49 ॥ इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे सगरोपाख्याने सगरप्रतिज्ञापालनं नामाष्टाचत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः ॥ 48॥ जैमिनिरुवाच अथानुज्ञाय सगरो वसिष्ठमृषिसत्तमम् । बलेन महता युक्तो विदर्भानभ्यवर्त्तत
49 // iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapāde sagaropākhyāne sagarapratijñāpālanaṃ nāmāṣṭācatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ // 48// jaiminiruvāca athānujñāya sagaro vasiṣṭhamṛṣisattamam / balena mahatā yukto vidarbhānabhyavarttata
1 ॥ ततो विदर्भराट् तस्मै स्वसुतां प्रीतिपूर्वकम् । केशिन्याख्यामनुपमामनुरूपां न्यवेदयत्
1 // tato vidarbharāṭ tasmai svasutāṃ prītipūrvakam / keśinyākhyāmanupamāmanurūpāṃ nyavedayat
2 ॥ स तस्या राजशार्दूलो विधिवद्वह्निसाक्षिकम् । शुभे मुहूर्ते केशिन्याः पार्णिं जग्राह भूमिपः
2 // sa tasyā rājaśārdūlo vidhivadvahnisākṣikam / śubhe muhūrte keśinyāḥ pārṇiṃ jagrāha bhūmipaḥ
3 ॥ स्थित्वा दिनानि कतिचिद्गृहे तस्यातिसत्कृतः । विदर्भराज्ञा संमन्त्र्य ततो गन्तुं प्रजक्रमे
3 // sthitvā dināni katicidgṛhe tasyātisatkṛtaḥ / vidarbharājñā saṃmantrya tato gantuṃ prajakrame
4 ॥ अनुज्ञातस्ततस्तेन पारिबर्हैश्च सत्कृतः । निष्क्रम्य तत्पुराद्राजा शूरसेनानुपेयिवान्
4 // anujñātastatastena pāribarhaiśca satkṛtaḥ / niṣkramya tatpurādrājā śūrasenānupeyivān
5 ॥ संभावितस्ततश्चैव यादवैर्मातृसोदरैः । धनौघैस्तर्पितस्तैश्च मधुराया विनिर्ययौ
5 // saṃbhāvitastataścaiva yādavairmātṛsodaraiḥ / dhanaughaistarpitastaiśca madhurāyā viniryayau
6 ॥ एवं स सगरो राजा विजित्य वसुधामिमाम् । करैश्च स नृपान्सर्वांश्चक्रे संकेतगानपि
6 // evaṃ sa sagaro rājā vijitya vasudhāmimām / karaiśca sa nṛpānsarvāṃścakre saṃketagānapi
7 ॥ ततो ऽनुमान्य नृपतीन्निजराज्याय सानुगान् । अनुजज्ञे नरपतिः समस्ताननुयायिनः
7 // tato 'numānya nṛpatīnnijarājyāya sānugān / anujajñe narapatiḥ samastānanuyāyinaḥ
8 ॥ ततो बलेन महाता स्कन्धावारसमन्वितः । शनैरपीडयन्देशान्स्वराज्यमुपजग्मिवान्
8 // tato balena mahātā skandhāvārasamanvitaḥ / śanairapīḍayandeśānsvarājyamupajagmivān
9 ॥ संभाव्यमानश्च मुहुरुपदाभिरनेकशः । नानाजनपदैस्तूर्ममयोध्यां समुपागमत्
9 // saṃbhāvyamānaśca muhurupadābhiranekaśaḥ / nānājanapadaistūrmamayodhyāṃ samupāgamat
10 ॥ तदागमनमाज्ञाय नागरः सकलो जनः । नगरीं तामलञ्चक्रे महोत्सवसमुत्सुकः
10 // tadāgamanamājñāya nāgaraḥ sakalo janaḥ / nagarīṃ tāmalañcakre mahotsavasamutsukaḥ
11 ॥ ततः सा नगरी सर्वा कृतकौतुकमङ्गला । सिक्तसंमृष्टभूभागा पूर्णकुम्भशतावृता
11 // tataḥ sā nagarī sarvā kṛtakautukamaṅgalā / siktasaṃmṛṣṭabhūbhāgā pūrṇakumbhaśatāvṛtā
12 ॥ समुच्छ्रितध्वजशता पताकाभिरंलकृता । सर्वत्रागरुधूपाञढ्या विचित्रकुसुमोज्ज्वला
12 // samucchritadhvajaśatā patākābhiraṃlakṛtā / sarvatrāgarudhūpāñaḍhyā vicitrakusumojjvalā
13 ॥ सद्रत्नतोरणोत्तुङ्गगोपुराट्टलभूषिता । प्रसूनलाजवर्षैश्च स्वलङ्कृतमहापथा
13 // sadratnatoraṇottuṅgagopurāṭṭalabhūṣitā / prasūnalājavarṣaiśca svalaṅkṛtamahāpathā
14 ॥ महोत्सवसमायुक्ता प्रतिगेहमभूत्पुरी । संबूजिताशेषवास्तुदेवतागृहमालिनी
14 // mahotsavasamāyuktā pratigehamabhūtpurī / saṃbūjitāśeṣavāstudevatāgṛhamālinī
15 ॥ दिक्चक्रजयिनो राज्ञः संदर्शनमुदान्वितैः । पौरजानपदैर्त्दृष्टैः सर्वतः समलङ्कृता
15 // dikcakrajayino rājñaḥ saṃdarśanamudānvitaiḥ / paurajānapadairtdṛṣṭaiḥ sarvataḥ samalaṅkṛtā
16 ॥ ततः प्रकृतयः सर्वे तथान्तः पुरवासिनः । वारकाताकदबैश्च नगरीभिश्च सवृताः
16 // tataḥ prakṛtayaḥ sarve tathāntaḥ puravāsinaḥ / vārakātākadabaiśca nagarībhiśca savṛtāḥ
17 ॥ अभ्याययुस्ततः सर्वे समत्य पुरवासिनः । स तैः समेत्य नृपतिर्लब्धाशीर्वाद सक्त्क्रियः
17 // abhyāyayustataḥ sarve samatya puravāsinaḥ / sa taiḥ sametya nṛpatirlabdhāśīrvāda saktkriyaḥ
18 ॥ बधिरीकृतदिक्चक्रो जयशब्देन भूरिणा । नानावादित्रसंघोषमिश्रेण मधुरेण च
18 // badhirīkṛtadikcakro jayaśabdena bhūriṇā / nānāvāditrasaṃghoṣamiśreṇa madhureṇa ca
19 ॥ सत्कृत्य तान्यथा योगं सहितस्तैर्मुदान्वितैः । आनन्दयन्प्रजाः सर्वाः प्रविवेश पुरोत्तमम्
19 // satkṛtya tānyathā yogaṃ sahitastairmudānvitaiḥ / ānandayanprajāḥ sarvāḥ praviveśa purottamam
20 ॥ वेदघोषैः सुमधुरैर्ब्राह्मणैरभिनन्दितः । संस्तूयमानः सुभृशं सूतमागधवन्दिभिः
20 // vedaghoṣaiḥ sumadhurairbrāhmaṇairabhinanditaḥ / saṃstūyamānaḥ subhṛśaṃ sūtamāgadhavandibhiḥ
21 ॥ जयशब्दैश्च परितो नानाजनपदेरितैः । कलतालरवोन्मिश्रवीणावेणुतलस्वनैः
21 // jayaśabdaiśca parito nānājanapaderitaiḥ / kalatālaravonmiśravīṇāveṇutalasvanaiḥ
22 ॥ गायद्भिर्गायकजनैर्नृत्यद्भिर्गणिकाजनैः । अन्वीयमानो विलसच्छ्वेतच्छत्रविराजितः
22 // gāyadbhirgāyakajanairnṛtyadbhirgaṇikājanaiḥ / anvīyamāno vilasacchvetacchatravirājitaḥ
23 ॥ विकीर्यमाणः परितः सल्लाजकुसुमोत्करैः । पुरीमयोध्यामविशत्स्वपुरीमिव वासवः
23 // vikīryamāṇaḥ paritaḥ sallājakusumotkaraiḥ / purīmayodhyāmaviśatsvapurīmiva vāsavaḥ
24 ॥ दृष्टिपूतेन गन्धेन ब्राह्मणानां च वर्त्मना । जगाम मध्येनगरं गृहं श्रीमदलङ्कृतम्
24 // dṛṣṭipūtena gandhena brāhmaṇānāṃ ca vartmanā / jagāma madhyenagaraṃ gṛhaṃ śrīmadalaṅkṛtam
25 ॥ अवरुह्य ततो यानाद्भार्याभ्यां सहितो मुदा । प्रविवेश गृहं मातुर्हृष्टपुष्टजनायुतम्
25 // avaruhya tato yānādbhāryābhyāṃ sahito mudā / praviveśa gṛhaṃ māturhṛṣṭapuṣṭajanāyutam
26 ॥ पर्यङ्कस्थामुपागम्य मातरं विनयान्वितः । तत्पादौ संस्पृशन्मूर्ध्ना प्रणाममकरोत्तदा
26 // paryaṅkasthāmupāgamya mātaraṃ vinayānvitaḥ / tatpādau saṃspṛśanmūrdhnā praṇāmamakarottadā
27 ॥ साभिनन्द्य तमाशीर्भिर्हर्षगद्गदया गिरा । ससंभ्रमं समुत्थाय पर्यष्वजत चात्मजम्
27 // sābhinandya tamāśīrbhirharṣagadgadayā girā / sasaṃbhramaṃ samutthāya paryaṣvajata cātmajam
28 ॥ सहर्षं बहुधाशीर्भिरभ्यनन्ददुभे स्नुषे । स तां संभाव्य कथया तत्र स्थित्वा चिरादिव
28 // saharṣaṃ bahudhāśīrbhirabhyanandadubhe snuṣe / sa tāṃ saṃbhāvya kathayā tatra sthitvā cirādiva
29 ॥ अनुज्ञातस्तया राजा निश्चक्राम तदालयात् । ततः सानुचरो राजा श्वेतव्यजनवीजितः
29 // anujñātastayā rājā niścakrāma tadālayāt / tataḥ sānucaro rājā śvetavyajanavījitaḥ
30 ॥ सुरराज इव श्रीमान्सभां समगमच्छनैः । संप्रविश्य सभां दिव्यामनेकनृपसेविताम्
30 // surarāja iva śrīmānsabhāṃ samagamacchanaiḥ / saṃpraviśya sabhāṃ divyāmanekanṛpasevitām
31 ॥ नत्वा गुरुजनं सर्वमाशीर्भिश्चाभिनन्दितः । सिंहासने शुभे दिव्ये निषसाद नरेश्वरः
31 // natvā gurujanaṃ sarvamāśīrbhiścābhinanditaḥ / siṃhāsane śubhe divye niṣasāda nareśvaraḥ
32 ॥ संसेव्यमानश्च नृपैर्नानाजनपदेश्वरैः । नानाविधाः कथाः कुर्वन्स तत्र नृपसत्तमः
32 // saṃsevyamānaśca nṛpairnānājanapadeśvaraiḥ / nānāvidhāḥ kathāḥ kurvansa tatra nṛpasattamaḥ
33 ॥ संप्रीयमामः सुतरामुवास सह बन्धुभिः । प्रतिज्ञां पालयित्वैवं जितदिङ्मण्डलो नृपः
33 // saṃprīyamāmaḥ sutarāmuvāsa saha bandhubhiḥ / pratijñāṃ pālayitvaivaṃ jitadiṅmaṇḍalo nṛpaḥ
34 ॥ अन्वतिष्ठद्यन्थान्याय मर्थत्रयमुदारधीः । स्वप्रभावजिताशेषवैरिर्दिङ्मण्डलाधिपः
34 // anvatiṣṭhadyanthānyāya marthatrayamudāradhīḥ / svaprabhāvajitāśeṣavairirdiṅmaṇḍalādhipaḥ
35 ॥ एकातपत्रां पृथिवीमन्वशासद्वृषो यथा । स्वर्यातस्य पितुः पूर्वं परिभावममर्षितः
35 // ekātapatrāṃ pṛthivīmanvaśāsadvṛṣo yathā / svaryātasya pituḥ pūrvaṃ paribhāvamamarṣitaḥ
36 ॥ स यां प्रतिज्ञामारूढस्तां सम्यक्परिपूर्य च । सप्तद्वीपाब्धिनगरग्रामायतनमालिनीम्
36 // sa yāṃ pratijñāmārūḍhastāṃ samyakparipūrya ca / saptadvīpābdhinagaragrāmāyatanamālinīm
37 ॥ जित्वा शत्रूनशेषेण पालयामास मेदिनीम । एवं गच्छति काले च वसिष्ठो भगवानृषिः
37 // jitvā śatrūnaśeṣeṇa pālayāmāsa medinīma / evaṃ gacchati kāle ca vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ
38 ॥ अभ्यजगाम तं भूयो द्रष्टुकामो जरेश्वरम् । तमायान्तमतिप्रेक्ष्य मुनिवर्यं ससंभ्रमः
38 // abhyajagāma taṃ bhūyo draṣṭukāmo jareśvaram / tamāyāntamatiprekṣya munivaryaṃ sasaṃbhramaḥ
39 ॥ प्रत्युज्जगामार्घहस्तः सहितस्तैर्नपैर्नृपः । अर्ध्यपाद्यादिभिः सम्यक्पूजयित्वा महामतिः
39 // pratyujjagāmārghahastaḥ sahitastairnapairnṛpaḥ / ardhyapādyādibhiḥ samyakpūjayitvā mahāmatiḥ
40 ॥ प्रणाममकरोत्तस्मै गुरुभक्तिसमन्वितः । आशीर्भिर्वर्द्धयित्वा तं वसिष्ठः सगरं तदा
40 // praṇāmamakarottasmai gurubhaktisamanvitaḥ / āśīrbhirvarddhayitvā taṃ vasiṣṭhaḥ sagaraṃ tadā
41 ॥ आस्यतामिति होवाच सह सर्वैर्नरेश्वरैः । उपाविशत्ततो राजा काञ्चने परमासने
41 // āsyatāmiti hovāca saha sarvairnareśvaraiḥ / upāviśattato rājā kāñcane paramāsane
42 ॥ मुनिना समनुज्ञातः सभार्यः सह राजभिः । आपवस्तुनृपश्रेष्ठमुपासीनमुपह्वरे
42 // muninā samanujñātaḥ sabhāryaḥ saha rājabhiḥ / āpavastunṛpaśreṣṭhamupāsīnamupahvare
43 ॥ उवाच शृण्वतां राज्ञां शनैर्मृद्वक्षरं वचः । वसिष्ठ उवाच कुशलं ननु ते राजन्वाह्येष्वाभ्यन्तरेषु च
43 // uvāca śṛṇvatāṃ rājñāṃ śanairmṛdvakṣaraṃ vacaḥ / vasiṣṭha uvāca kuśalaṃ nanu te rājanvāhyeṣvābhyantareṣu ca
44 ॥ मन्त्रिष्वमात्यवर्गेषु राज्ये वा सकले ऽधुना । दिष्ट्या च विजिताः सर्वे समग्रबलवाहनाः
44 // mantriṣvamātyavargeṣu rājye vā sakale 'dhunā / diṣṭyā ca vijitāḥ sarve samagrabalavāhanāḥ
45 ॥ अयत्नेनैव युद्धेषु भवता रिपवो हि यत् । दिष्ट्यारूढप्रतिज्ञेन मम मानयता वचः
45 // ayatnenaiva yuddheṣu bhavatā ripavo hi yat / diṣṭyārūḍhapratijñena mama mānayatā vacaḥ
46 ॥ अरयस्त्यक्तधर्माणस्त्वया जीवविसर्जिताः । तान्विजित्येतराञ्जेतुं पुनर्दिग्विजयेच्छया
46 // arayastyaktadharmāṇastvayā jīvavisarjitāḥ / tānvijityetarāñjetuṃ punardigvijayecchayā
47 ॥ गतस्सवाहनबलस्त्वमित्यशृणवं वचः । जितदिङ्मण्डलं भूयः श्रुत्वा त्वां नगरस्थितम्
47 // gatassavāhanabalastvamityaśṛṇavaṃ vacaḥ / jitadiṅmaṇḍalaṃ bhūyaḥ śrutvā tvāṃ nagarasthitam
48 ॥ प्रीत्याहमागतो द्रष्टुमिदानीं राजसत्तम । जैमिनिरुवाच वसिष्ठेनैवमुक्तस्तु सगरस्तालजङ्घजित्
48 // prītyāhamāgato draṣṭumidānīṃ rājasattama / jaiminiruvāca vasiṣṭhenaivamuktastu sagarastālajaṅghajit
49 ॥ कृताञ्जलिपुटो भूत्वा प्रत्युवाच महामुनिम् । सगर उवाच कुशलं ननु सर्वत्र महर्षे नात्र संशयः
49 // kṛtāñjalipuṭo bhūtvā pratyuvāca mahāmunim / sagara uvāca kuśalaṃ nanu sarvatra maharṣe nātra saṃśayaḥ
50 ॥ कल्याणाभिमुखाः सर्वे देवताश्च मुने ऽनिशम् । भवान्ध्यायति कल्याणं मनसा यस्य संततम्
50 // kalyāṇābhimukhāḥ sarve devatāśca mune 'niśam / bhavāndhyāyati kalyāṇaṃ manasā yasya saṃtatam
51 ॥ तस्य मे चोपसर्गाश्च संभवन्ति कथं मुने । भवतानुगृहीतो ऽस्मि कृतार्थश्चाधुना कृतः
51 // tasya me copasargāśca saṃbhavanti kathaṃ mune / bhavatānugṛhīto 'smi kṛtārthaścādhunā kṛtaḥ
52 ॥ यन्मां द्रष्टुमिहायातः स्वयमेव भवान्गुरो । यन्मह्यमाह भगवान्विपक्षविजयादिकम्
52 // yanmāṃ draṣṭumihāyātaḥ svayameva bhavānguro / yanmahyamāha bhagavānvipakṣavijayādikam
53 ॥ तत्तथानुष्ठितं किं तु सर्वं भवदनुग्रहात् । भवत्प्रसादतः सर्वं मन्ये प्राप्तं महीक्षिताम्
53 // tattathānuṣṭhitaṃ kiṃ tu sarvaṃ bhavadanugrahāt / bhavatprasādataḥ sarvaṃ manye prāptaṃ mahīkṣitām
54 ॥ अन्यथा मम का शक्तिः शत्रून्हन्तुं तथाविधान् । अनल्पी कुरुते फल्यं यन्मे व्यवसितं भवान्
54 // anyathā mama kā śaktiḥ śatrūnhantuṃ tathāvidhān / analpī kurute phalyaṃ yanme vyavasitaṃ bhavān
55 ॥ फलमल्पमपि प्रीत्यै स्यादगस्याधिरोपितुः । जैमिनिरुवाच एवं संभावितः सम्यक्सगेरण महामुनिः
55 // phalamalpamapi prītyai syādagasyādhiropituḥ / jaiminiruvāca evaṃ saṃbhāvitaḥ samyaksageraṇa mahāmuniḥ
56 ॥ अभ्यनुज्ञाय तं भूयः प्रजागाम निजाश्रमम् । वसिष्टे तु गते राजा सगरःप्रीतमानसः
56 // abhyanujñāya taṃ bhūyaḥ prajāgāma nijāśramam / vasiṣṭe tu gate rājā sagaraḥprītamānasaḥ
57 ॥ अयोध्यायामभिवसन्प्रशशासाखिलां भुवम् । भार्याभ्यां समुपेताभ्यां रूपशीलगुणादिभिः
57 // ayodhyāyāmabhivasanpraśaśāsākhilāṃ bhuvam / bhāryābhyāṃ samupetābhyāṃ rūpaśīlaguṇādibhiḥ
58 ॥ बुभुजे विषयान्रम्यान्यथाकामं यथासुखम् । सुमतिः केशिनी चोभे विकसद्वदनांबुजे
58 // bubhuje viṣayānramyānyathākāmaṃ yathāsukham / sumatiḥ keśinī cobhe vikasadvadanāṃbuje
59 ॥ रूपौदार्यगुणोपेते पीनवृत्तपयोधरे । नीलकुञ्चितकेशाढ्ये सर्वाभरणभूषिते
59 // rūpaudāryaguṇopete pīnavṛttapayodhare / nīlakuñcitakeśāḍhye sarvābharaṇabhūṣite
60 ॥ सर्वलक्षणसंपन्ने नवयौवनगोचरे । प्रिये सन्निहिते तस्य नित्यं प्रियहिते रते
60 // sarvalakṣaṇasaṃpanne navayauvanagocare / priye sannihite tasya nityaṃ priyahite rate
61 ॥ स्वाचारभावचेष्टाभिर्जह्रतुस्तन्मनो ऽनिशम् । स चापि भरणोत्कर्षप्रतीतात्मा महीपतिः
61 // svācārabhāvaceṣṭābhirjahratustanmano 'niśam / sa cāpi bharaṇotkarṣapratītātmā mahīpatiḥ
62 ॥ रममाणो यथाकामं सह ताभ्यां पुरे ऽवसत् । अन्येषां भुवि राज्ञां तु राजशब्दो न चाप्यभूत्
62 // ramamāṇo yathākāmaṃ saha tābhyāṃ pure 'vasat / anyeṣāṃ bhuvi rājñāṃ tu rājaśabdo na cāpyabhūt
63 ॥ गुणेन चाभवत्तस्य सगरस्य महात्मनः । अल्पो ऽपि धर्मः सततं यथा भवति मानसे
63 // guṇena cābhavattasya sagarasya mahātmanaḥ / alpo 'pi dharmaḥ satataṃ yathā bhavati mānase
64 ॥ रा5स्तस्यार्थकामौ तु न तथा विपुलावपि । अलुब्धमानसोर्ऽथं च भेजे धर्ममपीडयन्
64 // rā5stasyārthakāmau tu na tathā vipulāvapi / alubdhamānasor'thaṃ ca bheje dharmamapīḍayan
65 ॥ तदर्थमेव राजेन्द्र कामं चापीडयंस्तयोः
65 // tadarthameva rājendra kāmaṃ cāpīḍayaṃstayoḥ