55 ॥ इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते एकचत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः ॥ 41॥ वसिष्ठ उवाच एवं संभ्रामितो रामो गणाधीशेन भूपते । हर्षशोकसमाविष्टो विचिन्त्यात्मपराभवम्
55 // iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapāde bhārgavacarite ekacatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ // 41// vasiṣṭha uvāca evaṃ saṃbhrāmito rāmo gaṇādhīśena bhūpate / harṣaśokasamāviṣṭo vicintyātmaparābhavam
1 ॥ गणेशं चाभितो वीक्ष्य निर्विकारमवस्थितम् । क्रोधाविष्टो भृशं भूत्वा प्राक्षिपत्स्वपरश्वधम्
1 // gaṇeśaṃ cābhito vīkṣya nirvikāramavasthitam / krodhāviṣṭo bhṛśaṃ bhūtvā prākṣipatsvaparaśvadham
2 ॥ गणेशस्त्वभिवीक्ष्याथ पित्रा दत्तं परश्वधम् । अमोघं कर्त्तुकामस्तु वामे तं दशने ऽग्रहीत्
2 // gaṇeśastvabhivīkṣyātha pitrā dattaṃ paraśvadham / amoghaṃ karttukāmastu vāme taṃ daśane 'grahīt
3 ॥ स तु दन्तः कुठारेण विच्छिन्नो भूतले ऽपतत् । भुवि शोणितसंदिग्धो वज्राहत इवाचलः
3 // sa tu dantaḥ kuṭhāreṇa vicchinno bhūtale 'patat / bhuvi śoṇitasaṃdigdho vajrāhata ivācalaḥ
4 ॥ दन्तपातेन विद्वस्ता साब्धिद्वीपधरा धरा । चकंपे पृथिवीपाल लोकास्त्रासमुपागताः
4 // dantapātena vidvastā sābdhidvīpadharā dharā / cakaṃpe pṛthivīpāla lokāstrāsamupāgatāḥ
5 ॥ हाहाकारो महानासी द्देवानां दिवि पश्यताम् । कार्त्तिकेयादयस्तत्र चुक्रुशुर्भृशमातुराः
5 // hāhākāro mahānāsī ddevānāṃ divi paśyatām / kārttikeyādayastatra cukruśurbhṛśamāturāḥ
6 ॥ अथ कोलाहलं श्रुत्वा दन्तपातध्वनिं तथा । पार्वतीशङ्करौ तत्र समाजग्मतुरीश्वरौ
6 // atha kolāhalaṃ śrutvā dantapātadhvaniṃ tathā / pārvatīśaṅkarau tatra samājagmaturīśvarau
7 ॥ हेरम्बं पुरतो दृष्ट्वा वक्रतुण्डैकदन्तिनम् । पप्रच्छ स्कन्दं पार्वती किमेतदिति कारणम्
7 // herambaṃ purato dṛṣṭvā vakratuṇḍaikadantinam / papraccha skandaṃ pārvatī kimetaditi kāraṇam
8 ॥ स तु पृष्टस्तदा मात्रा सेनानीः सर्वमादितः । वृत्तान्तं कथयामास मात्रे रामस्य शृण्वतः
8 // sa tu pṛṣṭastadā mātrā senānīḥ sarvamāditaḥ / vṛttāntaṃ kathayāmāsa mātre rāmasya śṛṇvataḥ
9 ॥ सा श्रुत्वोदन्तमखिलं जगतां जननी नृप । उवाच शङ्करं रुष्टा पार्वती प्राणनायकम्
9 // sā śrutvodantamakhilaṃ jagatāṃ jananī nṛpa / uvāca śaṅkaraṃ ruṣṭā pārvatī prāṇanāyakam
10 ॥ पार्वत्युवाच अयं ते भार्गवः शंभो शिष्यः पुत्रः समो ऽभवत् । त्वत्तोलब्ध्वा परं तेजो वर्म त्रैलोक्यजिद्विभो
10 // pārvatyuvāca ayaṃ te bhārgavaḥ śaṃbho śiṣyaḥ putraḥ samo 'bhavat / tvattolabdhvā paraṃ tejo varma trailokyajidvibho
11 ॥ कार्त्तवीर्यार्जुनं संख्ये जितवानूर्जितं नृपम् । स्वकार्यं साधयित्वा तु प्रादात्तुभ्यं च दक्षिणाम्
11 // kārttavīryārjunaṃ saṃkhye jitavānūrjitaṃ nṛpam / svakāryaṃ sādhayitvā tu prādāttubhyaṃ ca dakṣiṇām
12 ॥ यत्ते सुतस्य दशन कुठारेण न्यपातयत् । अनेनैव कृतार्थस्त्वं भविष्यसि न संशयः
12 // yatte sutasya daśana kuṭhāreṇa nyapātayat / anenaiva kṛtārthastvaṃ bhaviṣyasi na saṃśayaḥ
13 ॥ त्वमिमं भार्गवं शम्भो रक्षान्तेवासिसत्तमम् । तव कार्याणि सर्वाणि साधयिष्यति सद्गुरोः
13 // tvamimaṃ bhārgavaṃ śambho rakṣāntevāsisattamam / tava kāryāṇi sarvāṇi sādhayiṣyati sadguroḥ
14 ॥ अह नैवात्र तिष्ठामि यत्त्वया विमता विभो । पुत्राभ्यां सहिता यास्ये पितुः स्वस्य निकेतनम्
14 // aha naivātra tiṣṭhāmi yattvayā vimatā vibho / putrābhyāṃ sahitā yāsye pituḥ svasya niketanam
15 ॥ संतो भुजिष्यातनयं सत्कुर्वन्त्यात्मपुत्रवत् । भवता तु कृतोनैव सत्कारो वचसापि हि
15 // saṃto bhujiṣyātanayaṃ satkurvantyātmaputravat / bhavatā tu kṛtonaiva satkāro vacasāpi hi
16 ॥ आत्मनस्तनयस्यास्य ततो यास्यामि दुःखिता । वसिष्ठ उवाच एतच्छ्रुत्वा तु वचनं पार्वत्या भगवान्भवः
16 // ātmanastanayasyāsya tato yāsyāmi duḥkhitā / vasiṣṭha uvāca etacchrutvā tu vacanaṃ pārvatyā bhagavānbhavaḥ
17 ॥ नोवाच किञ्चिद्वचनं साधु वासाधु भूपते । सस्मार मनसा कृष्णं प्रणतक्लेशनाशनम्
17 // novāca kiñcidvacanaṃ sādhu vāsādhu bhūpate / sasmāra manasā kṛṣṇaṃ praṇatakleśanāśanam
18 ॥ गोलोकनाथं गोपीशं नानानुनयकोविदम् । स्मृतमात्रो ऽथ भगवान् केशवः प्रणतार्त्तिहा । आजगाम दयासिंधुर्भक्तवश्यो ऽखिलेश्वरः
18 // golokanāthaṃ gopīśaṃ nānānunayakovidam / smṛtamātro 'tha bhagavān keśavaḥ praṇatārttihā / ājagāma dayāsiṃdhurbhaktavaśyo 'khileśvaraḥ
19 ॥ मेघश्यामो विशदवदनो रत्नकेयूरहारो विद्युद्वासा मकरसदृशे कुण्डले संदधानः । बर्हापीडं मणिगणयुतं बिभ्रदीषत्स्मितास्यो गोपीनाथो गदितसुयशाः कौस्तुभोद्भासिवक्षाः
19 // meghaśyāmo viśadavadano ratnakeyūrahāro vidyudvāsā makarasadṛśe kuṇḍale saṃdadhānaḥ / barhāpīḍaṃ maṇigaṇayutaṃ bibhradīṣatsmitāsyo gopīnātho gaditasuyaśāḥ kaustubhodbhāsivakṣāḥ
20 ॥ राधया सहितः श्रीमान् श्रीदाम्ना चापराजितः
20 // rādhayā sahitaḥ śrīmān śrīdāmnā cāparājitaḥ
21 ॥ मुष्णंस्तेजांसि सर्वेषां स्वरुचा ज्ञानवारिधिः । अथैनमागतं दृष्ट्वा शिवः संहृष्टमानसः
21 // muṣṇaṃstejāṃsi sarveṣāṃ svarucā jñānavāridhiḥ / athainamāgataṃ dṛṣṭvā śivaḥ saṃhṛṣṭamānasaḥ
22 ॥ प्रणिपत्य यथान्यायं पूजयामास चागतम् । प्रवेश्याभ्यन्तरे वेश्मराधया सहितं विभुम्
22 // praṇipatya yathānyāyaṃ pūjayāmāsa cāgatam / praveśyābhyantare veśmarādhayā sahitaṃ vibhum
23 ॥ रत्नसिंहासने नम्ये सदारं स न्यवेशयत् । थ तत्र गता देवी पार्वती तनयान्विता
23 // ratnasiṃhāsane namye sadāraṃ sa nyaveśayat / tha tatra gatā devī pārvatī tanayānvitā
24 ॥ ननाम चरणान्प्रभ्वोः पुत्राभ्यां सहिता मुदा । थ रामो ऽपि तत्रैव गत्वा नमितकन्धरः
24 // nanāma caraṇānprabhvoḥ putrābhyāṃ sahitā mudā / tha rāmo 'pi tatraiva gatvā namitakandharaḥ
25 ॥ पार्वत्याश्चरणोपान्ते पपाताकुलमानसः । सा यदा नाभ्यनन्दत्तं भार्गवं प्रणतं पुरः
25 // pārvatyāścaraṇopānte papātākulamānasaḥ / sā yadā nābhyanandattaṃ bhārgavaṃ praṇataṃ puraḥ
26 ॥ तदोवाच जगन्नाथः पार्वतीं प्रीणयन्गिरा
26 // tadovāca jagannāthaḥ pārvatīṃ prīṇayangirā
27 ॥ श्रीकृष्म उवाच अयि नगनं दिनि निन्दितचन्द्रमुखि त्वमिमं जमदग्निसुतम् । नय निजहस्तसरोजसमर्पितम्स्तकमङ्कमनन्तगुणे
27 // śrīkṛṣma uvāca ayi naganaṃ dini ninditacandramukhi tvamimaṃ jamadagnisutam / naya nijahastasarojasamarpitamstakamaṅkamanantaguṇe
28 ॥ भवभयहारिणि शंभुविहारिणि कल्मषनाशिनि कुंभिगते । तव चरणे पतितं सततं कृतकिल्बिषमप्यव देहि वरम्
28 // bhavabhayahāriṇi śaṃbhuvihāriṇi kalmaṣanāśini kuṃbhigate / tava caraṇe patitaṃ satataṃ kṛtakilbiṣamapyava dehi varam
29 ॥ श्रुणु देवि महाभागे वेदोक्तं वचनं मम । यच्छ्रुत्वा हर्षिता नूनं भविष्यसि न संशयः । विनायकस्ते तनयो महात्मा महतां महान्
29 // śruṇu devi mahābhāge vedoktaṃ vacanaṃ mama / yacchrutvā harṣitā nūnaṃ bhaviṣyasi na saṃśayaḥ / vināyakaste tanayo mahātmā mahatāṃ mahān
30 ॥ यं कामः क्रोध उद्वेगो भयं नाविशते कदा । वेदस्मृतिपुराणेषु संहितासु च भामिनि
30 // yaṃ kāmaḥ krodha udvego bhayaṃ nāviśate kadā / vedasmṛtipurāṇeṣu saṃhitāsu ca bhāmini
31 ॥ नामान्यस्योपदिष्टानि सुपुण्यानि महात्मभिः । यानि तानि प्रवक्ष्यामि निखिलाघहराणि च
31 // nāmānyasyopadiṣṭāni supuṇyāni mahātmabhiḥ / yāni tāni pravakṣyāmi nikhilāghaharāṇi ca
32 ॥ प्रमथानां गणा ये च नानारूपा महाबलाः । तेषामीशस्त्वयं यस्माद्गणेशस्तेन कीर्त्तितः
32 // pramathānāṃ gaṇā ye ca nānārūpā mahābalāḥ / teṣāmīśastvayaṃ yasmādgaṇeśastena kīrttitaḥ
33 ॥ भूतानि च भविष्याणि वर्त्तमानानि यानि च । ब्रह्माण्डान्यखिलान्येव यस्मिंल्लंबोदरः स तु
33 // bhūtāni ca bhaviṣyāṇi varttamānāni yāni ca / brahmāṇḍānyakhilānyeva yasmiṃllaṃbodaraḥ sa tu
34 ॥ यः स्थिरो देवयोगेन च्छिन्नं संयोजितं पुनः । गजस्य शिरसा देवितेन प्रोक्तो गजाननः
34 // yaḥ sthiro devayogena cchinnaṃ saṃyojitaṃ punaḥ / gajasya śirasā devitena prokto gajānanaḥ
35 ॥ चतुर्थ्यामुदितश्चन्द्रो दर्भिणा शप्त आतुरः । अनेन विधृतो भाले भालचन्द्रस्ततः स्मृतः
35 // caturthyāmuditaścandro darbhiṇā śapta āturaḥ / anena vidhṛto bhāle bhālacandrastataḥ smṛtaḥ
36 ॥ शप्तः पुरा सप्तभिस्तु मुनिभिः संक्षयं गतः । जातवेदा दीपितो ऽभूद्येनासौशूर्पकर्मकः
36 // śaptaḥ purā saptabhistu munibhiḥ saṃkṣayaṃ gataḥ / jātavedā dīpito 'bhūdyenāsauśūrpakarmakaḥ
37 ॥ पुरा देवासुरे युद्धे पूजितो दिविषद्गणैः । विघ्नं निवारयामास विघ्ननाशस्ततः स्मृतः
37 // purā devāsure yuddhe pūjito diviṣadgaṇaiḥ / vighnaṃ nivārayāmāsa vighnanāśastataḥ smṛtaḥ
38 ॥ अद्यायं देवि रामेण कुठारेण निपात्य च । दशनं दैवतो भद्रे ह्येकदन्तः कृतो ऽमुना
38 // adyāyaṃ devi rāmeṇa kuṭhāreṇa nipātya ca / daśanaṃ daivato bhadre hyekadantaḥ kṛto 'munā
39 ॥ भविष्यत्यथ पर्याये ब्रह्मणो हरवल्लभे । वक्रीभविष्यत्तुण्डत्वाद्वक्रतुण्डः स्मृतो बुधैः
39 // bhaviṣyatyatha paryāye brahmaṇo haravallabhe / vakrībhaviṣyattuṇḍatvādvakratuṇḍaḥ smṛto budhaiḥ
40 ॥ एवं तवास्य पुत्रस्य संति नामानि पार्वति । स्मरणात्पापहारीणि त्रिकालानुगतान्यपि
40 // evaṃ tavāsya putrasya saṃti nāmāni pārvati / smaraṇātpāpahārīṇi trikālānugatānyapi
41 ॥ अस्मात्त्रयोदशीकल्पात्पूर्वस्मिन्दशमीभवे । मयास्मै तु वरो दत्तः सर्गदेवाग्रपूजने
41 // asmāttrayodaśīkalpātpūrvasmindaśamībhave / mayāsmai tu varo dattaḥ sargadevāgrapūjane
42 ॥ जातकर्मादिसंस्कारे गर्भाधानादिके ऽपि च । यात्रायां च वणिज्यादौ युद्धे देवार्चने शुभे
42 // jātakarmādisaṃskāre garbhādhānādike 'pi ca / yātrāyāṃ ca vaṇijyādau yuddhe devārcane śubhe
43 ॥ संकष्टे काम्यसिद्ध्यर्थं पूजयेद्यो गजाननम् । तस्य सर्वाणि कार्याणि सिद्ध्यन्त्येव न संशयः
43 // saṃkaṣṭe kāmyasiddhyarthaṃ pūjayedyo gajānanam / tasya sarvāṇi kāryāṇi siddhyantyeva na saṃśayaḥ
44 ॥ वसिष्ठ उवाच इत्युक्तं तु समाकर्ण्य कृष्णेन सुमहात्मना । पार्वती जगतां नाथा विस्मितासीच्छुभानना
44 // vasiṣṭha uvāca ityuktaṃ tu samākarṇya kṛṣṇena sumahātmanā / pārvatī jagatāṃ nāthā vismitāsīcchubhānanā
45 ॥ यदा नैवोत्तरं प्रादात्पार्वती शिवसन्निधौ । तदा राधाब्रवीद्देवीं शिवरूपा सनातनी
45 // yadā naivottaraṃ prādātpārvatī śivasannidhau / tadā rādhābravīddevīṃ śivarūpā sanātanī
46 ॥ श्रीराधोवाच । प्रकृतिः पुरुषश्चोभावन्योन्याश्रयविग्रहौ । द्विधा भिन्नौ प्रकाशेते प्रपञ्चे ऽस्मिन् यथा तथा
46 // śrīrādhovāca / prakṛtiḥ puruṣaścobhāvanyonyāśrayavigrahau / dvidhā bhinnau prakāśete prapañce 'smin yathā tathā
47 ॥ त्वं चाहमावयोर्देवि भेदो नैवास्ति कश्चन । विष्णुस्त्वमहमेवास्मि शिवो द्विगुणतां गतः
47 // tvaṃ cāhamāvayordevi bhedo naivāsti kaścana / viṣṇustvamahamevāsmi śivo dviguṇatāṃ gataḥ
48 ॥ शिवस्य हृदये विष्णुर्भवत्या रूपमास्थितः । मम रूपं समास्थाय विष्णोश्च हृदये शिवः
48 // śivasya hṛdaye viṣṇurbhavatyā rūpamāsthitaḥ / mama rūpaṃ samāsthāya viṣṇośca hṛdaye śivaḥ
49 ॥ एष रामो महाभागे वैष्णवः शैवतां गतः । गणेशो ऽयं शिवः साक्षाद्वैष्णवत्वं समास्थितः
49 // eṣa rāmo mahābhāge vaiṣṇavaḥ śaivatāṃ gataḥ / gaṇeśo 'yaṃ śivaḥ sākṣādvaiṣṇavatvaṃ samāsthitaḥ
50 ॥ एतयोरोवयोः प्रभवोश्चापि भेदो न दृश्यते । एवामुक्त्वा तु सा राधा क्रोडे कृत्वा गजाननम्
50 // etayorovayoḥ prabhavoścāpi bhedo na dṛśyate / evāmuktvā tu sā rādhā kroḍe kṛtvā gajānanam
51 ॥ मूर्ध्न्युपाघ्राय पस्पर्श स्वहस्तेन कपोलके । स्पृष्टमात्रे कपोले तु क्षतं पूर्त्तिमुदागतम्
51 // mūrdhnyupāghrāya pasparśa svahastena kapolake / spṛṣṭamātre kapole tu kṣataṃ pūrttimudāgatam
52 ॥ पार्वती मुप्रसन्नाभूदनुनीताथ राधया । पादयोः पतितं राममुत्थाप्य निजपाणिना
52 // pārvatī muprasannābhūdanunītātha rādhayā / pādayoḥ patitaṃ rāmamutthāpya nijapāṇinā
53 ॥ क्रोडीचकार सुप्रीता मूर्ध्न्यु पाघ्राय पार्वती । एवं तयोस्तु सत्कारं दृष्ट्वा रामगणेशयोः
53 // kroḍīcakāra suprītā mūrdhnyu pāghrāya pārvatī / evaṃ tayostu satkāraṃ dṛṣṭvā rāmagaṇeśayoḥ
54 ॥ कृष्णः स्कन्दमुपाकृष्य स्वाङ्के प्रेम्णा न्यवेशयत् । अथ शंभुरपि प्रीतः श्रीदामानम् पस्थितम्
54 // kṛṣṇaḥ skandamupākṛṣya svāṅke premṇā nyaveśayat / atha śaṃbhurapi prītaḥ śrīdāmānam pasthitam
55 ॥ स्वोत्संगे स्थापयामास प्रेम्णा मत्कृत्य मानदः
55 // svotsaṃge sthāpayāmāsa premṇā matkṛtya mānadaḥ