65 ॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे चटकोत्पत्तिर्नाम द्वितीयो ऽध्यायः तृतीयो ऽध्यायः मार्कण्डेय उवाच अहन्यहनि विप्रेन्द्र स तेषां मुनिसत्तमः । चकाराहारपयसा तथा गुप्त्या च पोषणम्
65 // iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe caṭakotpattirnāma dvitīyo 'dhyāyaḥ tṛtīyo 'dhyāyaḥ mārkaṇḍeya uvāca ahanyahani viprendra sa teṣāṃ munisattamaḥ / cakārāhārapayasā tathā guptyā ca poṣaṇam
1 ॥ मासमात्रेण जग्मुस्ते भानोः स्यन्दनवर्त्मनि । कौतूहलविलोलाक्षैर्दृष्टा मुनिकुमारकैः
1 // māsamātreṇa jagmuste bhānoḥ syandanavartmani / kautūhalavilolākṣairdṛṣṭā munikumārakaiḥ
2 ॥ दृष्ट्वा महीं सनगरां साम्भोनिधिसरिद्वराम् । रथचक्रप्रमाणां ते पुनराश्रममागताः
2 // dṛṣṭvā mahīṃ sanagarāṃ sāmbhonidhisaridvarām / rathacakrapramāṇāṃ te punarāśramamāgatāḥ
3 ॥ श्रमक्लान्तान्तरात्मानो महात्मानो वियोनिजाः । ज्ञानञ्च प्रकटीभूतं तत्र तेषां प्रभावतः
3 // śramaklāntāntarātmāno mahātmāno viyonijāḥ / jñānañca prakaṭībhūtaṃ tatra teṣāṃ prabhāvataḥ
4 ॥ ऋषेः शिष्यानुकम्पार्थं वदतो धर्मनिश्चयम् । कृत्वा प्रदक्षिणं सर्वे चरणावभ्यवादयन्
4 // ṛṣeḥ śiṣyānukampārthaṃ vadato dharmaniścayam / kṛtvā pradakṣiṇaṃ sarve caraṇāvabhyavādayan
5 ॥ ऊचुश्च मरणाद्घोरान्मोक्षिताः स्मस्त्वया मुने । आवास-भक्ष्य-पयसां त्वं नो दाता पिता गुरुः
5 // ūcuśca maraṇādghorānmokṣitāḥ smastvayā mune / āvāsa-bhakṣya-payasāṃ tvaṃ no dātā pitā guruḥ
6 ॥ गर्भस्थानां मृता माता पित्रा नैवापि पालिताः । त्वया नो जीवितं दत्तं शिशवो येन रक्षिताः
6 // garbhasthānāṃ mṛtā mātā pitrā naivāpi pālitāḥ / tvayā no jīvitaṃ dattaṃ śiśavo yena rakṣitāḥ
7 ॥ क्षितावक्षततेजास्त्वं कृमीणामिव शुष्यताम् । गजघण्टां समुत्पाट्य कृतवान् दुः खरेचनम्
7 // kṣitāvakṣatatejāstvaṃ kṛmīṇāmiva śuṣyatām / gajaghaṇṭāṃ samutpāṭya kṛtavān duḥ kharecanam
8 ॥ कथं वर्धेयुरबलाः खस्थान् द्रक्ष्याम्यहं कदा । कदा भूमेर्द्रुमं प्राप्तान् द्रक्ष्ये वृक्षान्तरं गतान्
8 // kathaṃ vardheyurabalāḥ khasthān drakṣyāmyahaṃ kadā / kadā bhūmerdrumaṃ prāptān drakṣye vṛkṣāntaraṃ gatān
9 ॥ कदा मे सहजा कान्तिः पांशुना नाशमेष्यति । एषां पक्षानिलोत्थेन मत्समीपविचारिणाम्
9 // kadā me sahajā kāntiḥ pāṃśunā nāśameṣyati / eṣāṃ pakṣānilotthena matsamīpavicāriṇām
10 ॥ इति चिन्तयता तात भवता प्रतिपालिताः । ते साम्प्रतं प्रवृद्धाः स्मः प्रबुद्धाः करवाम किम्
10 // iti cintayatā tāta bhavatā pratipālitāḥ / te sāmprataṃ pravṛddhāḥ smaḥ prabuddhāḥ karavāma kim
11 ॥ इत्यृषिर्वचनं तेषां श्रुत्वा संस्कारवत् स्फुटम् । शिष्यैः परिवृतः सर्वैः सह पुत्रेण शृङ्गिणा
11 // ityṛṣirvacanaṃ teṣāṃ śrutvā saṃskāravat sphuṭam / śiṣyaiḥ parivṛtaḥ sarvaiḥ saha putreṇa śṛṅgiṇā
12 ॥ कौतूहलपरो भूत्वा रोमाञ्चपटसंवृतः । उवाच तत्त्वतो ब्रूत प्रवृत्तेः कारणं गिरः
12 // kautūhalaparo bhūtvā romāñcapaṭasaṃvṛtaḥ / uvāca tattvato brūta pravṛtteḥ kāraṇaṃ giraḥ
13 ॥ कस्य शापादियं प्राप्ता भवद्भिर्विक्रिया परा । रूपस्य वचसश्चैव तन्मे वक्तुमीहार्हथ
13 // kasya śāpādiyaṃ prāptā bhavadbhirvikriyā parā / rūpasya vacasaścaiva tanme vaktumīhārhatha
14 ॥ पक्षिण ऊचुः विपुलस्वानिति ख्यातः प्रागासीन्मुनिसत्तमः । तस्य पुत्रद्वयं जज्ञे सुकृषस्तुम्बुरुस्तथा
14 // pakṣiṇa ūcuḥ vipulasvāniti khyātaḥ prāgāsīnmunisattamaḥ / tasya putradvayaṃ jajñe sukṛṣastumburustathā
15 ॥ सुकृषस्य वयं पुत्राश्चत्वारः संयतात्मनः । तस्यर्षेर्विनयाचारभक्तिनम्राः सदैव हि
15 // sukṛṣasya vayaṃ putrāścatvāraḥ saṃyatātmanaḥ / tasyarṣervinayācārabhaktinamrāḥ sadaiva hi
16 ॥ तपश्चरणसक्तस्य शास्यमानेन्द्रियस्य च । यथाभिमतमस्माभिस्तदा तस्योपपादितम्
16 // tapaścaraṇasaktasya śāsyamānendriyasya ca / yathābhimatamasmābhistadā tasyopapāditam
17 ॥ समित्पुष्पादिकं सर्वं यच्चैवाभ्यवहारिकम् । एवं तत्राथ वसतां तस्यास्माकञ्च कानने
17 // samitpuṣpādikaṃ sarvaṃ yaccaivābhyavahārikam / evaṃ tatrātha vasatāṃ tasyāsmākañca kānane
18 ॥ आजगाम महावर्ष्मा भग्नपक्षो जरान्वितः । आताम्रनेत्रः स्त्रस्तात्मा पक्षी भूत्वा सुरेश्वरः
18 // ājagāma mahāvarṣmā bhagnapakṣo jarānvitaḥ / ātāmranetraḥ strastātmā pakṣī bhūtvā sureśvaraḥ
19 ॥ सत्य-शौच-क्षमाचारमतीवोदारमानसम् । जिज्ञासुस्तमृषिश्रेष्ठमस्मच्छापभवाय च
19 // satya-śauca-kṣamācāramatīvodāramānasam / jijñāsustamṛṣiśreṣṭhamasmacchāpabhavāya ca
20 ॥ पक्ष्युवाच द्विजेन्द्र मां क्षुधाविष्टं परित्रातुमिहार्हसि । भक्षणार्थो महाभाग गतिर्भव ममातुला
20 // pakṣyuvāca dvijendra māṃ kṣudhāviṣṭaṃ paritrātumihārhasi / bhakṣaṇārtho mahābhāga gatirbhava mamātulā
21 ॥ विन्ध्यस्य शिखरे तिष्ठन् पत्रिपत्रेरितेन वै । पतितो ऽस्मि महाभाग श्वसनेनातिरंहसा
21 // vindhyasya śikhare tiṣṭhan patripatreritena vai / patito 'smi mahābhāga śvasanenātiraṃhasā
22 ॥ सो ऽहं मोहसमाविष्टो भूमौ सप्ताहमस्मृतिः । स्थितस्तत्राष्टमेनाह्ना चेतनां प्राप्तवानहम्
22 // so 'haṃ mohasamāviṣṭo bhūmau saptāhamasmṛtiḥ / sthitastatrāṣṭamenāhnā cetanāṃ prāptavānaham
23 ॥ प्राप्तचेताः क्षुधाविष्टो भवन्तं शरणं गतः । भक्ष्यार्थो विगतानन्दो दूयमानेन चेतसा
23 // prāptacetāḥ kṣudhāviṣṭo bhavantaṃ śaraṇaṃ gataḥ / bhakṣyārtho vigatānando dūyamānena cetasā
24 ॥ तत् कुरुष्वामलमते मत्त्राणायाचलां मतिम् । प्रयच्छ भक्ष्यं विप्रर्षे प्राणयात्राक्षमं मम
24 // tat kuruṣvāmalamate mattrāṇāyācalāṃ matim / prayaccha bhakṣyaṃ viprarṣe prāṇayātrākṣamaṃ mama
25 ॥ स एवमुक्तः प्रोवाच तमिन्द्रं पक्षिरूपिणम् । प्राणसन्धारणार्थाय दास्ये भक्ष्यं तवेप्सितम्
25 // sa evamuktaḥ provāca tamindraṃ pakṣirūpiṇam / prāṇasandhāraṇārthāya dāsye bhakṣyaṃ tavepsitam
26 ॥ इत्युक्त्वा पुनरप्येनमपृच्छत् स द्विजोत्तमः । आहारः कस्तवार्थाय उपकल्प्यो भवेन्मया । स चाह नरमांसेन तृप्तिर्भवति मे परा
26 // ityuktvā punarapyenamapṛcchat sa dvijottamaḥ / āhāraḥ kastavārthāya upakalpyo bhavenmayā / sa cāha naramāṃsena tṛptirbhavati me parā
27 ॥ ऋषिरुवाच कौमारं ते व्यतिक्रान्तमतीतं यौवनञ्च ते । वयसः परिणामस्ते वर्तते नूनमण्डज
27 // ṛṣiruvāca kaumāraṃ te vyatikrāntamatītaṃ yauvanañca te / vayasaḥ pariṇāmaste vartate nūnamaṇḍaja
28 ॥ यस्मिन् नराणां सर्वेषामशेषेच्छा निवर्तते । स कस्माद् वृद्धभावे ऽपि सुनृशंसात्मको भवान्
28 // yasmin narāṇāṃ sarveṣāmaśeṣecchā nivartate / sa kasmād vṛddhabhāve 'pi sunṛśaṃsātmako bhavān
29 ॥ क्व मानुषस्य पिशितं क्व वयश्चरमं तव । सर्वथा दुष्टभावानां प्रशमो नोपपद्यते
29 // kva mānuṣasya piśitaṃ kva vayaścaramaṃ tava / sarvathā duṣṭabhāvānāṃ praśamo nopapadyate
30 ॥ अथवा किं मयैतेन प्रोक्तेनास्ति प्रयोजनम् । प्रतिश्रुत्य सदा देयमिति नो भावितं मनः
30 // athavā kiṃ mayaitena proktenāsti prayojanam / pratiśrutya sadā deyamiti no bhāvitaṃ manaḥ
31 ॥ इत्युक्त्वा तं स विप्रेन्द्रस्तथेति कृतनिश्चयः । शीघ्रमस्मान् समाहूय गुणतो ऽनुप्रशस्य च
31 // ityuktvā taṃ sa viprendrastatheti kṛtaniścayaḥ / śīghramasmān samāhūya guṇato 'nupraśasya ca
32 ॥ उवाच क्षुब्धहृदयो मुनिर्वाक्यं सुनिष्ठुरम् । विनयावनतान् सर्वान् भक्तियुक्तान् कृताञ्जलीन्
32 // uvāca kṣubdhahṛdayo munirvākyaṃ suniṣṭhuram / vinayāvanatān sarvān bhaktiyuktān kṛtāñjalīn
33 ॥ कृतात्मानो द्विजश्रेष्ठा ऋणैर्युक्ता मया सह । जातं श्रेष्ठमपत्यं वो यूयं मम यथा द्विजाः
33 // kṛtātmāno dvijaśreṣṭhā ṛṇairyuktā mayā saha / jātaṃ śreṣṭhamapatyaṃ vo yūyaṃ mama yathā dvijāḥ
34 ॥ गुरुः पूज्यो यदि मतो भवतां परमः पिता । ततः कुरुत मे वाक्यं निर्व्यलीकेन चेतसा
34 // guruḥ pūjyo yadi mato bhavatāṃ paramaḥ pitā / tataḥ kuruta me vākyaṃ nirvyalīkena cetasā
35 ॥ तद्वाक्यसमकालञ्च प्रोक्तमस्माभिरादृतैः । यद्वक्ष्यति भवांस्तद्वै कृतमेवावधार्यताम्
35 // tadvākyasamakālañca proktamasmābhirādṛtaiḥ / yadvakṣyati bhavāṃstadvai kṛtamevāvadhāryatām
36 ॥ ऋषिरुवाच मामेष शरणं प्राप्तो विहगः क्षुत्तृषान्वितः । युष्मन्मांसेन येनास्य क्षणं तृप्तिर्भवेत वै
36 // ṛṣiruvāca māmeṣa śaraṇaṃ prāpto vihagaḥ kṣuttṛṣānvitaḥ / yuṣmanmāṃsena yenāsya kṣaṇaṃ tṛptirbhaveta vai
37 ॥ तृष्णाक्षयञ्च रक्तेन तथा शीघ्नं विधीयताम् । ततो वयं प्रव्यथिताः प्रकम्पोद्भूतसाध्वसाः । कष्टं कष्टमिति प्रोच्य नैतत् कुर्मेति चाब्रुवन्
37 // tṛṣṇākṣayañca raktena tathā śīghnaṃ vidhīyatām / tato vayaṃ pravyathitāḥ prakampodbhūtasādhvasāḥ / kaṣṭaṃ kaṣṭamiti procya naitat kurmeti cābruvan
38 ॥ कथं परशरीरस्य हेतोर्देहं स्वकं बुधः । विनाशयेद् घातयेद्वा यथा ह्यात्मा तथा सुतः
38 // kathaṃ paraśarīrasya hetordehaṃ svakaṃ budhaḥ / vināśayed ghātayedvā yathā hyātmā tathā sutaḥ
39 ॥ पितृ-देव-मनुष्याणां यान्युक्तानि ऋणानि वै । तान्यपाकुरुते पुत्रो न शरीरप्रदः सुतः
39 // pitṛ-deva-manuṣyāṇāṃ yānyuktāni ṛṇāni vai / tānyapākurute putro na śarīrapradaḥ sutaḥ
40 ॥ तस्मान्नैतत् करिष्यामो नी चीर्णं यत् पुरातनैः । जीवन् भद्राण्यवाप्नोति जीवन् पुण्यं करोति च
40 // tasmānnaitat kariṣyāmo nī cīrṇaṃ yat purātanaiḥ / jīvan bhadrāṇyavāpnoti jīvan puṇyaṃ karoti ca
41 ॥ मृतस्य देहनाशश्च धर्माद्युपरतिस्तथा । आत्मानं सर्वतो रक्ष्यमाहुर्धर्मविदो जनाः
41 // mṛtasya dehanāśaśca dharmādyuparatistathā / ātmānaṃ sarvato rakṣyamāhurdharmavido janāḥ
42 ॥ इत्थं श्रुत्वा वचो ऽस्माकं मुनिः क्रोधादिव ज्वलन् । प्रोवाच पुनरप्यस्मान् निर्दहन्निव लोचनैः
42 // itthaṃ śrutvā vaco 'smākaṃ muniḥ krodhādiva jvalan / provāca punarapyasmān nirdahanniva locanaiḥ
43 ॥ प्रतिज्ञातं वचो मह्यं यस्मान्नैतत् करिष्यथ । तस्मान्मच्छापनिर्दग्धास्तिर्यग्योनौ प्रयास्यथ
43 // pratijñātaṃ vaco mahyaṃ yasmānnaitat kariṣyatha / tasmānmacchāpanirdagdhāstiryagyonau prayāsyatha
44 ॥ एवमुक्त्वा तदा सो ऽस्मास्तं विहङ्गमथाब्रवीत् । अन्त्येष्टिमात्मनः कृत्वा शास्त्रतश्चौर्ध्वदेहिकम्
44 // evamuktvā tadā so 'smāstaṃ vihaṅgamathābravīt / antyeṣṭimātmanaḥ kṛtvā śāstrataścaurdhvadehikam
45 ॥ भक्षयस्व सुविश्रब्धौ मामत्र द्विजसत्तम । आहारीकृतमेतत् ते मया देहमिहात्मनः
45 // bhakṣayasva suviśrabdhau māmatra dvijasattama / āhārīkṛtametat te mayā dehamihātmanaḥ
46 ॥ एतावदेव विप्रस्य ब्राह्मणत्वं प्रचक्ष्यते । यावत् पतगजात्यग्रय स्वसत्यपरिपालनम्
46 // etāvadeva viprasya brāhmaṇatvaṃ pracakṣyate / yāvat patagajātyagraya svasatyaparipālanam
47 ॥ न यज्ञैर्दक्षिणावद्भिस्तत् पुण्यं प्राप्यते महत् । कर्मणान्येन वा विप्रैर्यत् सत्यपरिपालनात्
47 // na yajñairdakṣiṇāvadbhistat puṇyaṃ prāpyate mahat / karmaṇānyena vā viprairyat satyaparipālanāt
48 ॥ इत्यृषेर्वचनं श्रुत्वा सो ऽन्तर्विस्मयनिर्भरः । प्रत्युवाच मुनिं शक्रः पक्षिरूपधरस्तदा
48 // ityṛṣervacanaṃ śrutvā so 'ntarvismayanirbharaḥ / pratyuvāca muniṃ śakraḥ pakṣirūpadharastadā
49 ॥ योगमास्थाय विप्रेन्द्र त्यजेदं स्वं कलेवरम् । जीवज्जन्तुं हि विप्रेन्द्र न भक्षामि कदाचन
49 // yogamāsthāya viprendra tyajedaṃ svaṃ kalevaram / jīvajjantuṃ hi viprendra na bhakṣāmi kadācana
50 ॥ तस्मैतद्वचनं श्रुत्वा योगयुक्तो ऽभवन्मुनिः । तं तस्य निश्चयं ज्ञात्वा शक्रो ऽप्याह स्वदेहभृत्
50 // tasmaitadvacanaṃ śrutvā yogayukto 'bhavanmuniḥ / taṃ tasya niścayaṃ jñātvā śakro 'pyāha svadehabhṛt
51 ॥ भो भो विप्रेन्द्र बुध्यस्व बुद्ध्या बोध्यं बुधात्मक । जिज्ञासार्थं मयायं ते अपराधः कृतो ऽनघ
51 // bho bho viprendra budhyasva buddhyā bodhyaṃ budhātmaka / jijñāsārthaṃ mayāyaṃ te aparādhaḥ kṛto 'nagha
52 ॥ तत् क्षमस्वामलमते का चेच्छा क्रियतां तव । पालनात् सत्यवाक्यस्य प्रीतिर्मे परमा त्वयि
52 // tat kṣamasvāmalamate kā cecchā kriyatāṃ tava / pālanāt satyavākyasya prītirme paramā tvayi
53 ॥ अद्यप्रभृति ते ज्ञानमैन्द्रं प्रादुर्भविष्यति । तपस्यथ तथा धर्मे न ते विघ्नो भविष्यति
53 // adyaprabhṛti te jñānamaindraṃ prādurbhaviṣyati / tapasyatha tathā dharme na te vighno bhaviṣyati
54 ॥ इत्युक्त्वा तु गते शक्रे पिता कोपसमन्वितः । प्रणम्य शिरसास्माभिरिदमुक्तो महामुनिः
54 // ityuktvā tu gate śakre pitā kopasamanvitaḥ / praṇamya śirasāsmābhiridamukto mahāmuniḥ
55 ॥ बिभ्यतां मरणात् तात त्वमस्माकं महामते । क्षन्तुमर्हसि दीनानां जीवितप्रियता हि नः
55 // bibhyatāṃ maraṇāt tāta tvamasmākaṃ mahāmate / kṣantumarhasi dīnānāṃ jīvitapriyatā hi naḥ
56 ॥ त्वगस्थिमांससङ्घाते पूयशोणितपूरिते । कर्तव्या न रतिर्यत्र तत्रास्माकमियं रतिः
56 // tvagasthimāṃsasaṅghāte pūyaśoṇitapūrite / kartavyā na ratiryatra tatrāsmākamiyaṃ ratiḥ
57 ॥ श्रूयतां च महाभाग यथा लोको विमुह्यति । कामक्रोधादिभिर्देषैरवशः प्रबलारिभिः
57 // śrūyatāṃ ca mahābhāga yathā loko vimuhyati / kāmakrodhādibhirdeṣairavaśaḥ prabalāribhiḥ
58 ॥ प्रज्ञाप्राकारसंयुक्तमस्थिस्थूणं परं महत् । चर्मभित्तिमहारोधं मांसशोणितलेपनम्
58 // prajñāprākārasaṃyuktamasthisthūṇaṃ paraṃ mahat / carmabhittimahārodhaṃ māṃsaśoṇitalepanam
59 ॥ नवद्वारं महायामं सर्वतः स्नायुवेष्टितम् । नृपश्च पुरुषस्तत्र चेतनावानवस्थितः
59 // navadvāraṃ mahāyāmaṃ sarvataḥ snāyuveṣṭitam / nṛpaśca puruṣastatra cetanāvānavasthitaḥ
60 ॥ मन्त्रिणौ तस्य बुद्धिश्च मनश्चैव विरोधिनौ । यतेते वैरनाशाय तावुभावितरेतरम्
60 // mantriṇau tasya buddhiśca manaścaiva virodhinau / yatete vairanāśāya tāvubhāvitaretaram
61 ॥ नृपस्य तस्य चत्वारो नाशमिच्छन्ति विद्विषः । कामः क्रोधस्तथा लोभो मोहश्चान्यस्तथा रिपुः
61 // nṛpasya tasya catvāro nāśamicchanti vidviṣaḥ / kāmaḥ krodhastathā lobho mohaścānyastathā ripuḥ
62 ॥ यदा तु स नृपस्तानि द्वाराण्यावृत्य तिष्ठति । सदा सुस्थबलश्चैव निरातङ्कश्च जायते
62 // yadā tu sa nṛpastāni dvārāṇyāvṛtya tiṣṭhati / sadā susthabalaścaiva nirātaṅkaśca jāyate
63 ॥ जातानुरागो भवति शत्रुभिर्नाभिभूयते
63 // jātānurāgo bhavati śatrubhirnābhibhūyate
64 ॥ यदा तु सर्वद्वाराणि विवृतानि स मुञ्चति । रागो नाम तदा शत्रुर्नेत्रादिद्वारमृच्छति
64 // yadā tu sarvadvārāṇi vivṛtāni sa muñcati / rāgo nāma tadā śatrurnetrādidvāramṛcchati
65 ॥ सर्वव्यापी महायामः पञ्चद्वारप्रवेशनः । तस्यानुमार्गं विशति तद्वै घोरं रिपुत्रयम्
65 // sarvavyāpī mahāyāmaḥ pañcadvārapraveśanaḥ / tasyānumārgaṃ viśati tadvai ghoraṃ riputrayam
66 ॥ प्रविश्याथ स वै तत्र द्वारैरिन्द्रियसंज्ञकैः । रागः शंश्लेषमायाति मनसा च सहेतरैः
66 // praviśyātha sa vai tatra dvārairindriyasaṃjñakaiḥ / rāgaḥ śaṃśleṣamāyāti manasā ca sahetaraiḥ
67 ॥ इन्द्रियाणि मनश्चैव वशे कृत्वा दुरासदः । द्वाराणि च वशे कृत्वा प्राकारं नाशयत्यथ
67 // indriyāṇi manaścaiva vaśe kṛtvā durāsadaḥ / dvārāṇi ca vaśe kṛtvā prākāraṃ nāśayatyatha
68 ॥ मनस्तस्याश्रितं दृष्ट्वा बुद्धिर्नश्यति तत्क्षणात् । अमात्यरहितस्तत्र पौरवर्गोज्झितस्तथा
68 // manastasyāśritaṃ dṛṣṭvā buddhirnaśyati tatkṣaṇāt / amātyarahitastatra pauravargojjhitastathā
69 ॥ रिपुभिर्लब्धविवरः स नृपो नाशमृच्छति । एवं रागस्तथा मोहो लोभः क्रोधस्तथैव च
69 // ripubhirlabdhavivaraḥ sa nṛpo nāśamṛcchati / evaṃ rāgastathā moho lobhaḥ krodhastathaiva ca
70 ॥ प्रवर्तन्ते दुरात्मानो मनुष्यस्मृतिनाशकाः । रागात्तु क्रोधः प्रभवति क्रोधाल्लोभो ऽभिजायते
70 // pravartante durātmāno manuṣyasmṛtināśakāḥ / rāgāttu krodhaḥ prabhavati krodhāllobho 'bhijāyate
71 ॥ लोभाद्भवति संमोहः संमोहात् स्मृतिविभ्रमः । स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात् प्रणश्यति
71 // lobhādbhavati saṃmohaḥ saṃmohāt smṛtivibhramaḥ / smṛtibhraṃśād buddhināśo buddhināśāt praṇaśyati
72 ॥ एवं प्रणष्टबुद्धीनां रागलोभानुवर्तिनाम् । जीविते च सलोभानां प्रसादं कुरु सत्तम
72 // evaṃ praṇaṣṭabuddhīnāṃ rāgalobhānuvartinām / jīvite ca salobhānāṃ prasādaṃ kuru sattama
73 ॥ यो ऽयं शापो भगवता दत्तः स न भवेत् तथा । न तामसीं गतिं कष्टां व्रजेम मुनिसत्तम
73 // yo 'yaṃ śāpo bhagavatā dattaḥ sa na bhavet tathā / na tāmasīṃ gatiṃ kaṣṭāṃ vrajema munisattama
74 ॥ यन्मयोक्तं न तन्मिथ्या भविष्यति कदाचन । न मे वागनृतं प्राह यावदद्येति पुत्रकाः
74 // yanmayoktaṃ na tanmithyā bhaviṣyati kadācana / na me vāganṛtaṃ prāha yāvadadyeti putrakāḥ
75 ॥ दैवमत्र परं मन्ये धिक् पौरुषमनर्थकम् । अकार्यं कारितो येन बलादहमचिन्तितम्
75 // daivamatra paraṃ manye dhik pauruṣamanarthakam / akāryaṃ kārito yena balādahamacintitam
76 ॥ यस्माच्च युष्माभिरहं प्रणिपत्य प्रसादितः । तस्मात् तिर्यक्त्वमापन्नाः परं ज्ञानमवाप्स्यथ
76 // yasmācca yuṣmābhirahaṃ praṇipatya prasāditaḥ / tasmāt tiryaktvamāpannāḥ paraṃ jñānamavāpsyatha
77 ॥ ज्ञानदर्शितमार्गाश्च निर्धूतक्लेशकल्मषाः । मत्प्रसादादसन्दिग्धाः परां सिद्धिमवाप्स्यथ
77 // jñānadarśitamārgāśca nirdhūtakleśakalmaṣāḥ / matprasādādasandigdhāḥ parāṃ siddhimavāpsyatha
78 ॥ एवं शप्ताः स्म भगवन् पित्रा दैववशात् पुरा । ततः कालेन महता योन्यन्तरमुपागताः
78 // evaṃ śaptāḥ sma bhagavan pitrā daivavaśāt purā / tataḥ kālena mahatā yonyantaramupāgatāḥ
79 ॥ जाताश्च रणमध्ये वै भवता परिपालिताः । वयमित्थं द्विजश्रेष्ठ खगत्वं समुपागताः । नास्त्यसाविह संसारे यो न दिष्टेन बाध्यते
79 // jātāśca raṇamadhye vai bhavatā paripālitāḥ / vayamitthaṃ dvijaśreṣṭha khagatvaṃ samupāgatāḥ / nāstyasāviha saṃsāre yo na diṣṭena bādhyate
80 ॥ मार्कण्डेय उवाच इति तेषां वचः श्रुत्वा शमीको भगवान् मुनिः । प्रत्युवाच महाभागः समीपस्थायिनो द्विजान्
80 // mārkaṇḍeya uvāca iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā śamīko bhagavān muniḥ / pratyuvāca mahābhāgaḥ samīpasthāyino dvijān
81 ॥ पूर्वमेव मया प्रोक्तं भवतां सन्निधाविदम् । सामान्यपक्षिणो नैते के ऽप्येते द्विजसत्तमाः । ये युद्धे ऽपि न सम्प्राप्ताः पञ्चत्वमतिमानुषे
81 // pūrvameva mayā proktaṃ bhavatāṃ sannidhāvidam / sāmānyapakṣiṇo naite ke 'pyete dvijasattamāḥ / ye yuddhe 'pi na samprāptāḥ pañcatvamatimānuṣe
82 ॥ ततः प्रीतिमता तेन ते ऽनुज्ञाता महात्मना । जग्मुः शिखरिणां श्रेष्टं विन्ध्यं द्रुमलतायुतम्
82 // tataḥ prītimatā tena te 'nujñātā mahātmanā / jagmuḥ śikhariṇāṃ śreṣṭaṃ vindhyaṃ drumalatāyutam
83 ॥ यावदद्य स्थितास्तस्मिन्नचले धर्मपक्षिणः । तपः स्वाध्यायनिरताः समाधौ कृतनिश्चयाः
83 // yāvadadya sthitāstasminnacale dharmapakṣiṇaḥ / tapaḥ svādhyāyaniratāḥ samādhau kṛtaniścayāḥ
84 ॥ इति मुनिवरलब्धसत्क्रियास्ते मुनितनया विहगत्वमभ्युपेताः । गिरिवरगहने ऽतिपुण्यतोये यतमनसो निवसन्ति विन्ध्यपृष्ठे
84 // iti munivaralabdhasatkriyāste munitanayā vihagatvamabhyupetāḥ / girivaragahane 'tipuṇyatoye yatamanaso nivasanti vindhyapṛṣṭhe