54 ॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे वपुशापो नाम प्रथमो ऽध्यायः द्वितीयो ऽध्यायः मार्कण्डेय उवाच अरिष्टनेमिपुत्रो ऽभूद् गरुडो नाम पक्षिराट् । गरुडस्याभवत् पुत्रः सम्पातिरिति विश्रुतः
54 // iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe vapuśāpo nāma prathamo 'dhyāyaḥ dvitīyo 'dhyāyaḥ mārkaṇḍeya uvāca ariṣṭanemiputro 'bhūd garuḍo nāma pakṣirāṭ / garuḍasyābhavat putraḥ sampātiriti viśrutaḥ
1 ॥ तस्याप्यासीत् सुतः शूरः सुपार्श्वो वायुविक्रमः । सुपार्श्वतनयः कुन्तिः कुन्तिपुत्रः प्रलोलुपः
1 // tasyāpyāsīt sutaḥ śūraḥ supārśvo vāyuvikramaḥ / supārśvatanayaḥ kuntiḥ kuntiputraḥ pralolupaḥ
2 ॥ तस्यापि तनयावास्तां कङ्कः कन्धर एव च
2 // tasyāpi tanayāvāstāṃ kaṅkaḥ kandhara eva ca
3 ॥ कङ्कः कैलासशिखरे विद्युद्रूपेति विश्रुतम् । ददर्शाम्बुजपत्राक्षं राक्षसं धनदानुगम्
3 // kaṅkaḥ kailāsaśikhare vidyudrūpeti viśrutam / dadarśāmbujapatrākṣaṃ rākṣasaṃ dhanadānugam
4 ॥ आपानासक्तममलस्त्रग्दामाम्बरधारिणम् । भार्यासहायमासीनं शिलापट्टे ऽमले शुभे
4 // āpānāsaktamamalastragdāmāmbaradhāriṇam / bhāryāsahāyamāsīnaṃ śilāpaṭṭe 'male śubhe
5 ॥ तद्दृष्टमात्रं कङ्केन रक्षः क्रोधसमन्वितम् । प्रोवाच कस्मादायातस्त्वमितो ह्यण्डजाधम
5 // taddṛṣṭamātraṃ kaṅkena rakṣaḥ krodhasamanvitam / provāca kasmādāyātastvamito hyaṇḍajādhama
6 ॥ स्त्रीसन्निकर्षे तिष्ठन्तं कस्मान्मामुपसर्पसि । नैष धर्मः सुबुद्धीनां मिथोनिष्पाद्यवस्तुषु
6 // strīsannikarṣe tiṣṭhantaṃ kasmānmāmupasarpasi / naiṣa dharmaḥ subuddhīnāṃ mithoniṣpādyavastuṣu
7 ॥ कङ्क उवाच साधारणो ऽयं शैलेन्द्रो यथा तव तथा मम । अन्येषां चैव जन्तूनां ममता भवतो ऽत्र का
7 // kaṅka uvāca sādhāraṇo 'yaṃ śailendro yathā tava tathā mama / anyeṣāṃ caiva jantūnāṃ mamatā bhavato 'tra kā
8 ॥ मार्कण्डेय उवाच ब्रुवाणमित्थं खड्गेन कङ्कं चिन्छेद राक्षसः । क्षरत्क्षतजबीभत्सं विस्फुरन्तमचेतनम्
8 // mārkaṇḍeya uvāca bruvāṇamitthaṃ khaḍgena kaṅkaṃ cincheda rākṣasaḥ / kṣaratkṣatajabībhatsaṃ visphurantamacetanam
9 ॥ कङ्कं विनिहतं श्रुत्वा कन्धरः क्रोधमूर्च्छितः । विद्युद्रूपवधायाशु मनश्चक्रे ऽण्डजेश्वरः
9 // kaṅkaṃ vinihataṃ śrutvā kandharaḥ krodhamūrcchitaḥ / vidyudrūpavadhāyāśu manaścakre 'ṇḍajeśvaraḥ
10 ॥ स गत्वा शैलशिखरं कङ्को यत्र हतः स्थितः । तस्य संकलनं चक्रे भ्रातुर्ज्येष्ठस्य खेचरः । कोपामर्षविवृताक्षो नागेन्द्र इव निः श्वसन्
10 // sa gatvā śailaśikharaṃ kaṅko yatra hataḥ sthitaḥ / tasya saṃkalanaṃ cakre bhrāturjyeṣṭhasya khecaraḥ / kopāmarṣavivṛtākṣo nāgendra iva niḥ śvasan
11 ॥ जगामाथ स यत्रास्ते भ्रातृहा तस्य राक्षसः । पक्षवातेन महता चालयन् भूधरान् वरान्
11 // jagāmātha sa yatrāste bhrātṛhā tasya rākṣasaḥ / pakṣavātena mahatā cālayan bhūdharān varān
12 ॥ वेगात् पयोदजालानि विक्षिपन् क्षतजेक्षणः । क्षणात् क्षयितशत्रुः स पक्षाभ्यां क्रान्तभूधरः
12 // vegāt payodajālāni vikṣipan kṣatajekṣaṇaḥ / kṣaṇāt kṣayitaśatruḥ sa pakṣābhyāṃ krāntabhūdharaḥ
13 ॥ पानासक्तमतिं तत्र तं ददर्श निशाचरम् । आताम्रवक्त्रनयनं हेमपर्यङ्कमाश्रितम्
13 // pānāsaktamatiṃ tatra taṃ dadarśa niśācaram / ātāmravaktranayanaṃ hemaparyaṅkamāśritam
14 ॥ स्त्रग्दामापूरितशिखं हरिचन्दनभूषितम् । केतकीगर्भपत्राभैर्दन्तैर्घोरतराननम्
14 // stragdāmāpūritaśikhaṃ haricandanabhūṣitam / ketakīgarbhapatrābhairdantairghoratarānanam
15 ॥ वामोरुमाश्रितां चास्य ददर्शायतलोचनाम् । पत्नीं मदनिकां नाम पुंस्कोकिलकलस्वनाम्
15 // vāmorumāśritāṃ cāsya dadarśāyatalocanām / patnīṃ madanikāṃ nāma puṃskokilakalasvanām
16 ॥ ततो रोषपरीतात्मा कन्धरः कन्दरस्थितम् । तमुवाच सुदुष्टात्मन्नेहि युध्यस्व वै मया
16 // tato roṣaparītātmā kandharaḥ kandarasthitam / tamuvāca suduṣṭātmannehi yudhyasva vai mayā
17 ॥ यस्माज्जेष्ठो मम भ्राता विश्रब्धो घाततस्त्वया । तस्मात्त्वां मदसंसक्तं नयिष्ये यमसादनम्
17 // yasmājjeṣṭho mama bhrātā viśrabdho ghātatastvayā / tasmāttvāṃ madasaṃsaktaṃ nayiṣye yamasādanam
18 ॥ विश्वस्तघातिनां लोका ये च स्त्रीबालघातिनाम् । यास्यसे निरयान् सर्वांस्तांस्त्वमद्य मया हतः
18 // viśvastaghātināṃ lokā ye ca strībālaghātinām / yāsyase nirayān sarvāṃstāṃstvamadya mayā hataḥ
19 ॥ मार्कण्डेय उवाच इत्येवं पतगेन्द्रेण प्रोक्तं स्त्रीसन्निधौ तदा । रक्षः क्रोधसमाविष्टं प्रत्यभाषत पक्षिणम्
19 // mārkaṇḍeya uvāca ityevaṃ patagendreṇa proktaṃ strīsannidhau tadā / rakṣaḥ krodhasamāviṣṭaṃ pratyabhāṣata pakṣiṇam
20 ॥ यदि ते निहतो भ्राता पौरुषं तद्धि दर्शितम् । त्वामप्यद्य हनिष्ये ऽहं खड्गेनानेन खेचर
20 // yadi te nihato bhrātā pauruṣaṃ taddhi darśitam / tvāmapyadya haniṣye 'haṃ khaḍgenānena khecara
21 ॥ तिष्ठ क्षणं नात्र जीवन् पतगाधम यास्यसि । इत्युक्त्वाञ्जनपुञ्जाभं विमलं खड्गमाददे
21 // tiṣṭha kṣaṇaṃ nātra jīvan patagādhama yāsyasi / ityuktvāñjanapuñjābhaṃ vimalaṃ khaḍgamādade
22 ॥ ततः पतगराजस्य यक्षाधिपभटस्य च । बभूव युद्धमतुलं यथा गरुड-शक्रयोः
22 // tataḥ patagarājasya yakṣādhipabhaṭasya ca / babhūva yuddhamatulaṃ yathā garuḍa-śakrayoḥ
23 ॥ ततः स राक्षसः क्रोधात् खड्गमाविध्य वेगवत् । चिक्षेप पतगेन्द्राय निर्वाणाङ्गारवर्चसम्
23 // tataḥ sa rākṣasaḥ krodhāt khaḍgamāvidhya vegavat / cikṣepa patagendrāya nirvāṇāṅgāravarcasam
24 ॥ पतगेन्द्रश्च तं खड्गङ्किञ्चिदुत्प्लुत्य भूतलात् । वक्त्रेण जग्राह तदा गरुडः पन्नगं यथा
24 // patagendraśca taṃ khaḍgaṅkiñcidutplutya bhūtalāt / vaktreṇa jagrāha tadā garuḍaḥ pannagaṃ yathā
25 ॥ वक्त्रपादतलैर्भङ्क्त्वा चक्रे क्षोभमथातुलम् । तस्मिन् भग्ने ततः खड्गे बाहुयुद्धमवर्तत
25 // vaktrapādatalairbhaṅktvā cakre kṣobhamathātulam / tasmin bhagne tataḥ khaḍge bāhuyuddhamavartata
26 ॥ ततः पतगराजेन वक्षस्याक्रम्य राक्षसः । हस्त-पाद-करैराशु शिरसा च वियोजितः
26 // tataḥ patagarājena vakṣasyākramya rākṣasaḥ / hasta-pāda-karairāśu śirasā ca viyojitaḥ
27 ॥ तस्मिन् विनिहते सा स्त्री खगं शरणमभ्यगात् । किञ्चित् संजातसंत्रासा प्राह भार्या भवामि ते
27 // tasmin vinihate sā strī khagaṃ śaraṇamabhyagāt / kiñcit saṃjātasaṃtrāsā prāha bhāryā bhavāmi te
28 ॥ तामादाय खगश्रेष्ठः स्वकं गृहमगात् पुनः । गत्वा स निष्कृतिं भ्रातुर्विद्युद्रुपनिपातनात्
28 // tāmādāya khagaśreṣṭhaḥ svakaṃ gṛhamagāt punaḥ / gatvā sa niṣkṛtiṃ bhrāturvidyudrupanipātanāt
29 ॥ कन्धरस्य च सा वेश्म प्राप्येच्छारूपधारिणी । मेनकातनया सुभ्रूः सौपर्णं रूपमाददे
29 // kandharasya ca sā veśma prāpyecchārūpadhāriṇī / menakātanayā subhrūḥ sauparṇaṃ rūpamādade
30 ॥ तस्यां स जनयामास तार्क्षों नाम सुतां तदा । मुनिशापाग्निविप्लुष्टां वपुमप्सरसां वराम् । तस्या नाम तदा चक्रे तार्क्षोमिति विहङ्गमः
30 // tasyāṃ sa janayāmāsa tārkṣoṃ nāma sutāṃ tadā / muniśāpāgnivipluṣṭāṃ vapumapsarasāṃ varām / tasyā nāma tadā cakre tārkṣomiti vihaṅgamaḥ
31 ॥ मन्दपालसुताश्चासंश्चत्वारो ऽमितबुद्धयः । जरितारिप्रभृतयो द्रोणान्ता द्विजसत्तमाः
31 // mandapālasutāścāsaṃścatvāro 'mitabuddhayaḥ / jaritāriprabhṛtayo droṇāntā dvijasattamāḥ
32 ॥ तेषां जघन्यो धर्मात्मा वेदवेदाङ्गपारगः । उपयेमे स तां तार्क्षों कन्धरानुमते शुभाम्
32 // teṣāṃ jaghanyo dharmātmā vedavedāṅgapāragaḥ / upayeme sa tāṃ tārkṣoṃ kandharānumate śubhām
33 ॥ कस्यचित्त्वथ कालस्य तार्क्षो गर्भमवाप ह । सप्तपक्षाहिते गर्भे कुरुक्षेत्रं जगाम सा
33 // kasyacittvatha kālasya tārkṣo garbhamavāpa ha / saptapakṣāhite garbhe kurukṣetraṃ jagāma sā
34 ॥ कुरु-पाण्डवयोर्युद्धे वर्तमाने सुदारुणे । भावित्वाच्चैव कार्यस्य रणमध्ये विवेश सा
34 // kuru-pāṇḍavayoryuddhe vartamāne sudāruṇe / bhāvitvāccaiva kāryasya raṇamadhye viveśa sā
35 ॥ तत्रापश्यत् तदा युद्धं भगदत्तकिरीटिनोः । निरन्तरं शरैरासीदाकाशं शलभैरिव
35 // tatrāpaśyat tadā yuddhaṃ bhagadattakirīṭinoḥ / nirantaraṃ śarairāsīdākāśaṃ śalabhairiva
36 ॥ पार्थकोदण्डनिर्मुक्तमासन्नमतिवेगवत् । तस्या भल्लमहिश्यामं त्वचं चिच्छेद जाठरीम्
36 // pārthakodaṇḍanirmuktamāsannamativegavat / tasyā bhallamahiśyāmaṃ tvacaṃ ciccheda jāṭharīm
37 ॥ भिन्ने कोष्ठे शसाङ्काभं भूमावण्डचतुष्टयम् । आयुषः सावशेषत्वात् तूलराशाविवापतत्
37 // bhinne koṣṭhe śasāṅkābhaṃ bhūmāvaṇḍacatuṣṭayam / āyuṣaḥ sāvaśeṣatvāt tūlarāśāvivāpatat
38 ॥ तत्पातसमकालं च सुप्रतीकाद्गजोत्तमात् । पपात महती घष्टा बाणसंछिन्नबन्धना
38 // tatpātasamakālaṃ ca supratīkādgajottamāt / papāta mahatī ghaṣṭā bāṇasaṃchinnabandhanā
39 ॥ समं समन्तात् प्राप्ता तु निर्भिन्नधरणीतला । छादयन्ती खगाण्डानि स्थितानि पिशितोपरि
39 // samaṃ samantāt prāptā tu nirbhinnadharaṇītalā / chādayantī khagāṇḍāni sthitāni piśitopari
40 ॥ हते च तस्मिन् नृपतौ भगदत्ते नरेश्वरे । बहून्यहान्यभूद्युद्धं कुरुपाण्डवसैन्ययोः
40 // hate ca tasmin nṛpatau bhagadatte nareśvare / bahūnyahānyabhūdyuddhaṃ kurupāṇḍavasainyayoḥ
41 ॥ वृत्ते युद्धे धर्मपुत्रे गते शान्तनवान्तिकम् । भीष्मस्य गदतो ऽशेषान् श्रोतुं धर्मान् महात्मनः
41 // vṛtte yuddhe dharmaputre gate śāntanavāntikam / bhīṣmasya gadato 'śeṣān śrotuṃ dharmān mahātmanaḥ
42 ॥ घष्टागतानि तिष्ठन्ति यत्राण्डानि द्विजोत्तम । आजगाम तमुद्देशं शमीको नाम संयमी
42 // ghaṣṭāgatāni tiṣṭhanti yatrāṇḍāni dvijottama / ājagāma tamuddeśaṃ śamīko nāma saṃyamī
43 ॥ स तत्र शब्दमशृणोच्चिचीकुचीति वाशताम् । बाल्यादस्फुटवाक्यानां विज्ञाने ऽपि परे सति
43 // sa tatra śabdamaśṛṇoccicīkucīti vāśatām / bālyādasphuṭavākyānāṃ vijñāne 'pi pare sati
44 ॥ अथर्षिः शिष्यसहितो घष्टामुत्पाट्य विस्मितः । अमातृपितृपक्षाणि शिशुकानि ददर्श ह
44 // atharṣiḥ śiṣyasahito ghaṣṭāmutpāṭya vismitaḥ / amātṛpitṛpakṣāṇi śiśukāni dadarśa ha
45 ॥ तानि तत्र तथा भूमौ शमीको भगवान् मुनिः । दृष्ट्वा स विस्मयाविष्टः प्रोवाचानुगतान् द्विजान्
45 // tāni tatra tathā bhūmau śamīko bhagavān muniḥ / dṛṣṭvā sa vismayāviṣṭaḥ provācānugatān dvijān
46 ॥ सम्यगुक्तं द्विजाग्य्रेण शुक्रेणोशनसा स्वयम् । पलायनपरं दृष्ट्वा दैत्यसैन्यं सुरार्दितम्
46 // samyaguktaṃ dvijāgyreṇa śukreṇośanasā svayam / palāyanaparaṃ dṛṣṭvā daityasainyaṃ surārditam
47 ॥ न गन्तव्यं निवर्तध्वं कस्माद् व्रजथ कातराः । उत्सृज्य शौर्ययशसी क्व गता न मरिष्यथ
47 // na gantavyaṃ nivartadhvaṃ kasmād vrajatha kātarāḥ / utsṛjya śauryayaśasī kva gatā na mariṣyatha
48 ॥ नश्यतो युध्यतो वापि तावद्भवति जीवितम् । यावद्धातासृजत् पूर्वं न यावन्मनसेप्सितम्
48 // naśyato yudhyato vāpi tāvadbhavati jīvitam / yāvaddhātāsṛjat pūrvaṃ na yāvanmanasepsitam
49 ॥ एके म्रियन्ते स्वगृहे पलायन्तो ऽपरे जनाः । भुञ्जन्तो ऽन्नं तथैवापः पिबन्तो निधनं गताः
49 // eke mriyante svagṛhe palāyanto 'pare janāḥ / bhuñjanto 'nnaṃ tathaivāpaḥ pibanto nidhanaṃ gatāḥ
50 ॥ विलासिनस्तथैवान्ये कामयाना निरामयाः । अविक्षताङ्गाः शस्त्रैश्च प्रेतराजवशङ्गताः
50 // vilāsinastathaivānye kāmayānā nirāmayāḥ / avikṣatāṅgāḥ śastraiśca pretarājavaśaṅgatāḥ
51 ॥ अन्ये तपस्यभिरता नीताः प्रेतनृपानुगैः । योगाभ्यासे रताश्चान्ये नैव प्रापुरमृत्युताम्
51 // anye tapasyabhiratā nītāḥ pretanṛpānugaiḥ / yogābhyāse ratāścānye naiva prāpuramṛtyutām
52 ॥ शम्बराय पुरा क्षिप्तं वज्रं कुलिशपाणिना । हृदये ऽभिहतस्तेन तथापि न मृतो ऽसुरः
52 // śambarāya purā kṣiptaṃ vajraṃ kuliśapāṇinā / hṛdaye 'bhihatastena tathāpi na mṛto 'suraḥ
53 ॥ तेनैव खलु वज्रेण तेनैनेन्द्रेण दानवाः । प्राप्ते काले हता दैत्यास्तत्क्षणान्निधनं गताः
53 // tenaiva khalu vajreṇa tenainendreṇa dānavāḥ / prāpte kāle hatā daityāstatkṣaṇānnidhanaṃ gatāḥ
54 ॥ विदित्वैवं न सन्त्रासः कर्तव्यो विनिवर्तते । ततो निवृत्तास्ते दैत्यास्त्यक्त्वा मरणजं भयम्
54 // viditvaivaṃ na santrāsaḥ kartavyo vinivartate / tato nivṛttāste daityāstyaktvā maraṇajaṃ bhayam
55 ॥ इति शुक्रवचः सत्यं कृतमेभिः खगोत्तमैः । ये युद्धे ऽपि न सम्प्राप्ताः पञ्चत्वमतिमानुषे
55 // iti śukravacaḥ satyaṃ kṛtamebhiḥ khagottamaiḥ / ye yuddhe 'pi na samprāptāḥ pañcatvamatimānuṣe
56 ॥ क्वाणाडानां पतनं विप्राः क्व घण्टापतनं समम् । क्व च मांस-वसा-रक्तैर्भूमेरास्तरणक्रियाः
56 // kvāṇāḍānāṃ patanaṃ viprāḥ kva ghaṇṭāpatanaṃ samam / kva ca māṃsa-vasā-raktairbhūmerāstaraṇakriyāḥ
57 ॥ के ऽप्येते सर्वथा विप्रा नैते सामान्यपक्षिणः । दैवानुकूलता लोके महाभाग्यप्रदर्शिनी
57 // ke 'pyete sarvathā viprā naite sāmānyapakṣiṇaḥ / daivānukūlatā loke mahābhāgyapradarśinī
58 ॥ एवमुक्त्वा स तान् वीक्ष्य पुनर्वचनमब्रवीत् । निवर्तताश्रमं यात गृहीत्वा पक्षिबालकान्
58 // evamuktvā sa tān vīkṣya punarvacanamabravīt / nivartatāśramaṃ yāta gṛhītvā pakṣibālakān
59 ॥ मार्जाराखुभयं यत्र नैषामण्डजजन्मनाम् । श्येनतो नकुलाद्वापि स्थाप्यन्तां तत्र पक्षिणः
59 // mārjārākhubhayaṃ yatra naiṣāmaṇḍajajanmanām / śyenato nakulādvāpi sthāpyantāṃ tatra pakṣiṇaḥ
60 ॥ द्विजाः किं वातियत्नेन मार्यन्ते कर्मभिः स्वकैः । रक्ष्यन्ते चाखिला जीवा यथैते पक्षिबालकाः
60 // dvijāḥ kiṃ vātiyatnena māryante karmabhiḥ svakaiḥ / rakṣyante cākhilā jīvā yathaite pakṣibālakāḥ
61 ॥ तथापि यत्नः कर्तव्यो नरैः सर्वेषु कर्मसु । कुर्वन् पुरुषकारन्तु वाच्यतां याति नो सताम्
61 // tathāpi yatnaḥ kartavyo naraiḥ sarveṣu karmasu / kurvan puruṣakārantu vācyatāṃ yāti no satām
62 ॥ इति मुनिवरचोदितास्ततस्ते मुनितनयाः परिगृह्य पक्षिणस्तान् । तरुविटपसमाश्रितालिसङ्घं ययुरथ तापसरम्यमाश्रमं स्वम्
62 // iti munivaracoditāstataste munitanayāḥ parigṛhya pakṣiṇastān / taruviṭapasamāśritālisaṅghaṃ yayuratha tāpasaramyamāśramaṃ svam
63 ॥ स चापि वन्यं मनसाभिकामितं प्रगृह्य मूलं कुसुमं फलं कुशान् । चकार चक्रायुध-रुद्र-वेधसां सुरेन्द्र-वैवस्वतः जातवेदसाम्
63 // sa cāpi vanyaṃ manasābhikāmitaṃ pragṛhya mūlaṃ kusumaṃ phalaṃ kuśān / cakāra cakrāyudha-rudra-vedhasāṃ surendra-vaivasvataḥ jātavedasām
64 ॥ अपाम्पतेर्गोष्पतिवित्तरक्षिणोः समीरणस्यापि तथा द्विजोत्तमाः । धातुर्विधातुस्त्वथ वैश्वदेविकाः श्रुतिप्रयुक्ता विवधास्तु सत्क्रियाः
64 // apāmpatergoṣpativittarakṣiṇoḥ samīraṇasyāpi tathā dvijottamāḥ / dhāturvidhātustvatha vaiśvadevikāḥ śrutiprayuktā vivadhāstu satkriyāḥ