18 ॥ इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे छन्दः शास्त्रे आर्यावृत्तादिछन्दोलक्षणनिरूपणं नामाष्टोत्तरद्विशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 209 सूत उवाच । श्रीरुक्था गेन सा ज्ञेया उत्युक्था स्त्री गुरुद्वयम् । मो नारी रो मृगी मध्या मगौ कन्या प्रतिष्ठया
18 // iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe chandaḥ śāstre āryāvṛttādichandolakṣaṇanirūpaṇaṃ nāmāṣṭottaradviśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 209 sūta uvāca / śrīrukthā gena sā jñeyā utyukthā strī gurudvayam / mo nārī ro mṛgī madhyā magau kanyā pratiṣṭhayā
1 ॥ भो गौ पङ्क्तिः सुप्रातिष्ठा तनुमध्या तयौ स्मृता । नयाभ्यां बालललिता गायत्रीच्छन्द एव हि
1 // bho gau paṅktiḥ suprātiṣṭhā tanumadhyā tayau smṛtā / nayābhyāṃ bālalalitā gāyatrīcchanda eva hi
2 ॥ मसगैर्मदलेखा स्यादुष्णिक्छन्दः स्मृतं बुधैः । भौ गौ चित्रपदा ख्याता विद्युन्माला ममौ गगौ
2 // masagairmadalekhā syāduṣṇikchandaḥ smṛtaṃ budhaiḥ / bhau gau citrapadā khyātā vidyunmālā mamau gagau
3 ॥ माणवकं भात्तलगा म्नौ गौ हंसरुतं स्मृतम् । समानिका रजगला जरला गः प्रमाणिका । आभ्यामन्यद्वितानं स्यादनुष्टुप्छन्द ईरितम्
3 // māṇavakaṃ bhāttalagā mnau gau haṃsarutaṃ smṛtam / samānikā rajagalā jaralā gaḥ pramāṇikā / ābhyāmanyadvitānaṃ syādanuṣṭupchanda īritam
4 ॥ रनसैः स्याद्धलमुखी नौ मः शिशुभृता भवेत् । बृहतीछन्द इत्युक्तं स्मौ जगौ स विराजितम्
4 // ranasaiḥ syāddhalamukhī nau maḥ śiśubhṛtā bhavet / bṛhatīchanda ityuktaṃ smau jagau sa virājitam
5 ॥ पणवं स्यान्मनयगैर्मयूरसारिणी भवेत् । रजाभ्याञ्च रगाभ्याञ्च रुक्मवती भमौ सगौ
5 // paṇavaṃ syānmanayagairmayūrasāriṇī bhavet / rajābhyāñca ragābhyāñca rukmavatī bhamau sagau
6 ॥ मत्ता मभसगैर्युक्ता नरजा गो मनोरमा । पङ्क्तिच्छन्दः समाख्यातं जसता गावुपस्थितम्
6 // mattā mabhasagairyuktā narajā go manoramā / paṅkticchandaḥ samākhyātaṃ jasatā gāvupasthitam
7 ॥ तौ जो गाविन्द्रवज्रा स्याज्जतज्गा गुपपूर्विका
7 // tau jo gāvindravajrā syājjatajgā gupapūrvikā
8 ॥ उपजातयो ऽन्याद्यन्ताः सुमुखी नजजा लगौ । भभभा गौ दोधकं स्याच्छालिनी मतता गगौ
8 // upajātayo 'nyādyantāḥ sumukhī najajā lagau / bhabhabhā gau dodhakaṃ syācchālinī matatā gagau
9 ॥ अब्धिलोकैश्च विच्छेदो वातोर्ंमो ममता गगौ । श्रीर्भतौ ननगाः प्रोक्ता पञ्चभिः षडूभिरेव च
9 // abdhilokaiśca vicchedo vātorṃmo mamatā gagau / śrīrbhatau nanagāḥ proktā pañcabhiḥ ṣaḍūbhireva ca
10 ॥ मगना नो गो भ्रमरविलासितमुदाहृतम् । रथोद्धतार् नौ रलगाः स्वागता रनभा गगौ
10 // maganā no go bhramaravilāsitamudāhṛtam / rathoddhatār nau ralagāḥ svāgatā ranabhā gagau
11 ॥ वृत्ता ननौ सगौ गः स्यान्नौ रलौ गः समद्रिका । रजरा ल्गौ श्येनिका स्याज्जसता गौ शिखण्डितम् । त्रिष्टुप्छन्दः समाख्यातं पिङ्गलेन महात्मना
11 // vṛttā nanau sagau gaḥ syānnau ralau gaḥ samadrikā / rajarā lgau śyenikā syājjasatā gau śikhaṇḍitam / triṣṭupchandaḥ samākhyātaṃ piṅgalena mahātmanā
12 ॥ रनौ भसौ चन्द्रवर्त्म वंशस्थं स्याज्जतौ जरौ । ततो जराविन्द्रवंशा वेदसैस्तोटकं स्मृतम् । न्भौ भ्रौ द्रुतविलम्बितं पुटश्च स्यान्ननौ मयौ
12 // ranau bhasau candravartma vaṃśasthaṃ syājjatau jarau / tato jarāvindravaṃśā vedasaistoṭakaṃ smṛtam / nbhau bhrau drutavilambitaṃ puṭaśca syānnanau mayau
13 ॥ वसुवेदैश्च विरतिर्मुदितवदना त्वियम् । ननररैः समाख्याता नयना यस्तथा भवेत्
13 // vasuvedaiśca viratirmuditavadanā tviyam / nanararaiḥ samākhyātā nayanā yastathā bhavet
14 ॥ सा तु कुसुमविचित्रा जलोद्धतगती रसैः । जसौ जसौ च पादेषु चतूरैः स्त्रग्विणी मता
14 // sā tu kusumavicitrā jaloddhatagatī rasaiḥ / jasau jasau ca pādeṣu catūraiḥ stragviṇī matā
15 ॥ भुजङ्गप्रयातं वृत्तं चतुभिर्यैः प्रकीर्तितम् । प्रयंवदा नभज्रैश्च मणिमाला तयौ तयौ
15 // bhujaṅgaprayātaṃ vṛttaṃ catubhiryaiḥ prakīrtitam / prayaṃvadā nabhajraiśca maṇimālā tayau tayau
16 ॥ गुहवक्त्रैश्च सन्निद्रा ललिता स्यात्तभौ जरौ । प्रमिताक्षरा सजससैरुज्ज्वला तु ननौ भरौ
16 // guhavaktraiśca sannidrā lalitā syāttabhau jarau / pramitākṣarā sajasasairujjvalā tu nanau bharau
17 ॥ ममौ ययौ वैश्वदेवी पञ्चाश्वैश्च यतिर्भवेत् । मभौ समौ जलधरमालाब्ध्यन्त्यैर्यतिभवेत्
17 // mamau yayau vaiśvadevī pañcāśvaiśca yatirbhavet / mabhau samau jaladharamālābdhyantyairyatibhavet
18 ॥ नौ ततौ गः क्षमावृत्तं तुरगैश्च रसैर्यतिः । प्रहर्षिणी मनौ ज्रौ गा वह्निभिर्दशभिर्यतिः
18 // nau tatau gaḥ kṣamāvṛttaṃ turagaiśca rasairyatiḥ / praharṣiṇī manau jrau gā vahnibhirdaśabhiryatiḥ
19 ॥ जभौ सजौ गो रुचिरा चतुर्भिश्च ग्रहैर्यतिः । मत्तमयूरं मतयाः सगौ देवग्रहैर्यतिः
19 // jabhau sajau go rucirā caturbhiśca grahairyatiḥ / mattamayūraṃ matayāḥ sagau devagrahairyatiḥ
20 ॥ मञ्जुभाषिणी सज्सा ज्गौ सुनन्दिनी सजसा मगौ । ननौ ततौ चन्द्रिका गः सप्तभिश्च रसैर्यतिः
20 // mañjubhāṣiṇī sajsā jgau sunandinī sajasā magau / nanau tatau candrikā gaḥ saptabhiśca rasairyatiḥ
21 ॥ असम्बाधा मतनसा गगौ बाणग्रहैर्यतिः । ननराः सो लधुगुरुः स्वरैः प्रोक्तापराजिता
21 // asambādhā matanasā gagau bāṇagrahairyatiḥ / nanarāḥ so ladhuguruḥ svaraiḥ proktāparājitā
22 ॥ ननौ भनौ प्रहरणकलिकेयं लगौ तथा । वसन्ततिलका सिंहोन्नता तभ्जा जगौ गुरुः
22 // nanau bhanau praharaṇakalikeyaṃ lagau tathā / vasantatilakā siṃhonnatā tabhjā jagau guruḥ
23 ॥ भजौ सनौ गगाविन्दुवदनाथ सुकेशरम् । नरना रलगाः पादे शर्करी प्रतिपादिता
23 // bhajau sanau gagāvinduvadanātha sukeśaram / naranā ralagāḥ pāde śarkarī pratipāditā
24 ॥ चतुर्दशलघुः स्याच्च श्रेष्ठा शशिकला सगा । रसग्रहयतिः स्रक्स्रा वसुशैलयतिस्तथा
24 // caturdaśalaghuḥ syācca śreṣṭhā śaśikalā sagā / rasagrahayatiḥ sraksrā vasuśailayatistathā
25 ॥ स्यान्मणिगुणनिकरो मालिनी ननमा ययौ । वसुस्वरयतिः स्याच्च नजौ भज्राः प्रभद्रकम्
25 // syānmaṇiguṇanikaro mālinī nanamā yayau / vasusvarayatiḥ syācca najau bhajrāḥ prabhadrakam
26 ॥ एला सयौ ननौ यःस्याच्चित्रलेखास्वराष्टकैः । मरौ मयौ यश्च भवेदुक्तेयमति शर्करी
26 // elā sayau nanau yaḥsyāccitralekhāsvarāṣṭakaiḥ / marau mayau yaśca bhavedukteyamati śarkarī
27 ॥ स्वरात्खं वृषभगजजृम्भितं भ्रनना नगौ । नजभजरा वाणिनी गः पिङ्गलेनाष्टिरीरिता
27 // svarātkhaṃ vṛṣabhagajajṛmbhitaṃ bhrananā nagau / najabhajarā vāṇinī gaḥ piṅgalenāṣṭirīritā
28 ॥ रसरुद्रैः शिखरिणी यमौ नसभला गुरुः । वसुग्रयतिः पृथ्वी जसौ जसयला गुरुः
28 // rasarudraiḥ śikhariṇī yamau nasabhalā guruḥ / vasugrayatiḥ pṛthvī jasau jasayalā guruḥ
29 ॥ दशस्वरैर्वंशपत्रपतितं भ्रौन्नभा लगौ । षड्वेदाश्वैश्च हरिणी नसमा रसला गुरुः
29 // daśasvarairvaṃśapatrapatitaṃ bhraunnabhā lagau / ṣaḍvedāśvaiśca hariṇī nasamā rasalā guruḥ
30 ॥ मन्दाक्रान्तब्धिषड्नगैर्मभनास्ततगा गुरुः । नर्दटकं नजभजा जलौ गो यतिरेव च
30 // mandākrāntabdhiṣaḍnagairmabhanāstatagā guruḥ / nardaṭakaṃ najabhajā jalau go yatireva ca
31 ॥ सप्तर्त्वब्धिः कोकिलकमत्यष्टिः स्याच्च पूर्ववत् । भूतर्त्वश्वैः कुसुमितलता म्तौ न्यौ ययौ धृतिः
31 // saptartvabdhiḥ kokilakamatyaṣṭiḥ syācca pūrvavat / bhūtartvaśvaiḥ kusumitalatā mtau nyau yayau dhṛtiḥ
32 ॥ रसर्त्वश्वैर्यमौ न्सौ रौ मेघविस्फूर्जिता रगौ । शार्दूलविक्रीडितं मः सूर्यश्वैः सज्सतास्तगौ
32 // rasartvaśvairyamau nsau rau meghavisphūrjitā ragau / śārdūlavikrīḍitaṃ maḥ sūryaśvaiḥ sajsatāstagau
33 ॥ छन्दो ह्यतिधृतिः प्रोक्तमत ऊर्ध्वं कृतिर्भवेत् । सप्ताश्वर्तुः सुवदना भ्रौ मनौ यभला गुरुः
33 // chando hyatidhṛtiḥ proktamata ūrdhvaṃ kṛtirbhavet / saptāśvartuḥ suvadanā bhrau manau yabhalā guruḥ
34 ॥ वृत्तं रजौ रजौ पादे रजौ गो लः कृतिर्भवेत् । त्रिसप्तकैः स्नग्धरा स्यात्प्रकृतिर्म्नभनैस्त्रियैः
34 // vṛttaṃ rajau rajau pāde rajau go laḥ kṛtirbhavet / trisaptakaiḥ snagdharā syātprakṛtirmnabhanaistriyaiḥ
35 ॥ दिगर्कैर्भद्रकं भ्रौ न्रौ नरना गो यथाकृतिः । नजौ भश्वाश्वललितं जभौ जभलगा भवेत्
35 // digarkairbhadrakaṃ bhrau nrau naranā go yathākṛtiḥ / najau bhaśvāśvalalitaṃ jabhau jabhalagā bhavet
36 ॥ मत्ताक्रीडञ्चाष्टबाणदशकैर्मौ तनौ ननौ । नलौ गुरुश्च विकृतिश्छिन्ना संकृतिरुच्यते
36 // mattākrīḍañcāṣṭabāṇadaśakairmau tanau nanau / nalau guruśca vikṛtiśchinnā saṃkṛtirucyate
37 ॥ पञ्चाश्वार्कैर्भतौ तन्वी नसभा भनया गणाः । क्रौञ्चपदा बाणशरवसुशैलैर्भमौ सभौ
37 // pañcāśvārkairbhatau tanvī nasabhā bhanayā gaṇāḥ / krauñcapadā bāṇaśaravasuśailairbhamau sabhau
38 ॥ नौ नौ गो ऽतिकृतिः प्रोक्ता च्छन्दो ह्युत्कृतिरुच्यते । वस्वीशाश्वैर्ममतनैः स्याद्भुजङ्गविजृम्भितम्
38 // nau nau go 'tikṛtiḥ proktā cchando hyutkṛtirucyate / vasvīśāśvairmamatanaiḥ syādbhujaṅgavijṛmbhitam
39 ॥ ननरसैर्लगयुक्तैश्च अपवाहाख्यकं यतिः । गुहैः षड्भी रसैर्बाणैर्मोनाः षट्सगगा गणाः
39 // nanarasairlagayuktaiśca apavāhākhyakaṃ yatiḥ / guhaiḥ ṣaḍbhī rasairbāṇairmonāḥ ṣaṭsagagā gaṇāḥ
40 ॥ चण्डवृत्तिप्रपातो ऽसौ दण्डको नौ ततो ऽगरः । रफेवृद्धान्तकादस्य व्यालजीमूतकादयः
40 // caṇḍavṛttiprapāto 'sau daṇḍako nau tato 'garaḥ / raphevṛddhāntakādasya vyālajīmūtakādayaḥ