24 ॥ इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे वीसर्पनिदानं नाम त्रिपष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 164 धन्वन्तरिरुवाच । मिथ्याहारविहारेण विशेषेण विरोधिना । साधुनिन्दावधाद्युद्धहरणाद्यैश्च सेवितैः
24 // iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe vīsarpanidānaṃ nāma tripaṣṭyadhikaśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 164 dhanvantariruvāca / mithyāhāravihāreṇa viśeṣeṇa virodhinā / sādhunindāvadhādyuddhaharaṇādyaiśca sevitaiḥ
1 ॥ पाप्मभिः कर्मभिः सद्यः प्राक्तनैः प्रेरितामलाः । शिराः प्रपद्य तैर्युक्तास्त्वग्वसारक्तमामिषम्
1 // pāpmabhiḥ karmabhiḥ sadyaḥ prāktanaiḥ preritāmalāḥ / śirāḥ prapadya tairyuktāstvagvasāraktamāmiṣam
2 ॥ दूषयन्ति च संशोष्य निश्चरन्तस्ततो बहिः । त्वचः कुर्वान्ति वैवर्ण्यं शिष्टाः कुष्ठमुशन्तितम्
2 // dūṣayanti ca saṃśoṣya niścarantastato bahiḥ / tvacaḥ kurvānti vaivarṇyaṃ śiṣṭāḥ kuṣṭhamuśantitam
3 ॥ कालेनोपेक्षितं यत्स्यात्सर्वं कोष्ठानि तद्वपुः । प्रपद्य धातून्बाह्यान्तः सर्वान्संक्लेद्य चावहेत्
3 // kālenopekṣitaṃ yatsyātsarvaṃ koṣṭhāni tadvapuḥ / prapadya dhātūnbāhyāntaḥ sarvānsaṃkledya cāvahet
4 ॥ सस्वेदक्लेदसङ्कोचान्कृमीन् सूक्ष्मांश्चदारुणान् । लोमत्वक्स्नायुधमनीराक्रामति यथाक्रमम्
4 // sasvedakledasaṅkocānkṛmīn sūkṣmāṃścadāruṇān / lomatvaksnāyudhamanīrākrāmati yathākramam
5 ॥ भस्माच्छादितवत्कुर्याद्बाह्यं कुष्ठमुदाहृतम् । कुष्ठानि सप्तधा दोषैः पृथग्द्वन्द्वैः समागतैः
5 // bhasmācchāditavatkuryādbāhyaṃ kuṣṭhamudāhṛtam / kuṣṭhāni saptadhā doṣaiḥ pṛthagdvandvaiḥ samāgataiḥ
6 ॥ सर्वेष्वपि त्रिदोषेषु व्यपदेशो ऽधिकस्ततः । वातेन कुष्ठं कापालं पित्तेनौदुम्बरं कफात्
6 // sarveṣvapi tridoṣeṣu vyapadeśo 'dhikastataḥ / vātena kuṣṭhaṃ kāpālaṃ pittenaudumbaraṃ kaphāt
7 ॥ मण्डलाख्यं विचर्चो च ऋष्याख्यं वातपित्तजम् । चर्मैककुष्ठं किटिमं सिध्मालसविपादिकाः
7 // maṇḍalākhyaṃ vicarco ca ṛṣyākhyaṃ vātapittajam / carmaikakuṣṭhaṃ kiṭimaṃ sidhmālasavipādikāḥ
8 ॥ वातश्लेष्मोद्भवाः श्लेष्मपित्ताद्दद्रूशतारुषी । पुण्डरीकं सविस्फोटं पामा चर्मदलं तथा
8 // vātaśleṣmodbhavāḥ śleṣmapittāddadrūśatāruṣī / puṇḍarīkaṃ savisphoṭaṃ pāmā carmadalaṃ tathā
9 ॥ सर्वेभ्यः काकणं पूर्वत्रिकं दद्रु सकाकणम् । पुण्डरीकर्यजिह्वे च महाकुष्ठानि सप्त तु
9 // sarvebhyaḥ kākaṇaṃ pūrvatrikaṃ dadru sakākaṇam / puṇḍarīkaryajihve ca mahākuṣṭhāni sapta tu
10 ॥ अतिश्लक्ष्णखरस्पर्शस्वेदास्वेदविवर्णताः । दाहः कण्डूस्त्वचि स्वापस्तोदः कोचोन्नतिस्तमः
10 // atiślakṣṇakharasparśasvedāsvedavivarṇatāḥ / dāhaḥ kaṇḍūstvaci svāpastodaḥ koconnatistamaḥ
11 ॥ व्रणानामधिकं शूलं शीघ्रोत्पत्तिश्चिरस्थितिः । रूढानामपि रूक्षत्वं निमित्ते ऽल्पे ऽतिकोपनम्
11 // vraṇānāmadhikaṃ śūlaṃ śīghrotpattiścirasthitiḥ / rūḍhānāmapi rūkṣatvaṃ nimitte 'lpe 'tikopanam
12 ॥ रोमहर्षो ऽसृजः कार्ष्ण्यं कुष्ठलक्षणमग्रजम् । कृष्णारुणकपालाभं यद्रूक्षं परुषं तनु
12 // romaharṣo 'sṛjaḥ kārṣṇyaṃ kuṣṭhalakṣaṇamagrajam / kṛṣṇāruṇakapālābhaṃ yadrūkṣaṃ paruṣaṃ tanu
13 ॥ विस्तृताकृतिपर्यस्तन्दूषितैर्लोमभिश्चितम् । कापालं तोदबहुलं तत्कुष्ठं विषमं स्मृतम्
13 // vistṛtākṛtiparyastandūṣitairlomabhiścitam / kāpālaṃ todabahulaṃ tatkuṣṭhaṃ viṣamaṃ smṛtam
14 ॥ उदुम्बरफलाभासं कुष्ठमौदुम्बरं वदेत् । वर्तुलं बहुलकेत्युक्तं दाहरुजाधिकम्
14 // udumbaraphalābhāsaṃ kuṣṭhamaudumbaraṃ vadet / vartulaṃ bahulaketyuktaṃ dāharujādhikam
15 ॥ असंच्छन्नमदरणं कृमिवत्स्यादुदुम्बरम् । स्थिरं सत्यानं गुरु स्निग्धं श्वेतरक्तं मलान्वितम्
15 // asaṃcchannamadaraṇaṃ kṛmivatsyādudumbaram / sthiraṃ satyānaṃ guru snigdhaṃ śvetaraktaṃ malānvitam
16 ॥ अन्योन्यसक्तपुच्छूनबहुकण्डूस्नुतिकृमि । श्लक्ष्णपीताभासंयुक्तं मण्डलं परिकीर्तितम्
16 // anyonyasaktapucchūnabahukaṇḍūsnutikṛmi / ślakṣṇapītābhāsaṃyuktaṃ maṇḍalaṃ parikīrtitam
17 ॥ सकण्डूपिटिका श्यावा सक्लेदा च विचर्चिका । परुषन्तत्ररक्तान्तमन्तः श्यामं समुन्नतम्
17 // sakaṇḍūpiṭikā śyāvā sakledā ca vicarcikā / paruṣantatraraktāntamantaḥ śyāmaṃ samunnatam
18 ॥ ऋष्यजिह्वाकृतिप्रोक्तं ऋष्यजिह्वं बहुक्रिमि । हस्तिचर्मखरस्पर्शं चर्माख्यं कुष्ठमुच्यते
18 // ṛṣyajihvākṛtiproktaṃ ṛṣyajihvaṃ bahukrimi / hasticarmakharasparśaṃ carmākhyaṃ kuṣṭhamucyate
19 ॥ अस्वेदञ्चमत्स्यशल्कसन्निभं किटिमं पुनः । रूक्षाग्निवर्णं दुः स्पर्शं कण्डूमत्परुषासितम्
19 // asvedañcamatsyaśalkasannibhaṃ kiṭimaṃ punaḥ / rūkṣāgnivarṇaṃ duḥ sparśaṃ kaṇḍūmatparuṣāsitam
20 ॥ अन्ता रूक्षं बहिः स्निग्धमन्तर्घृष्टं रजः किरेत् । श्लक्ष्णस्पर्शं तनु स्निग्धं स्वच्छमस्वेदपुष्पवत्
20 // antā rūkṣaṃ bahiḥ snigdhamantarghṛṣṭaṃ rajaḥ kiret / ślakṣṇasparśaṃ tanu snigdhaṃ svacchamasvedapuṣpavat
21 ॥ प्रायेण चोर्ध्वकार्श्यञ्च कुण्डैः कण्डूपरैश्चितम् । रक्तैरलंशुका पाणिपादे कुर्याद्विपादिका
21 // prāyeṇa cordhvakārśyañca kuṇḍaiḥ kaṇḍūparaiścitam / raktairalaṃśukā pāṇipāde kuryādvipādikā
22 ॥ तीव्रार्तिं गाढकण्डूञ्च सरागपिडिकाचितम् । दीर्घप्रतानदूर्वावदतसीकुसुमच्छवि
22 // tīvrārtiṃ gāḍhakaṇḍūñca sarāgapiḍikācitam / dīrghapratānadūrvāvadatasīkusumacchavi
23 ॥ उच्छूनमण्डलो दद्रुः कण्डूमानिति कथ्यते । स्थूलमूलं सदाहार्ति रक्तस्त्रावं बहुव्रणम्
23 // ucchūnamaṇḍalo dadruḥ kaṇḍūmāniti kathyate / sthūlamūlaṃ sadāhārti raktastrāvaṃ bahuvraṇam
24 ॥ सादहकक्लेदरुजं प्रायशः सर्वजन्म च । रक्ताक्तमण्डलं पाण्डु कण्डूदाहरुजान्वितम्
24 // sādahakakledarujaṃ prāyaśaḥ sarvajanma ca / raktāktamaṇḍalaṃ pāṇḍu kaṇḍūdāharujānvitam
25 ॥ सोत्सेधमाचितं रक्तैः कञ्जपर्णमिवाम्बुभिः । पुण्डरीकं भवेत्तद्धि चितं स्फोटैः सितारुणैः
25 // sotsedhamācitaṃ raktaiḥ kañjaparṇamivāmbubhiḥ / puṇḍarīkaṃ bhavettaddhi citaṃ sphoṭaiḥ sitāruṇaiḥ
26 ॥ विस्फोटपिटिका पामा कण्डूक्लेदरुजान्विताः । सूक्ष्मा श्यामारुणा रूक्षा प्रायः स्फिक्पाणिकूर्परे
26 // visphoṭapiṭikā pāmā kaṇḍūkledarujānvitāḥ / sūkṣmā śyāmāruṇā rūkṣā prāyaḥ sphikpāṇikūrpare
27 ॥ सस्फोटसंस्पर्शसहं कण्डूरक्तातिदाहवत् । रक्तदलं चर्मदलं काकणं तीव्रदाहरुक्
27 // sasphoṭasaṃsparśasahaṃ kaṇḍūraktātidāhavat / raktadalaṃ carmadalaṃ kākaṇaṃ tīvradāharuk
28 ॥ पूर्वरक्तञ्च कृष्णञ्च काकणं त्रिफलोपमम् । कृष्णलिङ्गैर्युतैः सर्वैः स्वस्वकारणतो भवेत्
28 // pūrvaraktañca kṛṣṇañca kākaṇaṃ triphalopamam / kṛṣṇaliṅgairyutaiḥ sarvaiḥ svasvakāraṇato bhavet
29 ॥ दोषभेदाय विहितैरादिशेल्लिङ्गकर्मभिः । कुष्ठस्वदोषानुगतं सर्वदोषगतं त्यजेत्
29 // doṣabhedāya vihitairādiśelliṅgakarmabhiḥ / kuṣṭhasvadoṣānugataṃ sarvadoṣagataṃ tyajet
30 ॥ कुष्ठोक्तं यच्च यच्चास्थिमज्जाशुक्रसमाश्रयम् । कृच्छ्रं मेदोमतञ्चैव याप्यं स्नाप्वास्थिमांसगम्
30 // kuṣṭhoktaṃ yacca yaccāsthimajjāśukrasamāśrayam / kṛcchraṃ medomatañcaiva yāpyaṃ snāpvāsthimāṃsagam
31 ॥ अकृच्छ्रं कफवातोत्थं त्वग्गतं त्वमलञ्च यत् । तत्र त्वचि स्थिते कष्ठे काये वैवर्ण्यरूक्षाता
31 // akṛcchraṃ kaphavātotthaṃ tvaggataṃ tvamalañca yat / tatra tvaci sthite kaṣṭhe kāye vaivarṇyarūkṣātā
32 ॥ स्वेदतापश्वयथवः शोणिते पिशिते पुनः । पाणिपादाश्रिताः स्फोटाः क्लेशात्सन्धिषु चाधिकम्
32 // svedatāpaśvayathavaḥ śoṇite piśite punaḥ / pāṇipādāśritāḥ sphoṭāḥ kleśātsandhiṣu cādhikam
33 ॥ दोषस्याभीक्ष्णयोगेन दलनं स्याच्च मेदसि । नातिसंज्ञास्ति मज्जास्थिनेत्रवेगस्वरक्ष्यः
33 // doṣasyābhīkṣṇayogena dalanaṃ syācca medasi / nātisaṃjñāsti majjāsthinetravegasvarakṣyaḥ
34 ॥ क्षते च क्रिमिभिः शुक्रे स्वदारापत्यबाधनम् । यथापूर्वाणि सर्वाणि स्वलिङ्गानि मृगादिषु
34 // kṣate ca krimibhiḥ śukre svadārāpatyabādhanam / yathāpūrvāṇi sarvāṇi svaliṅgāni mṛgādiṣu
35 ॥ कष्ठैकसम्भवं श्वित्रं किलासं दारुणं भवेत् । निर्दिष्टमपरिस्त्रावि त्रिधातूद्भवसंश्रयम्
35 // kaṣṭhaikasambhavaṃ śvitraṃ kilāsaṃ dāruṇaṃ bhavet / nirdiṣṭamaparistrāvi tridhātūdbhavasaṃśrayam
36 ॥ वाताद्रूक्षारुणं पित्तात्ताम्रं कमलपत्रवत् । सदाहं रोमविध्वंसि कफाच्छ्वेतं घन गुरु
36 // vātādrūkṣāruṇaṃ pittāttāmraṃ kamalapatravat / sadāhaṃ romavidhvaṃsi kaphācchvetaṃ ghana guru
37 ॥ सकण्डूरं क्रमाद्रक्तमांसमेदः सु चादिशेत् । वर्णेनैवेदृगुभयं कृच्छ्रं तच्चोत्तरोत्तरम्
37 // sakaṇḍūraṃ kramādraktamāṃsamedaḥ su cādiśet / varṇenaivedṛgubhayaṃ kṛcchraṃ taccottarottaram
38 ॥ अशुक्लरोमबहुलमसंश्लिष्टं मिथो नवम् । अनग्निदग्धजं साध्यं श्वित्रं वर्ज्यमतो ऽन्यथा
38 // aśuklaromabahulamasaṃśliṣṭaṃ mitho navam / anagnidagdhajaṃ sādhyaṃ śvitraṃ varjyamato 'nyathā
39 ॥ गुह्यपाणितलौष्ठेषु जातमप्यचिरन्तरम् । वर्जनीयं विशेषेण किलासं सिद्धिमिच्छिता
39 // guhyapāṇitalauṣṭheṣu jātamapyacirantaram / varjanīyaṃ viśeṣeṇa kilāsaṃ siddhimicchitā
40 ॥ स्पर्शैकाहारसंगादिसेवनात्प्रायशो गदाः । एकशय्यासनाच्चैव वस्त्रमाल्यानुलेपनात्
40 // sparśaikāhārasaṃgādisevanātprāyaśo gadāḥ / ekaśayyāsanāccaiva vastramālyānulepanāt