66 ॥ इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते कार्त्तवीर्यवधो नाम चत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः ॥ 40॥ वसिष्ठ उवाच दृष्ट्वा पितुर्वधं घोरं तत्पुत्रास्ते शतं त्वरा । वारयामासुरत्युग्रं भार्गवं स्वबलेः पृथक्
66 // iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapāde bhārgavacarite kārttavīryavadho nāma catvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ // 40// vasiṣṭha uvāca dṛṣṭvā piturvadhaṃ ghoraṃ tatputrāste śataṃ tvarā / vārayāmāsuratyugraṃ bhārgavaṃ svabaleḥ pṛthak
1 ॥ एकैकाक्षैहिणीयुक्ताः सर्वे ते युद्धदुर्मदाः । संग्रामं तुमुलं चक्रुः संरब्धास्तु पितुर्वधात्
1 // ekaikākṣaihiṇīyuktāḥ sarve te yuddhadurmadāḥ / saṃgrāmaṃ tumulaṃ cakruḥ saṃrabdhāstu piturvadhāt
2 ॥ रामस्तु दृष्ट्वा तत्पुत्राञ्छूरान्रणविशारदान् । परश्वधं समादाय युयुधे तैश्च संगरे
2 // rāmastu dṛṣṭvā tatputrāñchūrānraṇaviśāradān / paraśvadhaṃ samādāya yuyudhe taiśca saṃgare
3 ॥ तां सेनां भगवान्रामः शताक्षौहिणिसंमिताम् । निजघान त्वरायुक्तो मुहुर्त्तद्वयमात्रतः
3 // tāṃ senāṃ bhagavānrāmaḥ śatākṣauhiṇisaṃmitām / nijaghāna tvarāyukto muhurttadvayamātrataḥ
4 ॥ निःशेषितं स्वसैन्यं तु कुठारेणैव लीलया । दृष्ट्वा रामेण तेसर्वे युयुधुर्वीर्यसंमताः
4 // niḥśeṣitaṃ svasainyaṃ tu kuṭhāreṇaiva līlayā / dṛṣṭvā rāmeṇa tesarve yuyudhurvīryasaṃmatāḥ
5 ॥ नानाविधानि दिव्यानि प्रहरन्तो महोजसः । परितो मण्डलं चक्रुर्भार्गवस्य महात्मनः
5 // nānāvidhāni divyāni praharanto mahojasaḥ / parito maṇḍalaṃ cakrurbhārgavasya mahātmanaḥ
6 ॥ अथ रामो ऽपि बलवांस्तेषां मण्डलमध्यगः । विरेजे भगवान्साक्षाद्यथा नाभिस्तु चक्रगा
6 // atha rāmo 'pi balavāṃsteṣāṃ maṇḍalamadhyagaḥ / vireje bhagavānsākṣādyathā nābhistu cakragā
7 ॥ नृत्यन्निवाचौ विरराज रामः शतं पुनस्ते परितो भ्रमन्तः । रेजुश्च गोपी गणमध्यसंस्थः कृष्णो यथा ताः परितो भ्रमन्त्यः
7 // nṛtyannivācau virarāja rāmaḥ śataṃ punaste parito bhramantaḥ / rejuśca gopī gaṇamadhyasaṃsthaḥ kṛṣṇo yathā tāḥ parito bhramantyaḥ
8 ॥ तदा तु सर्वे द्रुहिणप्रधानाः समागताः स्वस्वविमानसंस्थाः । समाकिरन्नन्दनमाल्यवर्षैः समन्ततो राममहीनवीर्यम्
8 // tadā tu sarve druhiṇapradhānāḥ samāgatāḥ svasvavimānasaṃsthāḥ / samākirannandanamālyavarṣaiḥ samantato rāmamahīnavīryam
9 ॥ यः शस्त्रपादादुदतिष्ठत ध्वनिर् हुंकारगर्भो दिवमस्पृशन्स वै । तौर्यत्रिकस्येव शरक्षतानि भान्तीव यद्वन्नखदन्तपाताः
9 // yaḥ śastrapādādudatiṣṭhata dhvanir huṃkāragarbho divamaspṛśansa vai / tauryatrikasyeva śarakṣatāni bhāntīva yadvannakhadantapātāḥ
10 ॥ क्रन्दन्ति शस्त्रैः क्षतविक्षताङ्गा गायन्ति यद्वत्किल गीतविज्ञाः । एवं प्रवृत्तं नृपयुद्धमण्डलं पश्यन्ति देवा भृशविस्मिताक्षः
10 // krandanti śastraiḥ kṣatavikṣatāṅgā gāyanti yadvatkila gītavijñāḥ / evaṃ pravṛttaṃ nṛpayuddhamaṇḍalaṃ paśyanti devā bhṛśavismitākṣaḥ
11 ॥ ततस्तु रामो ऽवनिपालपुत्राञ्जिघांसुराजौ विविधास्त्रपूगैः । पृथक्चकारातिब लांस्तु मण्डलद्विच्छिद्य पङ्क्तिं प्रभुरात्तचापः
11 // tatastu rāmo 'vanipālaputrāñjighāṃsurājau vividhāstrapūgaiḥ / pṛthakcakārātiba lāṃstu maṇḍaladvicchidya paṅktiṃ prabhurāttacāpaḥ
12 ॥ एकैकशस्तान्निजघान वीराञ्छतं तदा पञ्च ततः पलायिताः । शूरो वृषास्यो वृषशूरसेनौ जयध्वजश्चापि विभिन्नधैर्याः
12 // ekaikaśastānnijaghāna vīrāñchataṃ tadā pañca tataḥ palāyitāḥ / śūro vṛṣāsyo vṛṣaśūrasenau jayadhvajaścāpi vibhinnadhairyāḥ
13 ॥ महाभयेनाथ परीतचिता हिमाद्रिपादान्तरकाननं च । पृथग्गतास्ते सुपरीप्सवो नृपा न को ऽपि कांस्विद्ददृशे भृशार्त्तः
13 // mahābhayenātha parītacitā himādripādāntarakānanaṃ ca / pṛthaggatāste suparīpsavo nṛpā na ko 'pi kāṃsviddadṛśe bhṛśārttaḥ
14 ॥ रामो ऽपि हत्वा नृपचक्रमाजौ राज्ञः सहायर्थमुपागतं च । समन्वितो ऽसावकृतव्रणेन सस्नौ मुदागत्य च नर्मदायाम्
14 // rāmo 'pi hatvā nṛpacakramājau rājñaḥ sahāyarthamupāgataṃ ca / samanvito 'sāvakṛtavraṇena sasnau mudāgatya ca narmadāyām
15 ॥ स्रात्वा नित्यक्रियां कृत्वा संपूज्य वृषभध्वजम् । प्रतस्थे द्रष्टुमुर्वीश शिवं कैलासवासिनम्
15 // srātvā nityakriyāṃ kṛtvā saṃpūjya vṛṣabhadhvajam / pratasthe draṣṭumurvīśa śivaṃ kailāsavāsinam
16 ॥ गुरुपत्नीमुमां चापि सुतौ स्कन्दविनायकौ । मनोयायी महात्मासावकृतव्रणसंयुतः
16 // gurupatnīmumāṃ cāpi sutau skandavināyakau / manoyāyī mahātmāsāvakṛtavraṇasaṃyutaḥ
17 ॥ कृतकार्यो मुदा युक्तः कैलासं प्राप्य तत्क्षणम् । ददर्श तत्र नगरीं महतीमलकाभिधम्
17 // kṛtakāryo mudā yuktaḥ kailāsaṃ prāpya tatkṣaṇam / dadarśa tatra nagarīṃ mahatīmalakābhidham
18 ॥ नानामणिगणाकीर्णभवनैरुपशोभिताम् । नानारुपधरैर्यक्षैः शोभितां चित्रभूषणैः
18 // nānāmaṇigaṇākīrṇabhavanairupaśobhitām / nānārupadharairyakṣaiḥ śobhitāṃ citrabhūṣaṇaiḥ
19 ॥ नानावृक्षसमाकीणैर्वनैश्चोपवनैर्युताम् । दीर्घिकाभिः सुदीर्घाभिस्तडागैश्चोपशोभिताम्
19 // nānāvṛkṣasamākīṇairvanaiścopavanairyutām / dīrghikābhiḥ sudīrghābhistaḍāgaiścopaśobhitām
20 ॥ सर्वतो ऽप्यावृतां बाह्ये सीतयालकनन्दया । तत्र देवाङ्गनास्नानमुक्तकुङ्कुमपिञ्जरम्
20 // sarvato 'pyāvṛtāṃ bāhye sītayālakanandayā / tatra devāṅganāsnānamuktakuṅkumapiñjaram
21 ॥ तृषाविर हिताश्चांभः पिबन्ति करिणो मुदा । यत्र संगीतसंनादा श्रूयन्ते तत्रतत्र ह
21 // tṛṣāvira hitāścāṃbhaḥ pibanti kariṇo mudā / yatra saṃgītasaṃnādā śrūyante tatratatra ha
22 ॥ गन्धर्वैरप्सरोभिश्च सततं सहकारिभिः । तां दृष्ट्वा भार्गवो राजन्मुदा परमया युतः
22 // gandharvairapsarobhiśca satataṃ sahakāribhiḥ / tāṃ dṛṣṭvā bhārgavo rājanmudā paramayā yutaḥ
23 ॥ ययौ तदूर्ध्वं शिखरं यत्र शेवपरं गृहम् । ततो ददर्श राजेन्द्र स्निग्धच्छायं महावटम्
23 // yayau tadūrdhvaṃ śikharaṃ yatra śevaparaṃ gṛham / tato dadarśa rājendra snigdhacchāyaṃ mahāvaṭam
24 ॥ तस्याधस्ताद्वरावासं सुसेव्यं सिद्धसंयुतम् । ददर्ंश तत्र प्राकारं शतयोजनमण्डलम्
24 // tasyādhastādvarāvāsaṃ susevyaṃ siddhasaṃyutam / dadarṃśa tatra prākāraṃ śatayojanamaṇḍalam
25 ॥ नानारत्नाचितं रम्यं चतुर्द्वारं गणावृतम् । नन्दीश्वरं महाकालं रक्ताक्षं विकटोदरम्
25 // nānāratnācitaṃ ramyaṃ caturdvāraṃ gaṇāvṛtam / nandīśvaraṃ mahākālaṃ raktākṣaṃ vikaṭodaram
26 ॥ पिङ्गलाक्षं विशालाक्षं विरूपाक्षं घटोदरम् । मन्दारं भैरवं बाणं रुरुं भैरवमेव च
26 // piṅgalākṣaṃ viśālākṣaṃ virūpākṣaṃ ghaṭodaram / mandāraṃ bhairavaṃ bāṇaṃ ruruṃ bhairavameva ca
27 ॥ वीरकं वीरभद्रं च चण्डं भृङ्गिं रिटिं मुखम् । सिद्धेन्द्रनाथरुद्रांश्च विद्याधरमहोरगान्
27 // vīrakaṃ vīrabhadraṃ ca caṇḍaṃ bhṛṅgiṃ riṭiṃ mukham / siddhendranātharudrāṃśca vidyādharamahoragān
28 ॥ भूतप्रेतपिशाचांश्च कूष्माण्डान्ब्रह्मराक्षसान् । वेतालान्दानवेन्द्रांश्च योगीन्द्रांश्च जटाधरान्
28 // bhūtapretapiśācāṃśca kūṣmāṇḍānbrahmarākṣasān / vetālāndānavendrāṃśca yogīndrāṃśca jaṭādharān
29 ॥ यक्षकिंपुरुषांश्चैव डाकिनीयो गिनीस्तथा । दृष्ट्वा नन्द्या5या तत्र प्रविष्टो ऽन्तर्मुदान्वितः
29 // yakṣakiṃpuruṣāṃścaiva ḍākinīyo ginīstathā / dṛṣṭvā nandyā5yā tatra praviṣṭo 'ntarmudānvitaḥ
30 ॥ ददर्श तत्र भुवनैरावृतं शिवमन्दिरम् । चतुर्योजनविस्तीर्णं तत्र प्राग्द्वारसंस्थितौ
30 // dadarśa tatra bhuvanairāvṛtaṃ śivamandiram / caturyojanavistīrṇaṃ tatra prāgdvārasaṃsthitau
31 ॥ दृष्ट्वा वामे कार्त्तिकेय दक्ष चैव विनायकम् । ननाम भार्गवस्तौ द्वौ शिवतुल्यपराक्रमौ
31 // dṛṣṭvā vāme kārttikeya dakṣa caiva vināyakam / nanāma bhārgavastau dvau śivatulyaparākramau
32 ॥ पार्षदप्रवरास्तत्र क्षेत्रपालाश्च संस्थिताः । रत्नसिंहासनस्थाश्च रत्नभूषमभूषिताः
32 // pārṣadapravarāstatra kṣetrapālāśca saṃsthitāḥ / ratnasiṃhāsanasthāśca ratnabhūṣamabhūṣitāḥ
33 ॥ भार्गवं प्रविशन्तं तु ह्यपृच्छञ्शिवमन्दिरम् । विनायको महाराज क्षणं तिष्ठेत्युवाच ह
33 // bhārgavaṃ praviśantaṃ tu hyapṛcchañśivamandiram / vināyako mahārāja kṣaṇaṃ tiṣṭhetyuvāca ha
34 ॥ निद्रितो ह्युमया युक्तो महादेवो ऽधुनेति च । ईश्वराज्ञां गृहीत्वाहमत्रागत्यक्षणान्तरे
34 // nidrito hyumayā yukto mahādevo 'dhuneti ca / īśvarājñāṃ gṛhītvāhamatrāgatyakṣaṇāntare
35 ॥ त्वया सार्द्धं प्रवेक्ष्यामि भ्रातस्तिष्ठात्र सांप्रतम् । विनायकचश्चैवं श्रुत्वा भार्गवनन्दनः
35 // tvayā sārddhaṃ pravekṣyāmi bhrātastiṣṭhātra sāṃpratam / vināyakacaścaivaṃ śrutvā bhārgavanandanaḥ
36 ॥ प्रवक्तुमुपचक्राम गणेशं त्वरयान्वितः । राम उवाच गत्वा ह्यन्तःपुरं भ्रातः प्रणम्य जगदीश्वरौ
36 // pravaktumupacakrāma gaṇeśaṃ tvarayānvitaḥ / rāma uvāca gatvā hyantaḥpuraṃ bhrātaḥ praṇamya jagadīśvarau
37 ॥ पार्वतीशङ्करौ सद्यो यास्यामि निजमन्दिरम् । कार्त्तवीर्यः सुचन्द्रश्च सपुत्रबलबान्धवः
37 // pārvatīśaṅkarau sadyo yāsyāmi nijamandiram / kārttavīryaḥ sucandraśca saputrabalabāndhavaḥ
38 ॥ अन्ये सहस्रशो भूपाः कांबोजाः पङ्लवाः शाकाः । कान्यकुब्जाः कोशलेशा मायावन्तो महाबलाः
38 // anye sahasraśo bhūpāḥ kāṃbojāḥ paṅlavāḥ śākāḥ / kānyakubjāḥ kośaleśā māyāvanto mahābalāḥ
39 ॥ निहताः समरे सर्वे मया शंभुप्रसादतः । तमिमं प्रणिपत्यैव यास्यामि स्वगृहं प्रति
39 // nihatāḥ samare sarve mayā śaṃbhuprasādataḥ / tamimaṃ praṇipatyaiva yāsyāmi svagṛhaṃ prati
40 ॥ इत्युक्त्वा भार्गवस्तत्र तस्थौ गणपतेः पुरः । प्रोवाच मधुरं वाक्यं भार्गवे स गणाधिपः
40 // ityuktvā bhārgavastatra tasthau gaṇapateḥ puraḥ / provāca madhuraṃ vākyaṃ bhārgave sa gaṇādhipaḥ
41 ॥ विनायक उवाच ज्ञणं तिष्ट महाभाग दर्शनं ते भविष्यति । अद्य विश्वेश्वरो भ्रातर्भवान्या सह वर्त्तते
41 // vināyaka uvāca jñaṇaṃ tiṣṭa mahābhāga darśanaṃ te bhaviṣyati / adya viśveśvaro bhrātarbhavānyā saha varttate
42 ॥ स्त्रीपुंसोर्युक्त योस्तात सहैकासनसंस्थयोः । करोति सुखभङ्गं यो नरकं स व्रजेद्ध्रुवम्
42 // strīpuṃsoryukta yostāta sahaikāsanasaṃsthayoḥ / karoti sukhabhaṅgaṃ yo narakaṃ sa vrajeddhruvam
43 ॥ विशेषतस्तु पितरं गुरुं वा भूपतिं द्विजः । र7स्यं समुपासिनं न पश्येदिति निश्चयः
43 // viśeṣatastu pitaraṃ guruṃ vā bhūpatiṃ dvijaḥ / ra7syaṃ samupāsinaṃ na paśyediti niścayaḥ
44 ॥ कामतो ऽकामतो वापि पश्येद्यः सुरतोन्मुखम् । स्त्रीविच्छेदो भवेत्तस्य ध्रुवं सप्रसु जन्मसु
44 // kāmato 'kāmato vāpi paśyedyaḥ suratonmukham / strīvicchedo bhavettasya dhruvaṃ saprasu janmasu
45 ॥ श्रोणिं वक्षः स्थलं वक्त्रं यः पश्यति परस्त्रियः । मातुर्वापि भगिन्या वा दुहितुः स नराधमः
45 // śroṇiṃ vakṣaḥ sthalaṃ vaktraṃ yaḥ paśyati parastriyaḥ / māturvāpi bhaginyā vā duhituḥ sa narādhamaḥ
46 ॥ भार्गव उवाच अहो श्रुतमपूर्वं किं वचनं तव वक्त्रतः । ब्रान्त्या विनिर्गतं वापि हास्यार्थमथवोदितम्
46 // bhārgava uvāca aho śrutamapūrvaṃ kiṃ vacanaṃ tava vaktrataḥ / brāntyā vinirgataṃ vāpi hāsyārthamathavoditam
47 ॥ कामिनां सविकाराणामेतच्छास्त्रनिदर्शनम् । निर्विकारास्य च शिशोर्न दोषः कश्चिदेव हि
47 // kāmināṃ savikārāṇāmetacchāstranidarśanam / nirvikārāsya ca śiśorna doṣaḥ kaścideva hi
48 ॥ यास्याम्यन्तः पुरं भ्रातस्तव किं तिष्ठ बालक । यथादृष्टं करिष्यामि तत्र यत्समयोचितम्
48 // yāsyāmyantaḥ puraṃ bhrātastava kiṃ tiṣṭha bālaka / yathādṛṣṭaṃ kariṣyāmi tatra yatsamayocitam
49 ॥ तत्रैव माता तातश्च त्वया नाम निरूपितौ । जगतां पितरौ तौ च पार्वतीपरमेश्वरौ
49 // tatraiva mātā tātaśca tvayā nāma nirūpitau / jagatāṃ pitarau tau ca pārvatīparameśvarau
50 ॥ इत्युक्त्वा भार्गवो राजन्नन्तर्गन्तुं समुद्यतः । विनायकस्तदोत्थाय वारयामास सत्वरम्
50 // ityuktvā bhārgavo rājannantargantuṃ samudyataḥ / vināyakastadotthāya vārayāmāsa satvaram
51 ॥ वाग्युद्धं च तयोरासीन्मिथो हस्तविकर्षणम् । दृष्ट्वा सकन्दस्तु संभ्रान्तो बोधयामास तौ तदा
51 // vāgyuddhaṃ ca tayorāsīnmitho hastavikarṣaṇam / dṛṣṭvā sakandastu saṃbhrānto bodhayāmāsa tau tadā
52 ॥ बाहुभ्यां द्वौ समुद्गृह्य पृथगुत्सारितौ तथा । अथ क्रुद्धो गणेशाय भार्गवः परवीरहा । परश्वधं समादाय सप्रक्षेप्तुं समुद्यतः
52 // bāhubhyāṃ dvau samudgṛhya pṛthagutsāritau tathā / atha kruddho gaṇeśāya bhārgavaḥ paravīrahā / paraśvadhaṃ samādāya saprakṣeptuṃ samudyataḥ
53 ॥ तं दृष्ट्वा गजाननो भृगुवरं क्रोधात्क्षिपन्तं त्वरा स्वात्मार्थं परशुं तदा निजकरेणोद्धृत्य वेगेन तु । भूर्लोकं भुवः स्वरपि तस्योर्ध्वं महर्वैजनं लोकं चापि तपो ऽथ सत्यमपरं वैकुण्ठमप्यानयत्
53 // taṃ dṛṣṭvā gajānano bhṛguvaraṃ krodhātkṣipantaṃ tvarā svātmārthaṃ paraśuṃ tadā nijakareṇoddhṛtya vegena tu / bhūrlokaṃ bhuvaḥ svarapi tasyordhvaṃ maharvaijanaṃ lokaṃ cāpi tapo 'tha satyamaparaṃ vaikuṇṭhamapyānayat
54 ॥ तस्योर्ध्वं च विदर्शयन्भृगुवरं गोलोकमीशात्मजो निष्पात्याधरलोकसप्तक मपीत्थं दर्शयामास च । उद्धृत्याथ ततो हि गर्भसलिले प्रक्षप्तमात्रं त्वरा भीतं प्राणपरिप्सुमानयदथो तत्रैव यत्रास्थितः
54 // tasyordhvaṃ ca vidarśayanbhṛguvaraṃ golokamīśātmajo niṣpātyādharalokasaptaka mapītthaṃ darśayāmāsa ca / uddhṛtyātha tato hi garbhasalile prakṣaptamātraṃ tvarā bhītaṃ prāṇaparipsumānayadatho tatraiva yatrāsthitaḥ