14 ॥ इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे क्रिमिनिदानं नाम पञ्चषष्ठ्यधिकशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 166 धन्वन्तरिरुवाच । वातव्याधिनिदानं ते वक्ष्ये सुश्रुत तच्छृणु । सर्वथानर्थकथने विघ्न एव च कारणम्
14 // iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe kriminidānaṃ nāma pañcaṣaṣṭhyadhikaśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 166 dhanvantariruvāca / vātavyādhinidānaṃ te vakṣye suśruta tacchṛṇu / sarvathānarthakathane vighna eva ca kāraṇam
1 ॥ अदृष्टदुष्टपवनशरीरमविशेषतः । स विश्वकर्मा विश्वात्मा विश्वरूपः प्रजापतिः
1 // adṛṣṭaduṣṭapavanaśarīramaviśeṣataḥ / sa viśvakarmā viśvātmā viśvarūpaḥ prajāpatiḥ
2 ॥ स्रष्टा धाता विभुर्विष्णुः संहर्ता मृत्युरन्तकः । तद्वदुक्तं च यत्नेन यतितव्यमतः सदा
2 // sraṣṭā dhātā vibhurviṣṇuḥ saṃhartā mṛtyurantakaḥ / tadvaduktaṃ ca yatnena yatitavyamataḥ sadā
3 ॥ तस्योक्ते दोषविज्ञाने कर्म प्राकृतवैकृतम् । समासव्यासतो दोषभेदानामवधार्य च
3 // tasyokte doṣavijñāne karma prākṛtavaikṛtam / samāsavyāsato doṣabhedānāmavadhārya ca
4 ॥ प्रत्येकं पञ्चधा वीरो व्यापारश्चेह वैकृतः । तस्योच्यते विभागेन सनिदानं सलक्षणम्
4 // pratyekaṃ pañcadhā vīro vyāpāraśceha vaikṛtaḥ / tasyocyate vibhāgena sanidānaṃ salakṣaṇam
5 ॥ धातुक्षयकरैर्वायुः क्रुद्धो नातिनिषेव्यते । चतुः स्नोतो ऽवकाशेषु भूयस्तान्येव पूरयेत्
5 // dhātukṣayakarairvāyuḥ kruddho nātiniṣevyate / catuḥ snoto 'vakāśeṣu bhūyastānyeva pūrayet
6 ॥ तेभ्यस्तु दोषपूर्णेभ्यः प्रच्छाद्य विवरं ततः । तव वायुः सकृत्क्रुद्धः शूलानाहान्त्रकूजनम्
6 // tebhyastu doṣapūrṇebhyaḥ pracchādya vivaraṃ tataḥ / tava vāyuḥ sakṛtkruddhaḥ śūlānāhāntrakūjanam
7 ॥ मलरोधं स्वरभ्रंशं दृष्टिपृष्ठकटिग्रहम् । करोत्येव पुनः काये कृच्छ्रानन्यानुपद्रवान्
7 // malarodhaṃ svarabhraṃśaṃ dṛṣṭipṛṣṭhakaṭigraham / karotyeva punaḥ kāye kṛcchrānanyānupadravān
8 ॥ आमाशयोत्थवमथुश्वासकासविषूचिकाः । कण्डूपरोधघर्मादिव्याधीनूर्ध्वञ्च नाभितः
8 // āmāśayotthavamathuśvāsakāsaviṣūcikāḥ / kaṇḍūparodhagharmādivyādhīnūrdhvañca nābhitaḥ
9 ॥ श्रोत्रादीन्द्रियबाधां च त्वचि स्फोटनरूक्षताम् । चक्रेतीव्ररुजाश्वासगरामयविवर्णताः
9 // śrotrādīndriyabādhāṃ ca tvaci sphoṭanarūkṣatām / cakretīvrarujāśvāsagarāmayavivarṇatāḥ
10 ॥ अन्त्रस्यान्तञ्च विष्टम्भमरुचिं कृशतां भ्रमम् । मांसमेदोगतग्रन्थिं चर्मादावुपकर्कशम्
10 // antrasyāntañca viṣṭambhamaruciṃ kṛśatāṃ bhramam / māṃsamedogatagranthiṃ carmādāvupakarkaśam
11 ॥ गुर्वङ्गन्तुद्यते ऽत्यर्थं दण्डमुष्टिहतं यथा । अस्थिस्थः सक्थिसन्ध्यस्थिशूलं तीव्रञ्च लक्षयेत्
11 // gurvaṅgantudyate 'tyarthaṃ daṇḍamuṣṭihataṃ yathā / asthisthaḥ sakthisandhyasthiśūlaṃ tīvrañca lakṣayet
12 ॥ मज्जस्थो ऽस्थिषु चास्थैर्यमस्वप्नं यत्तदा रुजाम् । शुक्रस्य शीघ्रमुत्सङ्गसर्गान्विकृतिमेव वा
12 // majjastho 'sthiṣu cāsthairyamasvapnaṃ yattadā rujām / śukrasya śīghramutsaṅgasargānvikṛtimeva vā
13 ॥ तत्तद्गर्भस्थशुक्रस्थः शिरस्याध्मानरिक्ताता । तत्र स्थानस्थितः कुर्यात् क्रुद्धः श्वयथुकृच्छ्रताम्
13 // tattadgarbhasthaśukrasthaḥ śirasyādhmānariktātā / tatra sthānasthitaḥ kuryāt kruddhaḥ śvayathukṛcchratām
14 ॥ जलपूर्णदृतिस्पर्शं शोषं सन्धिगतो ऽनिलः । सर्वाङ्गसंश्रयस्तोदभेदस्फुरणभञ्जनम्
14 // jalapūrṇadṛtisparśaṃ śoṣaṃ sandhigato 'nilaḥ / sarvāṅgasaṃśrayastodabhedasphuraṇabhañjanam
15 ॥ स्तम्भनाक्षेपणं स्वप्नः सन्धिभञ्जनकम्पनम् । यदा तु धमनीः सर्वाः क्रुद्धो ऽभ्येति मुहुर्मुहुः । तदाङ्गमाक्षिपत्येष व्याधिराक्षेपणः स्मृतः
15 // stambhanākṣepaṇaṃ svapnaḥ sandhibhañjanakampanam / yadā tu dhamanīḥ sarvāḥ kruddho 'bhyeti muhurmuhuḥ / tadāṅgamākṣipatyeṣa vyādhirākṣepaṇaḥ smṛtaḥ
16 ॥ अधः प्रतिहतो वायुर्व्रजेदूर्ध्वं यदा पुनः । तदावष्टभ्य हृदयं शिरः शङ्खौ च पीडयेत्
16 // adhaḥ pratihato vāyurvrajedūrdhvaṃ yadā punaḥ / tadāvaṣṭabhya hṛdayaṃ śiraḥ śaṅkhau ca pīḍayet
17 ॥ सक्षिपेत्परितो गात्रं हनुं वा चास्य नामयत् । कृच्छ्रादुच्छ्वसितं चापि निमीलन्नयनद्वयम्
17 // sakṣipetparito gātraṃ hanuṃ vā cāsya nāmayat / kṛcchrāducchvasitaṃ cāpi nimīlannayanadvayam
18 ॥ कपोत इव कूजेच्च निः संगः सोपतन्त्रकः । स एव वामनासायां युक्तस्तु मरुता हृदि
18 // kapota iva kūjecca niḥ saṃgaḥ sopatantrakaḥ / sa eva vāmanāsāyāṃ yuktastu marutā hṛdi
19 ॥ प्राप्नोति च मुहुः स्वास्थ्यं मुहुरस्वास्थ्यवान्भवेत् । अभिघातसमुत्थश्च दुश्चिकित्स्यतमो मतः
19 // prāpnoti ca muhuḥ svāsthyaṃ muhurasvāsthyavānbhavet / abhighātasamutthaśca duścikitsyatamo mataḥ
20 ॥ स्वेदस्तम्भं तदा तस्य वायुश्छिन्नतनुर्यदा । व्याप्नोति सकलं देहं यत्र चायाम्यते पुनः
20 // svedastambhaṃ tadā tasya vāyuśchinnatanuryadā / vyāpnoti sakalaṃ dehaṃ yatra cāyāmyate punaḥ
21 ॥ अन्तर्धान्तुगतश्चैव वेगस्तम्भं च नेत्रयोः । करोति जृम्भां सदनं दशनानां हतोद्यमम्
21 // antardhāntugataścaiva vegastambhaṃ ca netrayoḥ / karoti jṛmbhāṃ sadanaṃ daśanānāṃ hatodyamam
22 ॥ पार्श्वयोर्वेदनां बाह्यां हनुपृष्ठसिरोग्रहम् । देहस्य बहिरायामं पृष्ठतो हृदये शिरः
22 // pārśvayorvedanāṃ bāhyāṃ hanupṛṣṭhasirograham / dehasya bahirāyāmaṃ pṛṣṭhato hṛdaye śiraḥ
23 ॥ उरश्चोत्क्षिप्यते तत्र स्कन्धो वा नाम्यते तदा । दन्तेष्वास्ये च वैवर्ण्यं ह्यस्वेदस्तत्र गात्रतः
23 // uraścotkṣipyate tatra skandho vā nāmyate tadā / danteṣvāsye ca vaivarṇyaṃ hyasvedastatra gātrataḥ
24 ॥ बाह्यायामं हनुस्तम्भं ब्रवते वातरोगिणम् । विण्मूत्रमसृजं प्राप्य ससमीरसमीरणाः?
24 // bāhyāyāmaṃ hanustambhaṃ bravate vātarogiṇam / viṇmūtramasṛjaṃ prāpya sasamīrasamīraṇāḥ?
25 ॥ आयच्छन्ति तनोर्देषाः सर्वमापादमस्तकम् । तिष्ठतः पाण्डुमात्रस्य व्रणायामः सुवर्धितः
25 // āyacchanti tanordeṣāḥ sarvamāpādamastakam / tiṣṭhataḥ pāṇḍumātrasya vraṇāyāmaḥ suvardhitaḥ
26 ॥ गात्रवेगे भवेत्स्वास्थ्यं सर्वेष्वाक्षेपणेन तत् । जिह्वाविलेखनादुष्णभक्षणादतिमानतः
26 // gātravege bhavetsvāsthyaṃ sarveṣvākṣepaṇena tat / jihvāvilekhanāduṣṇabhakṣaṇādatimānataḥ
27 ॥ कुपितो हनुमूलस्थः स्तम्भयित्वानिलो हनुम् । करोति विवृतास्यत्वमथवा संवृतास्यताम्
27 // kupito hanumūlasthaḥ stambhayitvānilo hanum / karoti vivṛtāsyatvamathavā saṃvṛtāsyatām
28 ॥ हनस्तम्भः स तेन स्यात्कृच्छ्राच्चर्वणभाषणम् । वाग्वादिनी शिरास्तम्भो जिह्वां स्तम्भयते ऽनिलः
28 // hanastambhaḥ sa tena syātkṛcchrāccarvaṇabhāṣaṇam / vāgvādinī śirāstambho jihvāṃ stambhayate 'nilaḥ
29 ॥ जिह्वास्तम्भः स तेनान्नपानवाक्येष्वनीशता । शिरसा भारहरणादतिहास्यप्रभाषणात्
29 // jihvāstambhaḥ sa tenānnapānavākyeṣvanīśatā / śirasā bhāraharaṇādatihāsyaprabhāṣaṇāt
30 ॥ विषमादुपधानाच्च कठिनानां च चर्वणात् । वायुर्विवर्धते तैश्च वातूलैरूर्ध्वमास्थितः
30 // viṣamādupadhānācca kaṭhinānāṃ ca carvaṇāt / vāyurvivardhate taiśca vātūlairūrdhvamāsthitaḥ
31 ॥ वक्रीकरोति वक्त्रं च ह्युच्चैर्हसितमीक्षितम् । ततो ऽस्य कुरुते मृद्वीं वाक्शक्तिं स्तब्धनेत्रताम्
31 // vakrīkaroti vaktraṃ ca hyuccairhasitamīkṣitam / tato 'sya kurute mṛdvīṃ vākśaktiṃ stabdhanetratām
32 ॥ दन्तचालं स्वरभ्रंशः श्रुतिहानीक्षितग्रहौ । गन्धाज्ञानं स्मृतिध्वंसस्त्रासः श्वासश्च जायते
32 // dantacālaṃ svarabhraṃśaḥ śrutihānīkṣitagrahau / gandhājñānaṃ smṛtidhvaṃsastrāsaḥ śvāsaśca jāyate
33 ॥ निष्ठीवः पार्श्वतोदश्च ह्येकस्याक्ष्णो निमीलनम् । जत्रोरूर्ध्वं रुजस्तीव्राः शरीरार्धधरो ऽपि वा
33 // niṣṭhīvaḥ pārśvatodaśca hyekasyākṣṇo nimīlanam / jatrorūrdhvaṃ rujastīvrāḥ śarīrārdhadharo 'pi vā
34 ॥ तमाहुरर्दितं केचिदेकाङ्गमथ चापरे । रक्तमाश्रित्य च शिराः कुर्यान्मूर्धधराः शिराः?
34 // tamāhurarditaṃ kecidekāṅgamatha cāpare / raktamāśritya ca śirāḥ kuryānmūrdhadharāḥ śirāḥ?
35 ॥ रूक्षः सवेदनः कृष्णः सो ऽसाध्यः स्याच्छिरोग्रहः । तनुं गृहीत्वा वायुश्च स्नायुस्तथैव च
35 // rūkṣaḥ savedanaḥ kṛṣṇaḥ so 'sādhyaḥ syācchirograhaḥ / tanuṃ gṛhītvā vāyuśca snāyustathaiva ca
36 ॥ पक्षमन्यतरं हन्ति पक्षाघातः स उच्यते । कृत्स्नस्य कायस्यार्धं स्यादकर्मण्यमचेतनम्
36 // pakṣamanyataraṃ hanti pakṣāghātaḥ sa ucyate / kṛtsnasya kāyasyārdhaṃ syādakarmaṇyamacetanam
37 ॥ एकाङ्गरोगतां केचिदन्ये कक्षरुजां विदुः । सर्वाङ्गरोधः स्तम्भश्च सर्वकायाश्रिते ऽनिले
37 // ekāṅgarogatāṃ kecidanye kakṣarujāṃ viduḥ / sarvāṅgarodhaḥ stambhaśca sarvakāyāśrite 'nile
38 ॥ शुद्धवातकृतः पक्षः कृच्छ्रसाध्यतमो मतः । कृच्छ्रश्चान्येन संसृष्टो विवृद्धः क्षयहेतुकः
38 // śuddhavātakṛtaḥ pakṣaḥ kṛcchrasādhyatamo mataḥ / kṛcchraścānyena saṃsṛṣṭo vivṛddhaḥ kṣayahetukaḥ
39 ॥ आमबद्धायनः कुर्यात्संस्तभ्याङ्गं कफान्वितः । असाध्य एव सर्वो हि भवेद्दण्डापतानकः
39 // āmabaddhāyanaḥ kuryātsaṃstabhyāṅgaṃ kaphānvitaḥ / asādhya eva sarvo hi bhaveddaṇḍāpatānakaḥ
40 ॥ अंसमूलोत्थितो वायुः शिराः संकुच्य तत्रगः । बहिः प्रस्यन्दितहरं जनयत्येव बाहुकम्
40 // aṃsamūlotthito vāyuḥ śirāḥ saṃkucya tatragaḥ / bahiḥ prasyanditaharaṃ janayatyeva bāhukam
41 ॥ तलं प्रत्यङ्गुलीनां यः कण्डरा बाहुपृष्ठतः । बाह्वोः कर्मक्षयकरी विपूची वेति सोच्यते
41 // talaṃ pratyaṅgulīnāṃ yaḥ kaṇḍarā bāhupṛṣṭhataḥ / bāhvoḥ karmakṣayakarī vipūcī veti socyate
42 ॥ वायुः कट्याश्रितः सक्थ्नः कण्डरामाक्षैपेद्यदा । तदा खञ्जो भवेज्जन्तुः पङ्गुः सक्थ्नोर्द्वयोर्वधात्
42 // vāyuḥ kaṭyāśritaḥ sakthnaḥ kaṇḍarāmākṣaipedyadā / tadā khañjo bhavejjantuḥ paṅguḥ sakthnordvayorvadhāt
43 ॥ कम्पते गमनारम्भे खञ्जन्निव च गच्छति । कलायखञ्जं तं विद्यान्मुक्तसन्धिप्रबन्धनम्
43 // kampate gamanārambhe khañjanniva ca gacchati / kalāyakhañjaṃ taṃ vidyānmuktasandhiprabandhanam
44 ॥ शीतोष्णद्रवसंसुष्कगुरुस्निग्धैश्च सेवितैः । जीर्णाजीर्णे तथायासक्षोभस्निग्धप्रजागरैः
44 // śītoṣṇadravasaṃsuṣkagurusnigdhaiśca sevitaiḥ / jīrṇājīrṇe tathāyāsakṣobhasnigdhaprajāgaraiḥ
45 ॥ श्लेष्मभेदः समये परमत्यर्थसंचितम् । अभिभूयेतरं दोषं शरीरं प्रतिपद्यते
45 // śleṣmabhedaḥ samaye paramatyarthasaṃcitam / abhibhūyetaraṃ doṣaṃ śarīraṃ pratipadyate
46 ॥ सक्थ्यस्थीनि प्रपूर्यान्तः श्लेष्मणा स्तम्भितेन तत् । तदास्थि स्नाति तेनोरोस्तथा शीतानिलेन तु
46 // sakthyasthīni prapūryāntaḥ śleṣmaṇā stambhitena tat / tadāsthi snāti tenorostathā śītānilena tu
47 ॥ श्यामाङ्गमङ्गस्तैमित्यतन्द्रामूर्छारुचिज्वरैः । तमूरुस्तम्भमित्याह बाह्यवातमथापरे
47 // śyāmāṅgamaṅgastaimityatandrāmūrchārucijvaraiḥ / tamūrustambhamityāha bāhyavātamathāpare
48 ॥ वातशोणितसंशोथो जानुमध्ये महारुजः । ज्ञेयः क्रोष्टुकशीर्षस्तु स्थूलक्रोष्टुकशीर्षवत्
48 // vātaśoṇitasaṃśotho jānumadhye mahārujaḥ / jñeyaḥ kroṣṭukaśīrṣastu sthūlakroṣṭukaśīrṣavat
49 ॥ रुक्पादविषमन्यस्ते श्रमाद्वा जायते यदा । वातेन गुल्फमाक्षित्य तमाहुर्वातकण्टकम्
49 // rukpādaviṣamanyaste śramādvā jāyate yadā / vātena gulphamākṣitya tamāhurvātakaṇṭakam
50 ॥ पार्ष्णिप्रत्यङ्गुलीनाभौ कण्ठे वा मारुतार्दिते । सतिक्षेपं निगृह्णाति गृध्रसीं तां प्रचक्षते
50 // pārṣṇipratyaṅgulīnābhau kaṇṭhe vā mārutārdite / satikṣepaṃ nigṛhṇāti gṛdhrasīṃ tāṃ pracakṣate
51 ॥ हृष्येते चरणौ यस्य भवेतां चापि सुप्तकौ । पादहर्षः स विज्ञेयः कफमारुतकोपजः
51 // hṛṣyete caraṇau yasya bhavetāṃ cāpi suptakau / pādaharṣaḥ sa vijñeyaḥ kaphamārutakopajaḥ
52 ॥ पादयोः कुरुते दाहं पित्तासृक्सहितो ऽनिलः । विशेषतश्चङ्क्रमतः पाददाहं तमादिशेत्
52 // pādayoḥ kurute dāhaṃ pittāsṛksahito 'nilaḥ / viśeṣataścaṅkramataḥ pādadāhaṃ tamādiśet