48 ॥ इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे प्रथमे प्रक्रियापादे नैमिषाख्यानकथनं नाम द्वितीयो ऽध्यायः सूत उवाच शृणु तेषां कथां दिव्यां सर्वपापप्रमोचनीम् । कथ्यमानां मया चित्रां बह्वर्थां श्रुतिसंमताम्
48 // iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge prathame prakriyāpāde naimiṣākhyānakathanaṃ nāma dvitīyo 'dhyāyaḥ sūta uvāca śṛṇu teṣāṃ kathāṃ divyāṃ sarvapāpapramocanīm / kathyamānāṃ mayā citrāṃ bahvarthāṃ śrutisaṃmatām
1 ॥ य इमां धारयेन्नित्यं शृणुयाद्वाप्यभीक्ष्णशः । स्ववंशं धारणं कृत्वा स्वर्गलोके महीयते
1 // ya imāṃ dhārayennityaṃ śṛṇuyādvāpyabhīkṣṇaśaḥ / svavaṃśaṃ dhāraṇaṃ kṛtvā svargaloke mahīyate
2 ॥ विश्वतारा या च पञ्च यथावृत्तं यथाश्रुतम् । कीर्त्यमानं निबोधार्थं पूर्वेषां कीर्त्तिवर्द्धनम्
2 // viśvatārā yā ca pañca yathāvṛttaṃ yathāśrutam / kīrtyamānaṃ nibodhārthaṃ pūrveṣāṃ kīrttivarddhanam
3 ॥ धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यं शत्रुघ्नमेव च । कीर्त्तनं स्थिरकीर्तीनां सर्वेषां पुण्यकर्मणाम्
3 // dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ svargyaṃ śatrughnameva ca / kīrttanaṃ sthirakīrtīnāṃ sarveṣāṃ puṇyakarmaṇām
4 ॥ यस्मात्कल्पायते कल्पः समग्रं शुचये शुचिः । तस्मै हिरण्यगर्भाय पुरुषायेश्वराय च
4 // yasmātkalpāyate kalpaḥ samagraṃ śucaye śuciḥ / tasmai hiraṇyagarbhāya puruṣāyeśvarāya ca
5 ॥ अजाय प्रथमायैव वरिष्ठाय प्रजासृजे । ब्रह्मणे लोकतन्त्राय नमस्कृत्य स्वयंभुवे
5 // ajāya prathamāyaiva variṣṭhāya prajāsṛje / brahmaṇe lokatantrāya namaskṛtya svayaṃbhuve
6 ॥ महदाद्यं विशेषान्तं सवैरूप्यं सलक्षणम् । पञ्चप्रमाणं षद्श्रान्तः पुरुषाधिष्ठितं च यत्
6 // mahadādyaṃ viśeṣāntaṃ savairūpyaṃ salakṣaṇam / pañcapramāṇaṃ ṣadśrāntaḥ puruṣādhiṣṭhitaṃ ca yat
7 ॥ आसंयमात्प्रवक्ष्यामि भूतसर्गमनुत्तमम् । अव्यक्तं कारणं यत्तन्नित्यं सदसदात्मकम्
7 // āsaṃyamātpravakṣyāmi bhūtasargamanuttamam / avyaktaṃ kāraṇaṃ yattannityaṃ sadasadātmakam
8 ॥ प्रधानं प्रकृतिं चैव यमाहुस्तत्त्वचिन्तकाः । गन्धरूपरसैर्हीनं शब्दस्पर्शविवर्जितम्
8 // pradhānaṃ prakṛtiṃ caiva yamāhustattvacintakāḥ / gandharūparasairhīnaṃ śabdasparśavivarjitam
9 ॥ जगद्योनिम्महाभूतं परं ब्रह्मसनातनम् । विग्रहं सर्वभूतानामव्यक्तमभवत्किल
9 // jagadyonimmahābhūtaṃ paraṃ brahmasanātanam / vigrahaṃ sarvabhūtānāmavyaktamabhavatkila
10 ॥ अनाद्यन्तमजं सूक्ष्मं त्रिगुणं प्रभवाप्ययम् । असांप्रतिकमज्ञेयं ब्रह्म यत्सदसत्परम्
10 // anādyantamajaṃ sūkṣmaṃ triguṇaṃ prabhavāpyayam / asāṃpratikamajñeyaṃ brahma yatsadasatparam
11 ॥ तस्यात्मना सर्वमिदं व्याप्तमासीत्तमोमयम् । गुणसाम्ये तदा तस्मिन्नविभातं तमोमयम्
11 // tasyātmanā sarvamidaṃ vyāptamāsīttamomayam / guṇasāmye tadā tasminnavibhātaṃ tamomayam
12 ॥ सर्गकाले प्रधानस्य क्षत्रज्ञाधिष्ठितस्य वै । गुणभावाद्भासमाने महातत्त्व बभूव ह
12 // sargakāle pradhānasya kṣatrajñādhiṣṭhitasya vai / guṇabhāvādbhāsamāne mahātattva babhūva ha
13 ॥ सूक्ष्मः स तु महानग्रे अव्यक्तेन समावृतः । सत्त्वोद्रेको महानग्रे सत्त्वमात्रप्रकाशकः
13 // sūkṣmaḥ sa tu mahānagre avyaktena samāvṛtaḥ / sattvodreko mahānagre sattvamātraprakāśakaḥ
14 ॥ सत्त्वान्महान्स विज्ञेय एकस्तत्कारणः समृतः । निङ्गमात्रं समुत्पन्नं क्षेत्रज्ञाधिष्टितं महत्
14 // sattvānmahānsa vijñeya ekastatkāraṇaḥ samṛtaḥ / niṅgamātraṃ samutpannaṃ kṣetrajñādhiṣṭitaṃ mahat
15 ॥ संकल्पो ऽध्यवसायश्च तस्य वृत्तिद्वयं स्मृतम् । महासृष्टिं च कुरुते वीतमानः सिसृक्षया
15 // saṃkalpo 'dhyavasāyaśca tasya vṛttidvayaṃ smṛtam / mahāsṛṣṭiṃ ca kurute vītamānaḥ sisṛkṣayā
16 ॥ धर्मादीनि च भूतानि लोकतत्त्वार्थहेतवः । मनो महात्मनि ब्रह्म दुर्बुद्धिख्यातिरीश्वरात्
16 // dharmādīni ca bhūtāni lokatattvārthahetavaḥ / mano mahātmani brahma durbuddhikhyātirīśvarāt
17 ॥ प्रज्ञासंधिश्च सर्वस्वं संख्यायतनरश्मिभिः । मनुते सर्वभूतानां तस्माच्चेष्टफलो विभुः
17 // prajñāsaṃdhiśca sarvasvaṃ saṃkhyāyatanaraśmibhiḥ / manute sarvabhūtānāṃ tasmācceṣṭaphalo vibhuḥ
18 ॥ भोक्ता त्राता विभक्तात्मा वर्त्तनं मन उच्यते । तत्त्वानां संग्रहे यस्मान्महांश्च परिमाणतः
18 // bhoktā trātā vibhaktātmā varttanaṃ mana ucyate / tattvānāṃ saṃgrahe yasmānmahāṃśca parimāṇataḥ
19 ॥ शेषेभ्यो गुणातत्त्वेभ्यो महानिव तनुः स्मृतः । विभक्तिमानं मनुते विभागं मन्यते ऽपि वा
19 // śeṣebhyo guṇātattvebhyo mahāniva tanuḥ smṛtaḥ / vibhaktimānaṃ manute vibhāgaṃ manyate 'pi vā
20 ॥ पुरुषो भोगसंबन्धात्तेन चासौ सति स्मृतः । बृहत्त्वाद्वृंहणत्वाच्च भावानामखिलाश्रयात्
20 // puruṣo bhogasaṃbandhāttena cāsau sati smṛtaḥ / bṛhattvādvṛṃhaṇatvācca bhāvānāmakhilāśrayāt
21 ॥ यस्माद्वृंहयत भावान् ब्रह्मा तेन निरुच्यते । आपूरयति यस्माच्च सर्वान् देहाननुग्रहैः
21 // yasmādvṛṃhayata bhāvān brahmā tena nirucyate / āpūrayati yasmācca sarvān dehānanugrahaiḥ
22 ॥ बुध्यते पुरुषश्चात्र सर्वान् भावान्पृथक् पृथक् । तस्मिंस्तु कार्यकरणं संसिद्धं ब्रह्मणः पुरा
22 // budhyate puruṣaścātra sarvān bhāvānpṛthak pṛthak / tasmiṃstu kāryakaraṇaṃ saṃsiddhaṃ brahmaṇaḥ purā
23 ॥ प्राकृतं देवि वर्तं मां क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंमितः । स वै शरीरी प्रथमः पुरा पुरुष उच्यते
23 // prākṛtaṃ devi vartaṃ māṃ kṣetrajño brahmasaṃmitaḥ / sa vai śarīrī prathamaḥ purā puruṣa ucyate
24 ॥ आदिकर्त्ता स भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्त्तिनाम्
24 // ādikarttā sa bhūtānāṃ brahmāgre samavarttinām
25 ॥ हिरण्यगभः सो ऽण्डे ऽस्मिन्प्रादुर्भूतश्चतुर्मुखः । सर्गे च प्रतिसर्गे च क्षेत्रज्ञो ब्रह्म संसितः
25 // hiraṇyagabhaḥ so 'ṇḍe 'sminprādurbhūtaścaturmukhaḥ / sarge ca pratisarge ca kṣetrajño brahma saṃsitaḥ
26 ॥ करणैः सह पृच्छन्ते प्रत्याहारेस्त्यजन्ति च । भजन्ते च पुनर्देहांस्ते समाहारसंधिसु
26 // karaṇaiḥ saha pṛcchante pratyāhārestyajanti ca / bhajante ca punardehāṃste samāhārasaṃdhisu
27 ॥ हिरण्मयस्तु यो मेरुस्तस्योद्धर्तुर्महात्मनः । गर्तोदकं सबुदास्तु हरेयुश्चापि पञ्चताः
27 // hiraṇmayastu yo merustasyoddharturmahātmanaḥ / gartodakaṃ sabudāstu hareyuścāpi pañcatāḥ
28 ॥ यस्मिन्नण्ड इमे लोकाः सप्त वै संप्रतिष्ठिताः । पृथिवी सप्तभिर्द्वीपैः समुद्रैः सह सप्तभिः
28 // yasminnaṇḍa ime lokāḥ sapta vai saṃpratiṣṭhitāḥ / pṛthivī saptabhirdvīpaiḥ samudraiḥ saha saptabhiḥ
29 ॥ पर्वतैः सुमहद्भिश्च नदीभिश्च सहस्रशः । अन्तःस्थस्य त्विमे लोका अन्तर्विश्वमिदं जगत्
29 // parvataiḥ sumahadbhiśca nadībhiśca sahasraśaḥ / antaḥsthasya tvime lokā antarviśvamidaṃ jagat
30 ॥ चन्द्रादित्यौ सनक्षतौ संग्रहः सह वायुना । लोकालोकं च यत् किञ्चिदण्डे तस्मिन्प्रतिष्टितम्
30 // candrādityau sanakṣatau saṃgrahaḥ saha vāyunā / lokālokaṃ ca yat kiñcidaṇḍe tasminpratiṣṭitam
31 ॥ आपो दशगुणे नैव तेजसा बाह्यतो वृताः । तेजो दशगुणेनैव बाह्यतो वायुना वृतम्
31 // āpo daśaguṇe naiva tejasā bāhyato vṛtāḥ / tejo daśaguṇenaiva bāhyato vāyunā vṛtam
32 ॥ वायुर्दशगुणेनैव बाह्यतो नभसा वृतः । आकाशमावृतं सर्वं बहिर्भूतादिना तथा
32 // vāyurdaśaguṇenaiva bāhyato nabhasā vṛtaḥ / ākāśamāvṛtaṃ sarvaṃ bahirbhūtādinā tathā
33 ॥ भूतादिर्महता चैव प्रधानेनावृतो महान् । एभिरावरणैरण्डं सप्तभिः प्राकृतैर्वृतम्
33 // bhūtādirmahatā caiva pradhānenāvṛto mahān / ebhirāvaraṇairaṇḍaṃ saptabhiḥ prākṛtairvṛtam
34 ॥ इच्छया वृत्य चान्योन्यमरणे प्रकृतयः स्थितः । प्रसर्गकाले स्थित्वा च ग्रसंतस्च परस्परम्
34 // icchayā vṛtya cānyonyamaraṇe prakṛtayaḥ sthitaḥ / prasargakāle sthitvā ca grasaṃtasca parasparam
35 ॥ एवं परस्परैश्चैव धारयन्ति परस्परम् । आधाराधेयभावेन विकारास्ते विकारिषु
35 // evaṃ parasparaiścaiva dhārayanti parasparam / ādhārādheyabhāvena vikārāste vikāriṣu
36 ॥ अव्यक्तं क्षेत्रमित्युक्तं ब्रह्म क्षेत्रज्ञमुच्यते । इत्येवं प्राकृतः सर्गः क्षेत्रज्ञाधिष्ठितस्तु सः
36 // avyaktaṃ kṣetramityuktaṃ brahma kṣetrajñamucyate / ityevaṃ prākṛtaḥ sargaḥ kṣetrajñādhiṣṭhitastu saḥ
37 ॥ अबुद्धिपूर्वः प्रथमः प्रादुर्भूतस्तडिद्यथा । एतद्धिरण्यगर्भस्य चन्म यो वेत्ति तत्त्वतः । आयुष्मान्कीर्तिमान्धन्यः प्रज्ञावांश्च न संशयः
37 // abuddhipūrvaḥ prathamaḥ prādurbhūtastaḍidyathā / etaddhiraṇyagarbhasya canma yo vetti tattvataḥ / āyuṣmānkīrtimāndhanyaḥ prajñāvāṃśca na saṃśayaḥ