316 ॥ इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते उत्तरभागे चतुर्थ उपसंहारपादे शिवपुरवर्णनं नाम द्वितीयो ऽध्यायः सूत उवाच प्रत्याहारं प्रवक्ष्यामि परस्यान्ते स्वयंभुवः । ब्रह्मणः स्थितिकाले तु क्षीणे तस्मिंस्तदा प्रभोः
316 // iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte uttarabhāge caturtha upasaṃhārapāde śivapuravarṇanaṃ nāma dvitīyo 'dhyāyaḥ sūta uvāca pratyāhāraṃ pravakṣyāmi parasyānte svayaṃbhuvaḥ / brahmaṇaḥ sthitikāle tu kṣīṇe tasmiṃstadā prabhoḥ
1 ॥ यथेदं कुरुते व्यक्तं सुसूक्ष्मं विश्वमीश्वरः । अव्यक्तं ग्रसते व्यक्तं प्रत्याहारे च कृत्स्नशः
1 // yathedaṃ kurute vyaktaṃ susūkṣmaṃ viśvamīśvaraḥ / avyaktaṃ grasate vyaktaṃ pratyāhāre ca kṛtsnaśaḥ
2 ॥ पुरान्तद्व्यणुकाद्यानां संपूर्णे कल्पसंक्षये । उपस्थिते महाघोरे ह्यप्रत्यक्षे तु कस्यचित्
2 // purāntadvyaṇukādyānāṃ saṃpūrṇe kalpasaṃkṣaye / upasthite mahāghore hyapratyakṣe tu kasyacit
3 ॥ अन्ते द्रुमस्य संप्राप्ते पश्चिमास्य मनोस्तदा । अन्ते कलियुगे तस्मिन्क्षीणे संहार उच्यते
3 // ante drumasya saṃprāpte paścimāsya manostadā / ante kaliyuge tasminkṣīṇe saṃhāra ucyate
4 ॥ संप्रक्षाले तदा वृ-त्ते प्रत्याहारे ह्युपस्थिते । प्रत्याहारे तदा तस्मिन्भूततन्मात्रसंक्षये
4 // saṃprakṣāle tadā vṛ-tte pratyāhāre hyupasthite / pratyāhāre tadā tasminbhūtatanmātrasaṃkṣaye
5 ॥ महदादिविकारस्य विशेषान्तस्य संक्षये । स्वभावकारिते तस्मिन्प्रवृत्ते प्रतिसंचरे
5 // mahadādivikārasya viśeṣāntasya saṃkṣaye / svabhāvakārite tasminpravṛtte pratisaṃcare
6 ॥ आपो ग्रसंति वै पूर्वं भूमेर्गन्धात्मकं गुमम् । आत्तगन्धा ततो भूमिः प्रलयत्वाय कल्पते
6 // āpo grasaṃti vai pūrvaṃ bhūmergandhātmakaṃ gumam / āttagandhā tato bhūmiḥ pralayatvāya kalpate
7 ॥ प्रणष्टे गन्धतन्मात्रे तोयावस्था धरा भवेत् । आपस्तदा प्रविष्टास्तु वेगवत्यो महास्वनाः
7 // praṇaṣṭe gandhatanmātre toyāvasthā dharā bhavet / āpastadā praviṣṭāstu vegavatyo mahāsvanāḥ
8 ॥ सर्वमापूरयित्वेदं तिष्ठन्ति विचरन्ति च । अपामपि गणो यस्तु ज्योतिःष्वालीयते रसः
8 // sarvamāpūrayitvedaṃ tiṣṭhanti vicaranti ca / apāmapi gaṇo yastu jyotiḥṣvālīyate rasaḥ
9 ॥ नश्यन्त्यापस्तदा तत्र रसतन्मात्रसंक्षयात् । तीव्रतेजोहृतरसाज्योतिष्ट्वं प्राप्नुवन्त्युत
9 // naśyantyāpastadā tatra rasatanmātrasaṃkṣayāt / tīvratejohṛtarasājyotiṣṭvaṃ prāpnuvantyuta
10 ॥ ग्रस्ते च सलिले तेजः सर्वतोमुखमीक्षते । अथाग्निः सर्वतो व्याप्त आदत्ते तज्जलं तदा
10 // graste ca salile tejaḥ sarvatomukhamīkṣate / athāgniḥ sarvato vyāpta ādatte tajjalaṃ tadā
11 ॥ सर्वमापूर्यते ऽर्चिर्भिस्तदा जगदिदं शनैः । अर्चिर्भिः संतते तस्मिंस्तर्यगूर्ध्वमधस्ततः
11 // sarvamāpūryate 'rcirbhistadā jagadidaṃ śanaiḥ / arcirbhiḥ saṃtate tasmiṃstaryagūrdhvamadhastataḥ
12 ॥ ज्योतिषो ऽपि गुणं रूपं वायुरत्ति प्रकाशकम् । प्रलीयते तदा तस्मिन्दीपार्चिरिव मारुते
12 // jyotiṣo 'pi guṇaṃ rūpaṃ vāyuratti prakāśakam / pralīyate tadā tasmindīpārciriva mārute
13 ॥ प्रनष्टे रूपतन्मात्रे हृतरूपो विभावसुः । उपशाम्यति तेजो हिवायुराधूयते महान्
13 // pranaṣṭe rūpatanmātre hṛtarūpo vibhāvasuḥ / upaśāmyati tejo hivāyurādhūyate mahān
14 ॥ निरालोके तदा लोके वायुभूते च तेजसि । ततस्तु मूलमासाद्य वायुः संबन्धमात्मनः
14 // nirāloke tadā loke vāyubhūte ca tejasi / tatastu mūlamāsādya vāyuḥ saṃbandhamātmanaḥ
15 ॥ ऊर्ध्वञ्चाधश्च तिर्यक्च दोधवीति दिशो दश । वायोरपि गुणं स्पर्शमाकाशं ग्रसते च तत्
15 // ūrdhvañcādhaśca tiryakca dodhavīti diśo daśa / vāyorapi guṇaṃ sparśamākāśaṃ grasate ca tat
16 ॥ प्रशाम्यति तदा वायुः खन्तु तिष्ठत्यनावृतम् । अरूपमरसस्पर्शमगन्धं न च मूर्तिमत्
16 // praśāmyati tadā vāyuḥ khantu tiṣṭhatyanāvṛtam / arūpamarasasparśamagandhaṃ na ca mūrtimat
17 ॥ सर्वमापूरयच्छब्दैः सुमहत्तत्प्रकाशते । तस्मिंल्लीने तदा शिष्टमाकाशं शब्दलक्षणम्
17 // sarvamāpūrayacchabdaiḥ sumahattatprakāśate / tasmiṃllīne tadā śiṣṭamākāśaṃ śabdalakṣaṇam
18 ॥ शब्दमात्रं तदाकाशं सर्वमावृत्य तिष्ठति । तत्र शब्दं गुमं तस्य भूतदिर्ग्रसते पुनः
18 // śabdamātraṃ tadākāśaṃ sarvamāvṛtya tiṣṭhati / tatra śabdaṃ gumaṃ tasya bhūtadirgrasate punaḥ
19 ॥ भूतेन्द्रियेषु युगपद्भूतादौ संस्थितेषु वै । अभिमानात्मको ह्येष भूतादिस्तामसः स्मृतः
19 // bhūtendriyeṣu yugapadbhūtādau saṃsthiteṣu vai / abhimānātmako hyeṣa bhūtādistāmasaḥ smṛtaḥ
20 ॥ भूतादिर्ग्रसते चापि महान्वै बुद्धिलक्षणः । महानात्मा तु विज्ञेयः संकल्पो व्यवसायकः
20 // bhūtādirgrasate cāpi mahānvai buddhilakṣaṇaḥ / mahānātmā tu vijñeyaḥ saṃkalpo vyavasāyakaḥ
21 ॥ बुद्धिर्मनश्च लिङ्गं च महानक्षर एव च । पर्यायवाचकैः शब्दैस्तमाहुस्तत्त्व चिन्तकाः
21 // buddhirmanaśca liṅgaṃ ca mahānakṣara eva ca / paryāyavācakaiḥ śabdaistamāhustattva cintakāḥ
22 ॥ संप्रलीनेषु भूतेषु गुणसाम्ये ततो महान् । लीयन्ते गुणसाम्यं तु स्वात्मन्येवावतिष्ठते
22 // saṃpralīneṣu bhūteṣu guṇasāmye tato mahān / līyante guṇasāmyaṃ tu svātmanyevāvatiṣṭhate
23 ॥ लीयन्ते सर्वभूतानां कारणानि प्रसंगमे । इत्येष संयमश्चैव तत्त्वानां कारणैः सह
23 // līyante sarvabhūtānāṃ kāraṇāni prasaṃgame / ityeṣa saṃyamaścaiva tattvānāṃ kāraṇaiḥ saha
24 ॥ तत्त्वप्रसंयमो ह्येष स्मृतो ह्यावर्तको द्विजाः । धर्माधर्मौं तपो ज्ञानं शुभं सत्यानृते तथा
24 // tattvaprasaṃyamo hyeṣa smṛto hyāvartako dvijāḥ / dharmādharmauṃ tapo jñānaṃ śubhaṃ satyānṛte tathā
25 ॥ ऊर्ध्वभावो ह्यधोभावः सुखदुःखे प्रियाप्रिये । सर्वमेतत्प्रपञ्चस्थं गुणमात्रात्मकं स्मृतम्
25 // ūrdhvabhāvo hyadhobhāvaḥ sukhaduḥkhe priyāpriye / sarvametatprapañcasthaṃ guṇamātrātmakaṃ smṛtam
26 ॥ निरिन्द्रियाणां च तदा ज्ञानिनां यच्छुभाशुभम् । प्रकृत्यां चैव तत्सर्वं पुण्यं पापं प्रतिष्ठति
26 // nirindriyāṇāṃ ca tadā jñānināṃ yacchubhāśubham / prakṛtyāṃ caiva tatsarvaṃ puṇyaṃ pāpaṃ pratiṣṭhati
27 ॥ यात्यवस्था तु साचैव देहिनां तु निरुच्यते । जन्तूनां पापपुण्यं तु प्रकृतौ यत्प्रतिष्ठितम्
27 // yātyavasthā tu sācaiva dehināṃ tu nirucyate / jantūnāṃ pāpapuṇyaṃ tu prakṛtau yatpratiṣṭhitam
28 ॥ अवस्थास्थानि तान्येव पुण्यपापानि जन्तवः । योजयन्ते पुनर्देहान्परत्वेन तथैव च
28 // avasthāsthāni tānyeva puṇyapāpāni jantavaḥ / yojayante punardehānparatvena tathaiva ca
29 ॥ धर्माधर्मौं तु जन्तूनां गुणमात्रात्मकावुभौ । कारणैः स्वैः प्रचीयेते कायत्वेनेह जन्तुभिः
29 // dharmādharmauṃ tu jantūnāṃ guṇamātrātmakāvubhau / kāraṇaiḥ svaiḥ pracīyete kāyatveneha jantubhiḥ
30 ॥ सचेतनाः प्रलीयन्ते क्षेत्रज्ञाधिष्ठिता गुणाः । सर्गे च प्रतिसर्गे च संसारे चैव जन्तवः
30 // sacetanāḥ pralīyante kṣetrajñādhiṣṭhitā guṇāḥ / sarge ca pratisarge ca saṃsāre caiva jantavaḥ
31 ॥ संयुज्यन्ते वियुज्यन्ते कारणैः संचरन्ति च । राजसी तामसी चैव सात्त्विकी चैव वृत्तयः
31 // saṃyujyante viyujyante kāraṇaiḥ saṃcaranti ca / rājasī tāmasī caiva sāttvikī caiva vṛttayaḥ
32 ॥ गुणमात्राः प्रवर्तन्ते पुरुषाधिष्ठता स्त्रिधा । उर्द्ध्वदेशात्मकं सत्त्वमधोभागात्मकं तमः
32 // guṇamātrāḥ pravartante puruṣādhiṣṭhatā stridhā / urddhvadeśātmakaṃ sattvamadhobhāgātmakaṃ tamaḥ
33 ॥ तयोः प्रवर्त्तकं मध्ये इहैवावर्त्तकं रजः । इत्येवं परिवर्तन्तेत्रयश्चेतोगुणात्मकाः
33 // tayoḥ pravarttakaṃ madhye ihaivāvarttakaṃ rajaḥ / ityevaṃ parivartantetrayaścetoguṇātmakāḥ
34 ॥ लोकेषु सर्वभूतानां तन्न कार्यं विजानता । अविद्याप्रत्ययारंभा आरभ्यन्ते हि मानवैः
34 // lokeṣu sarvabhūtānāṃ tanna kāryaṃ vijānatā / avidyāpratyayāraṃbhā ārabhyante hi mānavaiḥ
35 ॥ एतास्तु गतयस्तिस्रः शुभात्पापात्मिकाः स्मृताः । तमसो ऽभिभवाज्जन्तुर्याथातथ्यं न विन्दति
35 // etāstu gatayastisraḥ śubhātpāpātmikāḥ smṛtāḥ / tamaso 'bhibhavājjanturyāthātathyaṃ na vindati
36 ॥ अतत्त्वदर्शनात्सो ऽथ विविधं वध्यते ततः । प्राकृतेन च बन्धेन तथ्यावैकारिकेण च
36 // atattvadarśanātso 'tha vividhaṃ vadhyate tataḥ / prākṛtena ca bandhena tathyāvaikārikeṇa ca
37 ॥ दक्षिणाभिस्ततीयेन बद्धो ऽत्यन्तं विवर्त्तते । इत्येते वै त्रयः प्रोक्ता बन्धा ह्यज्ञानहेतुकाः
37 // dakṣiṇābhistatīyena baddho 'tyantaṃ vivarttate / ityete vai trayaḥ proktā bandhā hyajñānahetukāḥ
38 ॥ अनित्ये नित्यसंज्ञा च दुःखे च सुखदर्शनम् । अस्वे स्वमिति च ज्ञानमशुचौ शुचिनिश्चयः
38 // anitye nityasaṃjñā ca duḥkhe ca sukhadarśanam / asve svamiti ca jñānamaśucau śuciniścayaḥ
39 ॥ येषामेते मनोदोषा ज्ञानदोषा विपर्ययात् । रागद्वेषनिवृत्तिश्च तज्ज्ञानं समुदाहृतम्
39 // yeṣāmete manodoṣā jñānadoṣā viparyayāt / rāgadveṣanivṛttiśca tajjñānaṃ samudāhṛtam
40 ॥ अज्ञानं तमसो मूरं कर्मद्वयफलं रजः । कर्म जस्तु पुनर्देहो महादुःखं प्रवर्त्तते
40 // ajñānaṃ tamaso mūraṃ karmadvayaphalaṃ rajaḥ / karma jastu punardeho mahāduḥkhaṃ pravarttate
41 ॥ श्रोत्रजा नेत्रजा चैव त्वग्जिह्वाघ्राणजा तथा । पुनर्भवकरी दुःखात्कर्मणा जायते तृषा
41 // śrotrajā netrajā caiva tvagjihvāghrāṇajā tathā / punarbhavakarī duḥkhātkarmaṇā jāyate tṛṣā
42 ॥ सतृष्णो ऽभिहितो बालः स्वकृतैः कर्मणः फलैः । तैलवीडकवज्जीवस्तत्रैव परिवर्त्तते
42 // satṛṣṇo 'bhihito bālaḥ svakṛtaiḥ karmaṇaḥ phalaiḥ / tailavīḍakavajjīvastatraiva parivarttate
43 ॥ तस्मान्मूलमनर्थानामज्ञान मुपदिश्यते । तं शत्रुमवधार्यैकं ज्ञाने यत्नं समाचरेत्
43 // tasmānmūlamanarthānāmajñāna mupadiśyate / taṃ śatrumavadhāryaikaṃ jñāne yatnaṃ samācaret
44 ॥ ज्ञानाद्धि त्यजते सर्वं त्यागाद्बुद्धिर्विरज्यते । वैराग्याच्छुध्यते चापि शुद्धः सत्त्वेन मुच्यते
44 // jñānāddhi tyajate sarvaṃ tyāgādbuddhirvirajyate / vairāgyācchudhyate cāpi śuddhaḥ sattvena mucyate
45 ॥ अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि रागं भूतापहारिणम् । अभिष्वङ्गाय योगः स्याद्विषयेष्ववशात्मनः
45 // ata ūrddhvaṃ pravakṣyāmi rāgaṃ bhūtāpahāriṇam / abhiṣvaṅgāya yogaḥ syādviṣayeṣvavaśātmanaḥ
46 ॥ अनिष्टमिष्टमप्रीतिप्रीतितापविषादनम् । दुःखलाभे न तापश्च सुखानुस्मरणं तथा
46 // aniṣṭamiṣṭamaprītiprītitāpaviṣādanam / duḥkhalābhe na tāpaśca sukhānusmaraṇaṃ tathā
47 ॥ इत्येष वैषयो रागः संभूत्याः कारणं स्मृतः । ब्रह्मादौ स्थावरान्ते वै संसारेह्यादिभौतिके
47 // ityeṣa vaiṣayo rāgaḥ saṃbhūtyāḥ kāraṇaṃ smṛtaḥ / brahmādau sthāvarānte vai saṃsārehyādibhautike
48 ॥ अज्ञानपूर्वकं तस्मादज्ञानं तु विवर्जयेत् । यस्य चार्षे न प्रमाणं शिष्टाचारं तथैव च
48 // ajñānapūrvakaṃ tasmādajñānaṃ tu vivarjayet / yasya cārṣe na pramāṇaṃ śiṣṭācāraṃ tathaiva ca
49 ॥ वर्णाश्रमविरुद्धो यः शिष्टशास्त्रविरोधकः । एष मार्गो हि निरये तिर्य्यग्योनौ च कारणम्
49 // varṇāśramaviruddho yaḥ śiṣṭaśāstravirodhakaḥ / eṣa mārgo hi niraye tiryyagyonau ca kāraṇam
50 ॥ तिर्य्यग्यो निगतं चैव कारणं तत्त्ररुच्यते । त्रिविधो यातनास्थाने तिर्य्यग्योनौ च षड्विधे
50 // tiryyagyo nigataṃ caiva kāraṇaṃ tattrarucyate / trividho yātanāsthāne tiryyagyonau ca ṣaḍvidhe
51 ॥ कारणे विषये चैव प्रतिघातस्तु सर्वशः । अनैश्वर्यं तु तत्सर्वं प्रतिघातात्मकं स्मृतम्
51 // kāraṇe viṣaye caiva pratighātastu sarvaśaḥ / anaiśvaryaṃ tu tatsarvaṃ pratighātātmakaṃ smṛtam
52 ॥ इत्येषा तामसी वृत्तिर्भूतादीनां चतुर्विधा । सत्त्वस्थमात्रकं चित्तं यथासत्त्वं प्रदर्शनात्
52 // ityeṣā tāmasī vṛttirbhūtādīnāṃ caturvidhā / sattvasthamātrakaṃ cittaṃ yathāsattvaṃ pradarśanāt
53 ॥ तत्त्वानां च यथातत्त्वं दृष्ट्वा वै तत्त्वदर्शनात् । सत्त्वक्षेत्रज्ञनानात्वमेतन्नानार्थदर्शनम्
53 // tattvānāṃ ca yathātattvaṃ dṛṣṭvā vai tattvadarśanāt / sattvakṣetrajñanānātvametannānārthadarśanam
54 ॥ नानात्वदर्शनं ज्ञानं ज्ञानाद्वै योग उच्यते । तेन बद्धस्य वै बन्धो मोक्षो मुक्तस्य तेन च
54 // nānātvadarśanaṃ jñānaṃ jñānādvai yoga ucyate / tena baddhasya vai bandho mokṣo muktasya tena ca
55 ॥ संसारे विनिवृत्ते तु मुक्तो लिङ्गेन मुच्यते । निःसंबन्धो ह्यचैतन्यः स्वात्मन्येवावतिष्ठते
55 // saṃsāre vinivṛtte tu mukto liṅgena mucyate / niḥsaṃbandho hyacaitanyaḥ svātmanyevāvatiṣṭhate
56 ॥ स्वात्मन्यवस्थितश्चापि विरूपाख्येन लिख्यते । इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तं समासाज्ज्ञान मोक्षयोः
56 // svātmanyavasthitaścāpi virūpākhyena likhyate / ityetallakṣaṇaṃ proktaṃ samāsājjñāna mokṣayoḥ
57 ॥ स चापि त्रिविधः प्रोक्तो मोक्षो वै तत्त्वदर्शिभिः । पूर्वं वियोगो ज्ञानेन द्वितीये रागसंक्षयात्
57 // sa cāpi trividhaḥ prokto mokṣo vai tattvadarśibhiḥ / pūrvaṃ viyogo jñānena dvitīye rāgasaṃkṣayāt
58 ॥ तृष्णाक्ष यात्तृतीयस्तु व्याख्यातं मोक्षकारणम् । लिङ्गाभावात्तु कैवल्यं कैवल्यात्तु निरञ्जनम्
58 // tṛṣṇākṣa yāttṛtīyastu vyākhyātaṃ mokṣakāraṇam / liṅgābhāvāttu kaivalyaṃ kaivalyāttu nirañjanam
59 ॥ निरञ्जनत्वाच्छुद्धस्तु नितान्यो नैव विद्यते । अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि वैराग्यं दोषदर्शनात्
59 // nirañjanatvācchuddhastu nitānyo naiva vidyate / ata ūrddhvaṃ pravakṣyāmi vairāgyaṃ doṣadarśanāt
60 ॥ दिव्ये च मानुषे चैव विषये पञ्चलक्षणे । अप्रद्वेषो ऽनभिष्वङ्गः कर्त्तव्यो दोषदर्शनात्
60 // divye ca mānuṣe caiva viṣaye pañcalakṣaṇe / apradveṣo 'nabhiṣvaṅgaḥ karttavyo doṣadarśanāt
61 ॥ तपप्रीतिविषादानां कार्यं तु परिवर्जनम् । एवं वैराग्यमास्थाय शरीरी निर्ममो भवेत्
61 // tapaprītiviṣādānāṃ kāryaṃ tu parivarjanam / evaṃ vairāgyamāsthāya śarīrī nirmamo bhavet
62 ॥ अनित्यमशिवं दुःखमिति वुद्ध्यानुचिन्त्य च । विशुद्धं कार्यकरणं सत्त्वस्यातिनिषैवया
62 // anityamaśivaṃ duḥkhamiti vuddhyānucintya ca / viśuddhaṃ kāryakaraṇaṃ sattvasyātiniṣaivayā
63 ॥ परिपक्वकषायो हि कृत्स्नान्दोषान्प्रपश्यति । ततः प्रयाणकाले हि दोषैर्नैमित्तिकैस्तथा
63 // paripakvakaṣāyo hi kṛtsnāndoṣānprapaśyati / tataḥ prayāṇakāle hi doṣairnaimittikaistathā
64 ॥ ऊष्मा प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितः । स शरीरमुपाश्रित्य कृत्स्नान्दोषान्रुणद्धि वै
64 // ūṣmā prakupitaḥ kāye tīvravāyusamīritaḥ / sa śarīramupāśritya kṛtsnāndoṣānruṇaddhi vai
65 ॥ प्राणक्थानानि भिन्दन्हि छिन्दन्मर्माण्यतीत्य च । शैत्यात्प्रकुपितो वायुरूर्द्ध्वं तूत्क्रमते ततः
65 // prāṇakthānāni bhindanhi chindanmarmāṇyatītya ca / śaityātprakupito vāyurūrddhvaṃ tūtkramate tataḥ
66 ॥ स चायं सर्वभूतानां प्राणस्थानेष्ववस्थितः । समासात्संवृते ज्ञाने संचृत्तेषु च कर्मसु
66 // sa cāyaṃ sarvabhūtānāṃ prāṇasthāneṣvavasthitaḥ / samāsātsaṃvṛte jñāne saṃcṛtteṣu ca karmasu
67 ॥ स जीवो नाभ्यधिष्ठानः कर्मभिः स्वैः पुराकृतैः । अष्टाङ्गप्रणवृत्तिं वै स विच्यावयते पुनः
67 // sa jīvo nābhyadhiṣṭhānaḥ karmabhiḥ svaiḥ purākṛtaiḥ / aṣṭāṅgapraṇavṛttiṃ vai sa vicyāvayate punaḥ
68 ॥ शरीरं प्रजहन्सोंऽते निरुच्छ्वासस्ततो भवेत् । एवं प्राणैः परित्यक्तो मृत इत्यभिधीयते
68 // śarīraṃ prajahansoṃ'te nirucchvāsastato bhavet / evaṃ prāṇaiḥ parityakto mṛta ityabhidhīyate
69 ॥ यथेह लोके स्वप्ने तं नीयमानमितस्ततः । रञ्जनं तद्विधेयस्य ते तान्यो न च विद्यते
69 // yatheha loke svapne taṃ nīyamānamitastataḥ / rañjanaṃ tadvidheyasya te tānyo na ca vidyate
70 ॥ नृष्णाक्षयस्तृतीयस्तु व्याख्यातं मोक्षलक्षणम् । शब्दाद्ये विषये दोषदृष्टिर्वै पञ्चलक्षणे
70 // nṛṣṇākṣayastṛtīyastu vyākhyātaṃ mokṣalakṣaṇam / śabdādye viṣaye doṣadṛṣṭirvai pañcalakṣaṇe
71 ॥ अप्रद्वेषो ऽनभिष्वङ्गः प्रीतितापविवर्जनम् । वैराग्यकारणं ह्येते प्रकृतीनां लयस्य च
71 // apradveṣo 'nabhiṣvaṅgaḥ prītitāpavivarjanam / vairāgyakāraṇaṃ hyete prakṛtīnāṃ layasya ca
72 ॥ अष्टौ प्रकृतयो ज्ञेयाः पूर्वोक्ता वै यथाक्रमम् । अव्यक्ताद्यास्तु विज्ञेया भूतान्ताः प्रकृतेर्भवाः
72 // aṣṭau prakṛtayo jñeyāḥ pūrvoktā vai yathākramam / avyaktādyāstu vijñeyā bhūtāntāḥ prakṛterbhavāḥ
73 ॥ वर्णाश्रमाचारयुक्तः शिष्टः शास्त्राविरोधनः । वर्णाश्रमाणां धर्मो ऽयं देवस्थानेषु कारणम्
73 // varṇāśramācārayuktaḥ śiṣṭaḥ śāstrāvirodhanaḥ / varṇāśramāṇāṃ dharmo 'yaṃ devasthāneṣu kāraṇam
74 ॥ ब्रह्मादीनि पिशाचान्तान्यष्टौ स्थानानि देवता । ऐश्वर्यमाणिमाद्यं हि कारणं ह्यष्टलक्षणम्
74 // brahmādīni piśācāntānyaṣṭau sthānāni devatā / aiśvaryamāṇimādyaṃ hi kāraṇaṃ hyaṣṭalakṣaṇam
75 ॥ निमित्तमप्रतीघाते दृष्टे शब्दादिलक्षणे । अष्टावेतानि रूपाणि प्राकृतानि यथाक्रमम्
75 // nimittamapratīghāte dṛṣṭe śabdādilakṣaṇe / aṣṭāvetāni rūpāṇi prākṛtāni yathākramam
76 ॥ क्षेत्रज्ञेष्वनुसज्जन्ते गुणमात्रत्मकानि तु । प्रावृट्काले पृथग्मेघं पश्यन्तीव सचक्षुषः
76 // kṣetrajñeṣvanusajjante guṇamātratmakāni tu / prāvṛṭkāle pṛthagmeghaṃ paśyantīva sacakṣuṣaḥ
77 ॥ पश्यन्त्येवं विधाः सिद्धा जीवं दिव्येन चक्षुषा । खादतश्चान्नपानानि योनीः प्रविशतस्तथा
77 // paśyantyevaṃ vidhāḥ siddhā jīvaṃ divyena cakṣuṣā / khādataścānnapānāni yonīḥ praviśatastathā
78 ॥ तिर्यगूर्ध्वमधस्ताच्च धावतो ऽपि यथाक्रमम् । जीवः प्राणस्तथा लिङ्गं करणं च चतुष्टयम्
78 // tiryagūrdhvamadhastācca dhāvato 'pi yathākramam / jīvaḥ prāṇastathā liṅgaṃ karaṇaṃ ca catuṣṭayam
79 ॥ पर्यायवाचकैः शब्दैरेकार्थैः सो ऽभिलष्यते । व्यक्ताव्यक्तप्रमाणो ऽयं स वै भुङ्क्ते तु कृत्स्नशः
79 // paryāyavācakaiḥ śabdairekārthaiḥ so 'bhilaṣyate / vyaktāvyaktapramāṇo 'yaṃ sa vai bhuṅkte tu kṛtsnaśaḥ
80 ॥ अव्यक्तानुग्रहान्तं च क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं च यत् । एवं ज्ञात्वा शुचिर्भूत्वा ज्ञानाद्वै विप्रमुच्यते
80 // avyaktānugrahāntaṃ ca kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ ca yat / evaṃ jñātvā śucirbhūtvā jñānādvai vipramucyate
81 ॥ नष्टं चैव यथा तत्त्वं तत्त्वानां तत्त्वदर्शने । यथेष्टं परिनिर्याति भिन्ने देहे सुनिर्वृते
81 // naṣṭaṃ caiva yathā tattvaṃ tattvānāṃ tattvadarśane / yatheṣṭaṃ pariniryāti bhinne dehe sunirvṛte
82 ॥ भिद्यते करणं चापि ह्यव्यक्तज्ञानिनस्ततः । मुक्तो गुणशरीरेण प्रणाद्येन तु सर्वशः
82 // bhidyate karaṇaṃ cāpi hyavyaktajñāninastataḥ / mukto guṇaśarīreṇa praṇādyena tu sarvaśaḥ
83 ॥ नान्यच्छरीरमादत्ते दग्धे वीजे यथाङ्कुरः । ज्ञानी च सर्वसंसाराविज्ञशारीरमानसः
83 // nānyaccharīramādatte dagdhe vīje yathāṅkuraḥ / jñānī ca sarvasaṃsārāvijñaśārīramānasaḥ
84 ॥ ज्ञानाच्चतुर्द्दशाबुद्धः प्रकृतिस्थो निवर्तते । प्रकृतिं सत्यमित्याहुर्विकारो ऽनृतमुच्यते
84 // jñānāccaturddaśābuddhaḥ prakṛtistho nivartate / prakṛtiṃ satyamityāhurvikāro 'nṛtamucyate
85 ॥ असद्भावो ऽनृतं ज्ञेयं सद्भावः सत्य मुच्यते । अनामरूपं क्षेत्रज्ञनामरूपं प्रचक्षते
85 // asadbhāvo 'nṛtaṃ jñeyaṃ sadbhāvaḥ satya mucyate / anāmarūpaṃ kṣetrajñanāmarūpaṃ pracakṣate
86 ॥ यस्मात्क्षेत्रं विजानाति तत्मात्क्षेत्रज्ञ उच्यते । क्षेत्रं प्रत्ययते यस्मात्क्षेत्रज्ञः शुभ उच्यते
86 // yasmātkṣetraṃ vijānāti tatmātkṣetrajña ucyate / kṣetraṃ pratyayate yasmātkṣetrajñaḥ śubha ucyate
87 ॥ क्षेत्रज्ञः स्मर्यते तस्मात्क्षेत्रं तज्ज्ञैर्विभाष्यते । क्षेत्रं त्वत्प्रत्ययं दृष्टं क्षेत्रज्ञः प्रत्ययः सदा
87 // kṣetrajñaḥ smaryate tasmātkṣetraṃ tajjñairvibhāṣyate / kṣetraṃ tvatpratyayaṃ dṛṣṭaṃ kṣetrajñaḥ pratyayaḥ sadā
88 ॥ क्षपणात्कारणाच्चैव क्षतत्राणात्तथैव च । भोज्यत्वविषयत्वाच्च क्षेत्रं क्षेत्रविदो विदुः
88 // kṣapaṇātkāraṇāccaiva kṣatatrāṇāttathaiva ca / bhojyatvaviṣayatvācca kṣetraṃ kṣetravido viduḥ
89 ॥ महदाद्यं विशेषान्तं सर्वैरूप्यं विलक्षणम् । विकारलक्षणं तद्वै सो ऽक्षरः क्षरमेति च
89 // mahadādyaṃ viśeṣāntaṃ sarvairūpyaṃ vilakṣaṇam / vikāralakṣaṇaṃ tadvai so 'kṣaraḥ kṣarameti ca
90 ॥ तमेवानुविकारं तु यस्माद्वै क्षरते पुनः । तस्माच्च कारणाच्चैव ज्ञरमित्यभिधीयते
90 // tamevānuvikāraṃ tu yasmādvai kṣarate punaḥ / tasmācca kāraṇāccaiva jñaramityabhidhīyate
91 ॥ संसारे नरकेभ्यश्च त्रायते पुरुषं च यत् । दुःखत्राणात्पुनश्चापि क्षेत्रमित्यभिधीयते
91 // saṃsāre narakebhyaśca trāyate puruṣaṃ ca yat / duḥkhatrāṇātpunaścāpi kṣetramityabhidhīyate
92 ॥ सुखदुःखमहंभावाद्भोज्यमित्यभिधीयते । अचेतनत्वाद्विषयस्तद्विधर्मा विभुः स्मृतः
92 // sukhaduḥkhamahaṃbhāvādbhojyamityabhidhīyate / acetanatvādviṣayastadvidharmā vibhuḥ smṛtaḥ
93 ॥ न क्षीयते न क्षरति विकारप्रसृतं तु तत् । अक्षरं तेन वाप्युक्तम क्षीणत्वात्तथैव च
93 // na kṣīyate na kṣarati vikāraprasṛtaṃ tu tat / akṣaraṃ tena vāpyuktama kṣīṇatvāttathaiva ca
94 ॥ यस्मात्पूर्यनुशेते च तस्मात्पुरुष उच्यते । पुरप्रत्ययिको यस्मात्पुरुषेत्यभिधीयते
94 // yasmātpūryanuśete ca tasmātpuruṣa ucyate / purapratyayiko yasmātpuruṣetyabhidhīyate
95 ॥ पुरुषं कथयस्वाथ कथितो ऽज्ञैर्विभाष्यते । शुद्धो निरञ्जनाभासो ज्ञाता ज्ञानविवर्जितः
95 // puruṣaṃ kathayasvātha kathito 'jñairvibhāṣyate / śuddho nirañjanābhāso jñātā jñānavivarjitaḥ
96 ॥ अस्तिनास्तीति सो ऽन्यो वा बद्धो मुक्तो गतःस्थितः । नैर्हेतुकात्त्वनिर्देश्यादहस्तस्मिन्न विद्यते
96 // astināstīti so 'nyo vā baddho mukto gataḥsthitaḥ / nairhetukāttvanirdeśyādahastasminna vidyate
97 ॥ शुद्धत्वान्न तु दृश्यो वै द्रष्टृत्वात्समदर्शनः । आत्मप्रत्ययकारित्वादन्यूनं वाप्यहेतुकम्
97 // śuddhatvānna tu dṛśyo vai draṣṭṛtvātsamadarśanaḥ / ātmapratyayakāritvādanyūnaṃ vāpyahetukam
98 ॥ भावग्राह्यमनुमानाच्चिन्तयन्न प्रमुह्यते । यदा पश्यति ज्ञातारं शान्तार्थं दर्शनात्मकम्
98 // bhāvagrāhyamanumānāccintayanna pramuhyate / yadā paśyati jñātāraṃ śāntārthaṃ darśanātmakam
99 ॥ दृश्यादृश्येषु निर्देश्यं तदा तद्दुर्द्धरं वरम् । विज्ञाता न च दृश्येत वृथक्त्वेनेह सर्वशः
99 // dṛśyādṛśyeṣu nirdeśyaṃ tadā taddurddharaṃ varam / vijñātā na ca dṛśyeta vṛthaktveneha sarvaśaḥ
100 ॥ स्वेनात्मना तथात्मानं कारणात्मा नियच्छति । प्रकृतौ कारणे तत्र स्वात्मन्येवोपतिष्ठति
100 // svenātmanā tathātmānaṃ kāraṇātmā niyacchati / prakṛtau kāraṇe tatra svātmanyevopatiṣṭhati
101 ॥ अस्तिनास्तीति सो ऽन्यो वा इहामुत्रेति वा पुनः । एकत्वं वा पृथक्वं वा क्षेत्रज्ञः पुरुषो ऽपि वा
101 // astināstīti so 'nyo vā ihāmutreti vā punaḥ / ekatvaṃ vā pṛthakvaṃ vā kṣetrajñaḥ puruṣo 'pi vā
102 ॥ आत्मा वा स निरात्मा वा चेतनो ऽचेतनो ऽपि वा । कर्त्ता वा सो ऽप्यकर्त्ता वा भोक्ता वा भोज्यमेव च
102 // ātmā vā sa nirātmā vā cetano 'cetano 'pi vā / karttā vā so 'pyakarttā vā bhoktā vā bhojyameva ca
103 ॥ यद्गत्वा न निवर्त्तन्ते क्षेत्रज्ञं तु निरञ्जनम् । अवाच्यं तदनाख्यानादग्राह्यं वादहेतुभिः
103 // yadgatvā na nivarttante kṣetrajñaṃ tu nirañjanam / avācyaṃ tadanākhyānādagrāhyaṃ vādahetubhiḥ
104 ॥ अप्रतर्क्यमचिन्त्यत्वादवा येत्वाच्च सर्वशः । नालप्य वचसा तत्त्वमप्राप्य मनसा सह
104 // apratarkyamacintyatvādavā yetvācca sarvaśaḥ / nālapya vacasā tattvamaprāpya manasā saha
105 ॥ क्षेत्रज्ञे निर्गुणे शुद्धे शान्ते क्षीणे निरञ्जने । व्यपेतसुखदुःखे च निरुद्धे शान्तिमागते
105 // kṣetrajñe nirguṇe śuddhe śānte kṣīṇe nirañjane / vyapetasukhaduḥkhe ca niruddhe śāntimāgate
106 ॥ निरात्मके पुनस्तस्मिन्वाच्यावाच्यं न विद्यते । एतौ संहारविस्तारौ व्यक्ताव्यक्तौ ततः पुनः
106 // nirātmake punastasminvācyāvācyaṃ na vidyate / etau saṃhāravistārau vyaktāvyaktau tataḥ punaḥ
107 ॥ सृज्यते ग्रसते चैव व्यक्तौ पर्यवतिष्ठते । क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं सर्वं पुनः सर्गे प्रवर्त्तते
107 // sṛjyate grasate caiva vyaktau paryavatiṣṭhate / kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ sarvaṃ punaḥ sarge pravarttate
108 ॥ अधिष्ठानं प्रपद्येत तस्यान्ते बुद्धिपूर्वकम् । साधर्म्यवैधर्म्यकृतः संयोगो विदितस्तयोः । अनादिमांश्च संयोगो महापुरुषजः स्मृतः
108 // adhiṣṭhānaṃ prapadyeta tasyānte buddhipūrvakam / sādharmyavaidharmyakṛtaḥ saṃyogo viditastayoḥ / anādimāṃśca saṃyogo mahāpuruṣajaḥ smṛtaḥ
109 ॥ यावच्च सर्गप्रति सर्गकालस्तावज्जगत्तिष्ठति संनिरुध्य । पूर्वं हि तस्यैव च बुद्धिपूर्वं प्रवर्त्तते तत्पुरुषार्थंमेव
109 // yāvacca sargaprati sargakālastāvajjagattiṣṭhati saṃnirudhya / pūrvaṃ hi tasyaiva ca buddhipūrvaṃ pravarttate tatpuruṣārthaṃmeva
110 ॥ एषा निसर्गप्रतिसर्गपूर्वा प्राधानिकी चेश्वरकारिता वा । अनाद्यनन्ता ह्यभिमानपूर्वकं वित्रासयन्ती जगदभ्युपैति
110 // eṣā nisargapratisargapūrvā prādhānikī ceśvarakāritā vā / anādyanantā hyabhimānapūrvakaṃ vitrāsayantī jagadabhyupaiti
111 ॥ इत्येष प्राकृतः सर्गस्तृतीयो हेतुलक्षणः । उक्तो ह्यस्मिंस्तदात्यन्तं कालं ज्ञात्वा प्रमुच्यते
111 // ityeṣa prākṛtaḥ sargastṛtīyo hetulakṣaṇaḥ / ukto hyasmiṃstadātyantaṃ kālaṃ jñātvā pramucyate
112 ॥ इत्येष प्रतिसर्गो वस्त्रिविदः कीर्त्तितो मया । विस्तरेणानुपूर्व्याच भूयः किं वर्त्तयाम्यहम्
112 // ityeṣa pratisargo vastrividaḥ kīrttito mayā / vistareṇānupūrvyāca bhūyaḥ kiṃ varttayāmyaham