10 ॥ इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे ऽरोचकनिदाना नाम त्रिपञ्चाशदुत्तरशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 154 धन्वन्तरिरुवाच । हृद्रोगादिनिदानं ते वक्ष्ये ऽहं सुश्रुताधुना । कृमिहृद्रोगलिङ्गैश्च स्मृताः पञ्च तु हृद्गताः
10 // iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe 'rocakanidānā nāma tripañcāśaduttaraśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 154 dhanvantariruvāca / hṛdrogādinidānaṃ te vakṣye 'haṃ suśrutādhunā / kṛmihṛdrogaliṅgaiśca smṛtāḥ pañca tu hṛdgatāḥ
1 ॥ वातेन शून्यातात्यर्थं भुज्यते रोरुदीति च । भिद्यते शुष्यते स्तब्धं हृदयं शून्यता भ्रमः
1 // vātena śūnyātātyarthaṃ bhujyate rorudīti ca / bhidyate śuṣyate stabdhaṃ hṛdayaṃ śūnyatā bhramaḥ
2 ॥ अकस्माद्दीनता शोको भयं शब्दे ऽसैष्णुता । वेपथुर्वेपनान्मोहः श्वासरोधो ऽल्पनिद्रता
2 // akasmāddīnatā śoko bhayaṃ śabde 'saiṣṇutā / vepathurvepanānmohaḥ śvāsarodho 'lpanidratā
3 ॥ पित्तात्तृष्णा श्रमो दाहो स्वेदो ऽम्लकफजः क्रमः । छर्दनं ह्यम्लपित्तस्य धूमकल्पितको ज्वरः
3 // pittāttṛṣṇā śramo dāho svedo 'mlakaphajaḥ kramaḥ / chardanaṃ hyamlapittasya dhūmakalpitako jvaraḥ
4 ॥ श्लेष्मणा हृदयं स्तब्धं भारिकं साश्मगर्भवत् । कासास्थिसादनिष्ठीवनिद्रालस्यारुचिज्वराः
4 // śleṣmaṇā hṛdayaṃ stabdhaṃ bhārikaṃ sāśmagarbhavat / kāsāsthisādaniṣṭhīvanidrālasyārucijvarāḥ
5 ॥ हृद्रोगे हि त्रिभिर्देषैः कृमिभिः श्यावनेत्रता । तमः प्रवेशो हृल्लासः शोथः कण्डूः कफस्त्रुतिः
5 // hṛdroge hi tribhirdeṣaiḥ kṛmibhiḥ śyāvanetratā / tamaḥ praveśo hṛllāsaḥ śothaḥ kaṇḍūḥ kaphastrutiḥ
6 ॥ हृदयं सततं चात्र क्रकचेनेव दीर्यते । चिकित्सदामयं (रं) घोरं तच्छीघ्रं शीघ्रमारिणम्
6 // hṛdayaṃ satataṃ cātra krakaceneva dīryate / cikitsadāmayaṃ (raṃ) ghoraṃ tacchīghraṃ śīghramāriṇam
7 ॥ वातात्पित्तात्कफात्तृष्णा सन्निपाताद्बलक्षयः । षष्ठी स्यादुपसर्गाच्च वातपित्ते च कारणम्
7 // vātātpittātkaphāttṛṣṇā sannipātādbalakṣayaḥ / ṣaṣṭhī syādupasargācca vātapitte ca kāraṇam
8 ॥ सर्वेषु तत्प्रकोपो हि सम्यग्धातुप्रशोषणात् । सर्वदेहभ्रामोत्कम्पतापहृद्दाहमोहकृत्
8 // sarveṣu tatprakopo hi samyagdhātupraśoṣaṇāt / sarvadehabhrāmotkampatāpahṛddāhamohakṛt
9 ॥ जिह्वामूलगलक्लोमतालुतोयवहाः शिराः । संशोष्य तृष्णा जायन्ते तासां सामान्यलक्षणम्
9 // jihvāmūlagalaklomatālutoyavahāḥ śirāḥ / saṃśoṣya tṛṣṇā jāyante tāsāṃ sāmānyalakṣaṇam
10 ॥ मुखशोषो जलातृप्तिरन्नद्वेषः स्वरक्षयः । कण्ठोष्ठतालुकार्कश्याज्जिह्वानिष्क्रमणे क्लमः
10 // mukhaśoṣo jalātṛptirannadveṣaḥ svarakṣayaḥ / kaṇṭhoṣṭhatālukārkaśyājjihvāniṣkramaṇe klamaḥ
11 ॥ प्रलापश्चित्तविभ्रंशो ह्युद्गराढ्यस्तथामयः । मारुतात्क्षामतादैन्यं शङ्खभे (तो) दः शिरौभ्रमः
11 // pralāpaścittavibhraṃśo hyudgarāḍhyastathāmayaḥ / mārutātkṣāmatādainyaṃ śaṅkhabhe (to) daḥ śiraubhramaḥ
12 ॥ गन्धाज्ञानास्यवैरस्यश्रुतिनिद्राबलक्षयाः । शीताम्लफेनवृद्धिश्च पित्तान्मूर्छास्यतिक्तता
12 // gandhājñānāsyavairasyaśrutinidrābalakṣayāḥ / śītāmlaphenavṛddhiśca pittānmūrchāsyatiktatā
13 ॥ रक्तेक्षणत्वं सततं शोषो दाहो ऽतिधूमकः । कफो रसाद्विकुपितस्तोयवाहिषु मारुतः
13 // raktekṣaṇatvaṃ satataṃ śoṣo dāho 'tidhūmakaḥ / kapho rasādvikupitastoyavāhiṣu mārutaḥ
14 ॥ स्रोतस्तु सकफं तेन पङ्कवच्छोष्यते ततः । शूकैरिवाचितः कण्ठो निद्रा मधुरवक्रता
14 // srotastu sakaphaṃ tena paṅkavacchoṣyate tataḥ / śūkairivācitaḥ kaṇṭho nidrā madhuravakratā
15 ॥ आध्मानं शिरसो जाड्यं स्तैमित्यच्छर्द्यरोचकम् । आलस्यमविपाकञ्च यः स स्यात्सर्वलक्षणः
15 // ādhmānaṃ śiraso jāḍyaṃ staimityacchardyarocakam / ālasyamavipākañca yaḥ sa syātsarvalakṣaṇaḥ
16 ॥ आमोद्भवाच्च रक्तस्य संरोधाद्वातपित्तता । उष्णाक्रान्तस्य सहसा शीताम्भो भजतस्तृषा
16 // āmodbhavācca raktasya saṃrodhādvātapittatā / uṣṇākrāntasya sahasā śītāmbho bhajatastṛṣā
17 ॥ उष्णादूर्ध्वं गतः कोष्ठं कुर्याद्वै पित्तजैवसा । या च पानातिपानोत्था तीक्ष्णाग्रे स्नेहपाकजा
17 // uṣṇādūrdhvaṃ gataḥ koṣṭhaṃ kuryādvai pittajaivasā / yā ca pānātipānotthā tīkṣṇāgre snehapākajā
18 ॥ स्निग्धकट्वम्ललवणभोजनेन कफोद्भवा । तृष्णारसक्षयोक्तेन लक्षणेन क्षयात्मिका
18 // snigdhakaṭvamlalavaṇabhojanena kaphodbhavā / tṛṣṇārasakṣayoktena lakṣaṇena kṣayātmikā
19 ॥ शोषमोहज्वराद्यन्यदीर्घरोगोपसर्गतः । या तृष्णा जायते तीव्रा सोपसर्गात्मिका स्मृता
19 // śoṣamohajvarādyanyadīrgharogopasargataḥ / yā tṛṣṇā jāyate tīvrā sopasargātmikā smṛtā