20 ॥ इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे आम्लपित्तनिदाना नाम चतुः पञ्चाशदुत्तरशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 155 धन्वन्तरिरुवाच । वक्ष्ये मदात्ययादेश्च निदानं मुनिभाषितम् । तीक्ष्णाम्लरूक्षसूक्ष्माम्लव्यवायासुकरं लघु
20 // iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe āmlapittanidānā nāma catuḥ pañcāśaduttaraśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 155 dhanvantariruvāca / vakṣye madātyayādeśca nidānaṃ munibhāṣitam / tīkṣṇāmlarūkṣasūkṣmāmlavyavāyāsukaraṃ laghu
1 ॥ विकाशि विशदं मद्यं मेदसो ऽस्माद्विपर्ययः । तीक्ष्णोदयाश्च दिव्युक्ताश्चित्तोपप्लविनो गुणाः
1 // vikāśi viśadaṃ madyaṃ medaso 'smādviparyayaḥ / tīkṣṇodayāśca divyuktāścittopaplavino guṇāḥ
2 ॥ जीवितान्ताः प्रजायन्ते विषेणोत्कर्षवर्तिना । तीक्ष्णादिभिर्गुणैर्मद्यं मान्द्यदीनोजसो गुणान्
2 // jīvitāntāḥ prajāyante viṣeṇotkarṣavartinā / tīkṣṇādibhirguṇairmadyaṃ māndyadīnojaso guṇān
3 ॥ दशभिर्गुणैः संक्षोम्यं चेतो नयति चाक्रियम् । आद्ये मदे द्वितीये ऽपि प्रम (मो) दायतने स्थितः
3 // daśabhirguṇaiḥ saṃkṣomyaṃ ceto nayati cākriyam / ādye made dvitīye 'pi prama (mo) dāyatane sthitaḥ
4 ॥ दुर्विकल्पहतो मूढः सुखमित्यभिमुच्यते । मध्यमोत्तमयोः सन्धिं प्राप्य राजासनो मदः
4 // durvikalpahato mūḍhaḥ sukhamityabhimucyate / madhyamottamayoḥ sandhiṃ prāpya rājāsano madaḥ
5 ॥ निरङ्कुश इव व्यालो न किञ्चिन्नाचरेत्ततः । इयं भूमिरवाच्यानां दौः शीलस्येदमास्पदम्
5 // niraṅkuśa iva vyālo na kiñcinnācarettataḥ / iyaṃ bhūmiravācyānāṃ dauḥ śīlasyedamāspadam
6 ॥ एको ऽयं बहुमार्गायाः दुर्गर् (म) तेर्दर्शकः परम् । निश्चेष्टः सन्नवाक्शेते तृतीये ऽत्र मदे स्थितः
6 // eko 'yaṃ bahumārgāyāḥ durgar (ma) terdarśakaḥ param / niśceṣṭaḥ sannavākśete tṛtīye 'tra made sthitaḥ
7 ॥ मरणादपि पापात्मा गतः पापतरां दशाम् । धर्माधर्मं सुखं दुः खं मानानर्थं हिताहितम्
7 // maraṇādapi pāpātmā gataḥ pāpatarāṃ daśām / dharmādharmaṃ sukhaṃ duḥ khaṃ mānānarthaṃ hitāhitam
8 ॥ न वेद शीकमोहार्तं शोष (क) मोहादिसंयुतः । सोन्मादभ्रममूर्छायां सापस्मारः पतत्यधः
8 // na veda śīkamohārtaṃ śoṣa (ka) mohādisaṃyutaḥ / sonmādabhramamūrchāyāṃ sāpasmāraḥ patatyadhaḥ
9 ॥ नाति माद्यन्ति बलिनः कृताहारा महाशनाः । वातात्पित्तात्कफात्सर्वैर्भवेद्रोगो मदात्ययः
9 // nāti mādyanti balinaḥ kṛtāhārā mahāśanāḥ / vātātpittātkaphātsarvairbhavedrogo madātyayaḥ
10 ॥ सामान्यलक्षणं तेषां प्रमोहो हृदयव्यथा । विभेदं प्रसभं तृष्णा सौम्यो ग्लानिर्ज्वरो ऽरुचिः
10 // sāmānyalakṣaṇaṃ teṣāṃ pramoho hṛdayavyathā / vibhedaṃ prasabhaṃ tṛṣṇā saumyo glānirjvaro 'ruciḥ
11 ॥ पुरोविबन्धस्तिमिरं कासः श्वासः प्रजागरः । स्वेदो ऽतिमात्रं विष्टम्भः श्वयथुश्चित्तविभ्रमः
11 // purovibandhastimiraṃ kāsaḥ śvāsaḥ prajāgaraḥ / svedo 'timātraṃ viṣṭambhaḥ śvayathuścittavibhramaḥ
12 ॥ स्वप्नेनेवाभिभवति न चोक्तश्च स भाषतेः । पित्ताद्दाहज्वरः स्वेदो मोहो नित्यं च विभ्रमः
12 // svapnenevābhibhavati na coktaśca sa bhāṣateḥ / pittāddāhajvaraḥ svedo moho nityaṃ ca vibhramaḥ
13 ॥ श्लेष्मणश्छर्दिर्हृल्लासो निद्रा चोदरगौरवम् । सर्वजे सर्वलिङ्गत्वं ज्ञात्वा मद्यं पिबेत्तु यः
13 // śleṣmaṇaśchardirhṛllāso nidrā codaragauravam / sarvaje sarvaliṅgatvaṃ jñātvā madyaṃ pibettu yaḥ
14 ॥ सहसा रुचिरं चान्यतरध्वंसकशोषिणौ । भवेतां?मारुतात्कष्टाद्भवेत्त स्य विशेषतः
14 // sahasā ruciraṃ cānyataradhvaṃsakaśoṣiṇau / bhavetāṃ?mārutātkaṣṭādbhavetta sya viśeṣataḥ
15 ॥ ध्वंसकश्लेष्मनिष्ठिवाः कण्ठशोषो ऽतिनिद्रता । शब्दासहत्वं तच्चित्तविक्षेपो ऽङ्गे हि वातरुक्
15 // dhvaṃsakaśleṣmaniṣṭhivāḥ kaṇṭhaśoṣo 'tinidratā / śabdāsahatvaṃ taccittavikṣepo 'ṅge hi vātaruk
16 ॥ हृत्कण्ठरोगः संमोहः श्वासतृष्णावमिज्वराः । निवर्तेद्यस्तु मद्येभ्यो जितात्मा बुद्धिपूर्वकृत्
16 // hṛtkaṇṭharogaḥ saṃmohaḥ śvāsatṛṣṇāvamijvarāḥ / nivartedyastu madyebhyo jitātmā buddhipūrvakṛt
17 ॥ विकारैः क्लिश्यते जातु न स शरीरमानसः । रजोमोहहिताहारपास्य स्युस्त्रयो गदाः
17 // vikāraiḥ kliśyate jātu na sa śarīramānasaḥ / rajomohahitāhārapāsya syustrayo gadāḥ
18 ॥ वसासृक्क्लेदनावाहिस्रोतोरोधः सुद्भवाः । मदमूर्छापसंन्यासा यथोत्तरबलोद्भवाः
18 // vasāsṛkkledanāvāhisrotorodhaḥ sudbhavāḥ / madamūrchāpasaṃnyāsā yathottarabalodbhavāḥ
19 ॥ मदो ऽत्र दोषैः सर्वैस्तु रक्तमद्यविषैरपि । शक्त्यानन्त्याद्गताभासश्चलश्छलितवेष्टितः
19 // mado 'tra doṣaiḥ sarvaistu raktamadyaviṣairapi / śaktyānantyādgatābhāsaścalaśchalitaveṣṭitaḥ
20 ॥ रूक्षश्यामारुणतनुर्मद्ये वातोद्भवे भवेत् । पित्तेन क्रोधनो रक्तपीताभः कलहप्रियः
20 // rūkṣaśyāmāruṇatanurmadye vātodbhave bhavet / pittena krodhano raktapītābhaḥ kalahapriyaḥ
21 ॥ स्वप्ने ऽसम्बद्धवाक्यादिः कफाद्ध्यानपरो हि सः । सर्वोत्थसन्निपातेन रक्तस्तम्भाङ्गदूषणम्
21 // svapne 'sambaddhavākyādiḥ kaphāddhyānaparo hi saḥ / sarvotthasannipātena raktastambhāṅgadūṣaṇam
22 ॥ पित्तलिङ्गत्वमाद्येन विकृतेहा स्वराज्ञता । विसत्कम्पोतिनिद्रा च सर्वेभ्यो ऽभ्यधिकं श्रमः
22 // pittaliṅgatvamādyena vikṛtehā svarājñatā / visatkampotinidrā ca sarvebhyo 'bhyadhikaṃ śramaḥ
23 ॥ लक्षयेल्लक्षणोत्कर्षाद्वातादीञ्छोणितादिषु । अरुणं नीलकृष्णं वा सम्प्रविश्यन्विशेत्तमः
23 // lakṣayellakṣaṇotkarṣādvātādīñchoṇitādiṣu / aruṇaṃ nīlakṛṣṇaṃ vā sampraviśyanviśettamaḥ
24 ॥ शीघ्रं च प्रतिबुध्येत हृत्पीडा वेपथुर्भ्रमः । कासः श्यावारुणा च्छाया मूर्छायां मारुतात्मकः
24 // śīghraṃ ca pratibudhyeta hṛtpīḍā vepathurbhramaḥ / kāsaḥ śyāvāruṇā cchāyā mūrchāyāṃ mārutātmakaḥ
25 ॥ पित्तेन रक्तं पीतं वा नभः पश्यन्विशेत्तमः । विबुध्येत च सस्वेदो दाहतृष्णोपपीडितः
25 // pittena raktaṃ pītaṃ vā nabhaḥ paśyanviśettamaḥ / vibudhyeta ca sasvedo dāhatṛṣṇopapīḍitaḥ
26 ॥ भिन्नवत्पीतनीलाभो रक्तनीलाकुलेक्षणः । कफेन मेघसंकाशं पश्यत्याकाशमाविशेत्
26 // bhinnavatpītanīlābho raktanīlākulekṣaṇaḥ / kaphena meghasaṃkāśaṃ paśyatyākāśamāviśet
27 ॥ तमश्चिराच्च बुध्ये हृदुरः सुप्रसेकवान् । गुरुभिस्तिमितै (रै) रङ्गे राजधर्मावबन्धान् (वत्)
27 // tamaścirācca budhye hṛduraḥ suprasekavān / gurubhistimitai (rai) raṅge rājadharmāvabandhān (vat)
28 ॥ सर्वाकृतिस्त्रिभिर्देषैरपस्मार इवापरः । पातयत्याशु निश्चेष्टं विना बीभत्सचेष्टितैः
28 // sarvākṛtistribhirdeṣairapasmāra ivāparaḥ / pātayatyāśu niśceṣṭaṃ vinā bībhatsaceṣṭitaiḥ
29 ॥ दोषैस्तु मदमूर्छायां कृतवेगेषु देहिनाम् । स्वयमेवोपशाम्यन्ति संन्यासेनौषधैर्निवा
29 // doṣaistu madamūrchāyāṃ kṛtavegeṣu dehinām / svayamevopaśāmyanti saṃnyāsenauṣadhairnivā
30 ॥ वाग्देहमनसां चेष्टामाक्षिप्यातिबलाबलाः । ससन्यासं निपतिताः प्राणाघातनसंश्रयाः
30 // vāgdehamanasāṃ ceṣṭāmākṣipyātibalābalāḥ / sasanyāsaṃ nipatitāḥ prāṇāghātanasaṃśrayāḥ
31 ॥ भवन्ति तेन पुरुषाः काष्ठभूता मृतोपमाः । म्रियेत शीघ्रं शीघ्रं चेच्चिकित्सा न प्रयुज्यते
31 // bhavanti tena puruṣāḥ kāṣṭhabhūtā mṛtopamāḥ / mriyeta śīghraṃ śīghraṃ ceccikitsā na prayujyate
32 ॥ अगाधे ग्राहबहुले सलिलौघ इवार्णवे । संन्यासे विनिमज्जन्तं नरमाशु निवर्तयेत्
32 // agādhe grāhabahule salilaugha ivārṇave / saṃnyāse vinimajjantaṃ naramāśu nivartayet
33 ॥ मदमानरोषतोष प्रवृत्तिभिरितस्ततः । युक्तायुक्तं च समं युक्तिं युङ्क्ते न मद्येन
33 // madamānaroṣatoṣa pravṛttibhiritastataḥ / yuktāyuktaṃ ca samaṃ yuktiṃ yuṅkte na madyena
34 ॥ बलकासदेशपात्रं प्रकृतिसहतामथवा वयांसि? । प्रविभज्ज्यात्तनुरूपं पिबति ततः पिबत्यमृत
34 // balakāsadeśapātraṃ prakṛtisahatāmathavā vayāṃsi? / pravibhajjyāttanurūpaṃ pibati tataḥ pibatyamṛta