । सत्यमेव स केनापि ताडितो दानवाधमः
36 // tañcāhaṃ tattvato 'nviṣya tvaritā samupāgatā / satyameva sa kenāpi tāḍito dānavādhamaḥ
37 ॥ इयञ्च मूर्च्छामगमत् कारणं यत् शृणुष्व तत् । त्वयि प्रीतिमती बाला दर्शनादेव मानद
37 // iyañca mūrcchāmagamat kāraṇaṃ yat śṛṇuṣva tat / tvayi prītimatī bālā darśanādeva mānada
38 ॥ देवपुत्रोपमे चारु-वाक्यादिगुणशालिनि । भर्या चान्यस्य विहिता येन विद्धः स दानवः
38 // devaputropame cāru-vākyādiguṇaśālini / bharyā cānyasya vihitā yena viddhaḥ sa dānavaḥ
39 ॥ एतस्मात् कारणान्मोहं महान्तमियमागता । यावज्जीवं च तन्वङ्गी दुः खमेवोपभोक्ष्यते
39 // etasmāt kāraṇānmohaṃ mahāntamiyamāgatā / yāvajjīvaṃ ca tanvaṅgī duḥ khamevopabhokṣyate
40 ॥ त्वय्यस्या हृदयं रागि भर्ता चान्यो भविष्यति । यावज्जीवमतो दुः खं सुरभ्या नान्यथा वचः
40 // tvayyasyā hṛdayaṃ rāgi bhartā cānyo bhaviṣyati / yāvajjīvamato duḥ khaṃ surabhyā nānyathā vacaḥ
41 ॥ अहं त्वस्याः प्रभी प्रीत्या दुः खितात्र समागता । यतो विशेषो नैवास्ति स्वसखी-निजदेहयोः
41 // ahaṃ tvasyāḥ prabhī prītyā duḥ khitātra samāgatā / yato viśeṣo naivāsti svasakhī-nijadehayoḥ
42 ॥ यद्येषाभिमतं वीरं पतिमाप्नोति शोभना । ततस्तपस्त्वहं कुर्यां निर्व्यलीकेन चेतसा
42 // yadyeṣābhimataṃ vīraṃ patimāpnoti śobhanā / tatastapastvahaṃ kuryāṃ nirvyalīkena cetasā
43 ॥ त्वन्तु को वा किमर्थं वा सम्प्राप्तो ऽत्र महामते । देवो दैत्यो नु गन्धर्वः पन्नगः किन्नरो ऽपि वा
43 // tvantu ko vā kimarthaṃ vā samprāpto 'tra mahāmate / devo daityo nu gandharvaḥ pannagaḥ kinnaro 'pi vā
44 ॥ न ह्यत्र मानुषगतिर्न चेदृङ्मानुषं वपुः । तत्त्वमाख्याहि कथितं यथैवावितथं मया
44 // na hyatra mānuṣagatirna cedṛṅmānuṣaṃ vapuḥ / tattvamākhyāhi kathitaṃ yathaivāvitathaṃ mayā
45 ॥ कुवलयाश्व उवाच यन्मां पृच्छसि धर्मज्ञे कस्त्वं किं वा समागतः । तच्छृणुष्वामलप्रज्ञे कथयाम्यादितस्तव
45 // kuvalayāśva uvāca yanmāṃ pṛcchasi dharmajñe kastvaṃ kiṃ vā samāgataḥ / tacchṛṇuṣvāmalaprajñe kathayāmyāditastava
46 ॥ राज्ञः शत्रुजितः पुत्रः पित्रा सम्प्रेषितः शुभे । मुनिरक्षणमुद्दिश्य गालवाश्रममागतः
46 // rājñaḥ śatrujitaḥ putraḥ pitrā sampreṣitaḥ śubhe / munirakṣaṇamuddiśya gālavāśramamāgataḥ
47 ॥ कुर्वतो मम रक्षाञ्च मुनीनां धर्मचारिणाम् । विघ्नार्थमागतः कोषऽपि शौकरं रूपमास्थितः
47 // kurvato mama rakṣāñca munīnāṃ dharmacāriṇām / vighnārthamāgataḥ koṣa'pi śaukaraṃ rūpamāsthitaḥ
48 ॥ मया स विद्धो बाणेन चन्द्रार्धाकारवर्च्चसा । अपक्रान्तो ऽतिवेगेन तमस्म्यनुगतो हयी
48 // mayā sa viddho bāṇena candrārdhākāravarccasā / apakrānto 'tivegena tamasmyanugato hayī
49 ॥ पपात सहसा गर्ते सक्रीडो ऽश्वश्च मामकः । सो ऽहमश्वं समारूढस्तमस्येकः परिभ्रमन्
49 // papāta sahasā garte sakrīḍo 'śvaśca māmakaḥ / so 'hamaśvaṃ samārūḍhastamasyekaḥ paribhraman
50 ॥ प्रकाशमासादितवान् दृष्टा च भवती मया । पृष्टया च न मे किञ्चिद्भवत्या दत्तमुत्तरम्
50 // prakāśamāsāditavān dṛṣṭā ca bhavatī mayā / pṛṣṭayā ca na me kiñcidbhavatyā dattamuttaram
51 ॥ त्वाञ्चैवानुप्रविष्टो ऽहमिमं प्रासादमुत्तमम् । इत्येतत् कथितं सत्यं न देवो ऽहं न दानवः
51 // tvāñcaivānupraviṣṭo 'hamimaṃ prāsādamuttamam / ityetat kathitaṃ satyaṃ na devo 'haṃ na dānavaḥ
52 ॥ न पन्नगो न गन्धर्वः किन्नरो वा शुचिस्मिते । समस्ता पूज्यपक्षो वै देवाद्या मम कुण्डले । मनुष्यो ऽस्मि विशङ्का ते न कर्तव्यात्र कर्हिचित्
52 // na pannago na gandharvaḥ kinnaro vā śucismite / samastā pūjyapakṣo vai devādyā mama kuṇḍale / manuṣyo 'smi viśaṅkā te na kartavyātra karhicit
53 ॥ पुत्रावूचतुः ततः प्रहृष्टा सा कन्या सखीवदनमुत्तमम् । लज्जाजडं वीक्षमाणा किञ्चिन्नोवाच भामिनी
53 // putrāvūcatuḥ tataḥ prahṛṣṭā sā kanyā sakhīvadanamuttamam / lajjājaḍaṃ vīkṣamāṇā kiñcinnovāca bhāminī
54 ॥ सा सखी पुनरप्येनां प्रहृष्टा प्रत्युवाच ह । यथावत् कथितं तेन सुरभ्या वचनानुगे
54 // sā sakhī punarapyenāṃ prahṛṣṭā pratyuvāca ha / yathāvat kathitaṃ tena surabhyā vacanānuge
55 ॥ कुण्डलोवाच वीर सत्यमसन्दिग्धं भवताभिहितं वचः । नान्यत्र हृदयन्त्वस्या दृष्ट्वा स्थैर्यं प्रयास्यति
55 // kuṇḍalovāca vīra satyamasandigdhaṃ bhavatābhihitaṃ vacaḥ / nānyatra hṛdayantvasyā dṛṣṭvā sthairyaṃ prayāsyati
56 ॥ चन्द्रमेवाधिका कान्तिः समुपैति रविं प्रभा । भूतिर्धन्यं धृतिर्धोरं क्षान्तिरभ्येति चोत्तमम्
56 // candramevādhikā kāntiḥ samupaiti raviṃ prabhā / bhūtirdhanyaṃ dhṛtirdhoraṃ kṣāntirabhyeti cottamam
57 ॥ त्वयैव विद्धो ऽसन्दिग्धं स पापो दानवाधमः । सुरभिः सा गवां माता कथं मिथ्या वदिष्यति
57 // tvayaiva viddho 'sandigdhaṃ sa pāpo dānavādhamaḥ / surabhiḥ sā gavāṃ mātā kathaṃ mithyā vadiṣyati
58 ॥ तद्धन्येयं सभाग्या च त्वत्सम्बन्धं समेत्य वै । कुरुष्व वीर यत् कार्यं विधिनैव समाहितम्
58 // taddhanyeyaṃ sabhāgyā ca tvatsambandhaṃ sametya vai / kuruṣva vīra yat kāryaṃ vidhinaiva samāhitam
59 ॥ पुत्रावूचतुः परवानहमित्याह राजपुत्रः सतां पितुः । सा च तं चिन्तयामास तुम्बुरुं तत्कुले गुरुम्
59 // putrāvūcatuḥ paravānahamityāha rājaputraḥ satāṃ pituḥ / sā ca taṃ cintayāmāsa tumburuṃ tatkule gurum
60 ॥ स चापि तत्क्षणात् प्राप्तः प्रगृहीतसमित्कुशः । मदालसायाः सम्प्रीत्या कुण्डलागौरवेण च
60 // sa cāpi tatkṣaṇāt prāptaḥ pragṛhītasamitkuśaḥ / madālasāyāḥ samprītyā kuṇḍalāgauraveṇa ca
61 ॥ प्रज्वाल्य पावकं हुत्वा मन्त्रवित् कृतमङ्गलाम् । वैवाहिकविधिं कन्यां प्रतिपाद्य यथागतम्
61 // prajvālya pāvakaṃ hutvā mantravit kṛtamaṅgalām / vaivāhikavidhiṃ kanyāṃ pratipādya yathāgatam
62 ॥ जगाम तपसे धीमान् स्वाश्रमपदं तदा । सा चाह तां सखीं बालां कृतार्थास्मि वरानने
62 // jagāma tapase dhīmān svāśramapadaṃ tadā / sā cāha tāṃ sakhīṃ bālāṃ kṛtārthāsmi varānane
63 ॥ संयुक्ताममुना दृष्ट्वा त्वामहं रूपशालिनीम् । तमस्तप्स्ये ऽहमतुलं निर्व्यलीकेन चेतसा
63 // saṃyuktāmamunā dṛṣṭvā tvāmahaṃ rūpaśālinīm / tamastapsye 'hamatulaṃ nirvyalīkena cetasā
64 ॥ तीर्थाम्बुधूतपापा च भवित्री नेदृशी यथा । तञ्चाह राजपुत्रं सा प्रश्रयावनता तदा । गन्तुकामा निजसखी-स्नेहविक्लवभाषिणी
64 // tīrthāmbudhūtapāpā ca bhavitrī nedṛśī yathā / tañcāha rājaputraṃ sā praśrayāvanatā tadā / gantukāmā nijasakhī-snehaviklavabhāṣiṇī
65 ॥ कुण्डलोवाच पुंभिरप्यमितप्रज्ञ नोपदेशो भवद्विधे । दातव्यः किमुत स्त्रीभिरतो नोपदिशामि ते
65 // kuṇḍalovāca puṃbhirapyamitaprajña nopadeśo bhavadvidhe / dātavyaḥ kimuta strībhirato nopadiśāmi te
66 ॥ किन्त्वस्यास्तनुमध्यायाः स्नेहाकृष्टेन चेतसा । त्वया विश्रम्भिता चास्मि स्मारयाम्यरिसूदन
66 // kintvasyāstanumadhyāyāḥ snehākṛṣṭena cetasā / tvayā viśrambhitā cāsmi smārayāmyarisūdana
67 ॥ भर्तव्या रक्षितव्या च भार्या हि पतिना सदा । धर्मार्थकामसंसिद्ध्यै भार्या भर्तृसहायिनी
67 // bhartavyā rakṣitavyā ca bhāryā hi patinā sadā / dharmārthakāmasaṃsiddhyai bhāryā bhartṛsahāyinī
68 ॥ यदा भार्या च भर्ता च परस्परवशानुगौ । तदा धर्मार्थकामानां त्रयाणामपि सङ्गतम्
68 // yadā bhāryā ca bhartā ca parasparavaśānugau / tadā dharmārthakāmānāṃ trayāṇāmapi saṅgatam
69 ॥ कथं भार्यामृते धर्ममर्थं वा पुरुषः प्रभो । प्राप्नोति काममथवा तस्यां त्रितयमाहितम्
69 // kathaṃ bhāryāmṛte dharmamarthaṃ vā puruṣaḥ prabho / prāpnoti kāmamathavā tasyāṃ tritayamāhitam
70 ॥ तथैव भर्तारमृते भार्या धर्मादिसाधने । न समर्था त्रिवर्गो ऽयं दाम्पत्यं समुपाश्रितः
70 // tathaiva bhartāramṛte bhāryā dharmādisādhane / na samarthā trivargo 'yaṃ dāmpatyaṃ samupāśritaḥ
71 ॥ देवाता-पितृ-भृत्यानामतिथीनाञ्च पूजनम् । न पुंभिः शक्यते कर्तुमृते भार्यां नृपात्मज
71 // devātā-pitṛ-bhṛtyānāmatithīnāñca pūjanam / na puṃbhiḥ śakyate kartumṛte bhāryāṃ nṛpātmaja
72 ॥ प्राप्तो ऽपि चार्थो मनुजैरानीतो ऽपी निजं गृहम् । क्षयमेति विना भार्यां कुभार्यासंश्रये ऽपि वा
72 // prāpto 'pi cārtho manujairānīto 'pī nijaṃ gṛham / kṣayameti vinā bhāryāṃ kubhāryāsaṃśraye 'pi vā
73 ॥ कामस्तु तस्य नैवास्ति प्रत्यक्षेणोपलक्ष्यते । दम्पत्योः सहधर्मेण त्रयीधर्ममवाप्नुयात्
73 // kāmastu tasya naivāsti pratyakṣeṇopalakṣyate / dampatyoḥ sahadharmeṇa trayīdharmamavāpnuyāt
74 ॥ पितॄन् पुत्रैस्तथैवान्न-साधनैरतिथीन् नरः । पूजाभिरमरांस्तद्वत् साध्वीं भार्यां नरो ऽवति
74 // pitṝn putraistathaivānna-sādhanairatithīn naraḥ / pūjābhiramarāṃstadvat sādhvīṃ bhāryāṃ naro 'vati
75 ॥ स्त्रियाश्चापि विना भर्त्रा धर्मकामार्थसन्ततिः । नैव तस्मात् त्रिवर्गो ऽयं दाम्पत्यमधिगच्छति
75 // striyāścāpi vinā bhartrā dharmakāmārthasantatiḥ / naiva tasmāt trivargo 'yaṃ dāmpatyamadhigacchati
76 ॥ एतन्मयोक्तं युवयोर्गच्छामि च यथेप्सितम् । वर्ध त्वमनया सार्धं धन-पुत्र-सुखायुषा
76 // etanmayoktaṃ yuvayorgacchāmi ca yathepsitam / vardha tvamanayā sārdhaṃ dhana-putra-sukhāyuṣā
77 ॥ पुत्रावूचतुः इत्युक्त्वा सा परिष्वज्य स्वसखीं तं नमस्य च । जगाम दिव्यया गत्या यथाभिप्रेतमात्मनः
77 // putrāvūcatuḥ ityuktvā sā pariṣvajya svasakhīṃ taṃ namasya ca / jagāma divyayā gatyā yathābhipretamātmanaḥ
78 ॥ सो ऽपि शत्रुजितः पुत्रस्तामारोप्य तुरङ्गमम् । निर्गन्तुकामः पातालाद्विज्ञातो दनुसम्भवैः
78 // so 'pi śatrujitaḥ putrastāmāropya turaṅgamam / nirgantukāmaḥ pātālādvijñāto danusambhavaiḥ
79 ॥ ततस्तैः सहसोत्क्रुष्टं ह्रियते ह्रियते ऽति वै । कन्यारत्नं यदानीतं दिवः पातालकेतुना
79 // tatastaiḥ sahasotkruṣṭaṃ hriyate hriyate 'ti vai / kanyāratnaṃ yadānītaṃ divaḥ pātālaketunā
80 ॥ ततः परिघ-निस्त्रिंश-गदा-शूल-शरायुधम् । दानवानां बलं प्राप्तं सह पातालकेतुना
80 // tataḥ parigha-nistriṃśa-gadā-śūla-śarāyudham / dānavānāṃ balaṃ prāptaṃ saha pātālaketunā
81 ॥ तिष्ठ तिष्ठेति जल्पन्तस्ते तदा दानवोत्तमाः । शरवर्षैस्तथा शूलैर्ववर्षुर्नृपनन्दनम्
81 // tiṣṭha tiṣṭheti jalpantaste tadā dānavottamāḥ / śaravarṣaistathā śūlairvavarṣurnṛpanandanam
82 ॥ स च शत्रुजितः पुत्रस्तदस्त्राण्यतिवीर्यवान् । चिच्छेद शरजालेन प्रहसन्निव लीलया
82 // sa ca śatrujitaḥ putrastadastrāṇyativīryavān / ciccheda śarajālena prahasanniva līlayā
83 ॥ क्षणेन पातालतलमसिखक्त्यृष्टिशायकैः । छिन्नैः सञ्छन्नमभवदृतध्वजशरोत्करैः
83 // kṣaṇena pātālatalamasikhaktyṛṣṭiśāyakaiḥ / chinnaiḥ sañchannamabhavadṛtadhvajaśarotkaraiḥ
84 ॥ ततो ऽस्त्रं त्वाष्ट्रमादाय चिक्षेप प्रति दानवान् । तेन ते दानवाः सर्वे सह पातालकेतुना
84 // tato 'straṃ tvāṣṭramādāya cikṣepa prati dānavān / tena te dānavāḥ sarve saha pātālaketunā
85 ॥ ज्वालामालातितीव्रेण स्फुटदस्थिचयाः कृताः । निर्दग्धाः कापिलं तेजः समासाद्येव सागराः
85 // jvālāmālātitīvreṇa sphuṭadasthicayāḥ kṛtāḥ / nirdagdhāḥ kāpilaṃ tejaḥ samāsādyeva sāgarāḥ
86 ॥ ततः स राजपुत्रो ऽश्वी निहत्यासुरसत्तमान् । स्त्रीरत्नेन समं तेन समागच्छत् पितुः पुरम्
86 // tataḥ sa rājaputro 'śvī nihatyāsurasattamān / strīratnena samaṃ tena samāgacchat pituḥ puram
87 ॥ प्रणिपत्य च तत् सर्वं स तु पित्रे न्यवेदयत् । पातालगमनञ्चैव कुण्डलायाश्च दर्शनम्
87 // praṇipatya ca tat sarvaṃ sa tu pitre nyavedayat / pātālagamanañcaiva kuṇḍalāyāśca darśanam
88 ॥ तद्वन्मदालसाप्राप्तिं दानवैश्चापि सङ्गरम् । वधञ्च तेषामस्त्रेण पुनरागमनं तथा
88 // tadvanmadālasāprāptiṃ dānavaiścāpi saṅgaram / vadhañca teṣāmastreṇa punarāgamanaṃ tathā
89 ॥ इति श्रुत्वा पिता तस्य चरितं चारुचेतसः । प्रीतिमानभवच्चेदं परिष्वज्याह चात्मजम्
89 // iti śrutvā pitā tasya caritaṃ cārucetasaḥ / prītimānabhavaccedaṃ pariṣvajyāha cātmajam
90 ॥ सत्पात्रेण त्वया पुत्र तारितो ऽहं महात्मना । भयेभ्यो मुनयस्त्राता येन सद्धर्मचारिणः
90 // satpātreṇa tvayā putra tārito 'haṃ mahātmanā / bhayebhyo munayastrātā yena saddharmacāriṇaḥ
91 ॥ मत्पूर्वैः ख्यातिमानीतं मया विस्तारितं पुनः । पराक्रमवता वीर त्वया तद्वहुलीकृतम्
91 // matpūrvaiḥ khyātimānītaṃ mayā vistāritaṃ punaḥ / parākramavatā vīra tvayā tadvahulīkṛtam
92 ॥ यदुपात्तं यशः पित्रा धनं वीर्यमथापि वा । तन्न हापयते यस्तु स नरो मध्यमः स्मृतः
92 // yadupāttaṃ yaśaḥ pitrā dhanaṃ vīryamathāpi vā / tanna hāpayate yastu sa naro madhyamaḥ smṛtaḥ
93 ॥ तद्वीर्यादधिकं यस्तु पुनरन्यत् स्वशक्तितः । निष्पादयति तं प्राज्ञाः प्रवदन्ति नरोत्तमम्
93 // tadvīryādadhikaṃ yastu punaranyat svaśaktitaḥ / niṣpādayati taṃ prājñāḥ pravadanti narottamam
94 ॥ यः पिता समुपात्तानि धनवीर्ययशांसि वै । न्यूनतां नयति प्राज्ञास्तमाहुः पुरुषाधमम्
94 // yaḥ pitā samupāttāni dhanavīryayaśāṃsi vai / nyūnatāṃ nayati prājñāstamāhuḥ puruṣādhamam
95 ॥ तन्मया ब्राह्मणत्राणं कृतमासीद्यथा त्वया । पातालगमनं यच्च यच्चासुरविनाशनम्
95 // tanmayā brāhmaṇatrāṇaṃ kṛtamāsīdyathā tvayā / pātālagamanaṃ yacca yaccāsuravināśanam
96 ॥ एतदप्यधिकं वत्स तेन त्वं पुरुषोत्तमः । तद्धन्यो ऽस्म्य बाल त्वमहमेव गुणाधिकम्
96 // etadapyadhikaṃ vatsa tena tvaṃ puruṣottamaḥ / taddhanyo 'smya bāla tvamahameva guṇādhikam
97 ॥ त्वां पुत्रमीदृशं प्राप्य श्लाघ्यः पुण्यवतामपि । न स पुत्रकृतां प्रीतिं मन्ये प्राप्नोति मानवः
97 // tvāṃ putramīdṛśaṃ prāpya ślāghyaḥ puṇyavatāmapi / na sa putrakṛtāṃ prītiṃ manye prāpnoti mānavaḥ
98 ॥ पुत्रेण नातिशयितो यः प्रज्ञादानविक्रमैः । धिग्जन्म तस्य यः पित्रा लोके विज्ञायते नरः
98 // putreṇa nātiśayito yaḥ prajñādānavikramaiḥ / dhigjanma tasya yaḥ pitrā loke vijñāyate naraḥ
99 ॥ यः पुत्रात् ख्यातिमभ्येति तस्य जन्म सुजन्मनः । आत्मना ज्ञायते धन्यो मध्यः पितृपितामहैः
99 // yaḥ putrāt khyātimabhyeti tasya janma sujanmanaḥ / ātmanā jñāyate dhanyo madhyaḥ pitṛpitāmahaiḥ
100 ॥ मातृपक्षेण मात्रा च ख्यातिमेति नराधमः । तत् पुत्र धनवीर्यैस्त्वं विवर्धस्व सुखेन च
100 // mātṛpakṣeṇa mātrā ca khyātimeti narādhamaḥ / tat putra dhanavīryaistvaṃ vivardhasva sukhena ca
101 ॥ घन्धर्वतनया चेयं मा त्वया वै वियुज्यताम् । इति पित्रा बहुविधं प्रियमुक्तः पुनः पुनः
101 // ghandharvatanayā ceyaṃ mā tvayā vai viyujyatām / iti pitrā bahuvidhaṃ priyamuktaḥ punaḥ punaḥ
102 ॥ परिष्वज्य स्वमावासं सभार्यः स विसर्जितः । स तया भार्याया सार्धं रेमे तत्र पितुः पुरे
102 // pariṣvajya svamāvāsaṃ sabhāryaḥ sa visarjitaḥ / sa tayā bhāryāyā sārdhaṃ reme tatra pituḥ pure
103 ॥ अन्येषु च तथोद्यान-वन-पर्वतसानुषु । श्वश्रू-श्वसुरयोः पादौ प्रणिपत्य च सा शुभा । प्रातः प्रातस्ततस्तेन सह रेमे सुमध्यमा
103 // anyeṣu ca tathodyāna-vana-parvatasānuṣu / śvaśrū-śvasurayoḥ pādau praṇipatya ca sā śubhā / prātaḥ prātastatastena saha reme sumadhyamā