174 ॥ इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे प्रथमे प्रक्रियापादे कृत्यसमुद्देशो नाम प्रथमो ऽध्यायः प्रत्यवोचन्पुनः सूतमृषयस्ते तपोधनाः । कुत्र सत्रं समभत्तेवषामद्भुतकर्मणाम्
174 // iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge prathame prakriyāpāde kṛtyasamuddeśo nāma prathamo 'dhyāyaḥ pratyavocanpunaḥ sūtamṛṣayaste tapodhanāḥ / kutra satraṃ samabhattevaṣāmadbhutakarmaṇām
1 ॥ कियन्तं चैव तत्कालं कथं च समवर्त्तत । आचचक्षे पुराणं च कथं तत्सप्रभञ्जनः
1 // kiyantaṃ caiva tatkālaṃ kathaṃ ca samavarttata / ācacakṣe purāṇaṃ ca kathaṃ tatsaprabhañjanaḥ
2 ॥ आचख्यौ विस्तरेणैव पर कौतूहलं हि नः । इति संचोदितः सूतः प्रत्युवाच शुभं वचः
2 // ācakhyau vistareṇaiva para kautūhalaṃ hi naḥ / iti saṃcoditaḥ sūtaḥ pratyuvāca śubhaṃ vacaḥ
3 ॥ शृणुध्वं यत्र ते धीरा मेनिरे मन्त्रमुत्तमम् । यावन्तं चाभवत्कालं यथा च समवर्तत
3 // śṛṇudhvaṃ yatra te dhīrā menire mantramuttamam / yāvantaṃ cābhavatkālaṃ yathā ca samavartata
4 ॥ सिसृक्षमाणो विश्वं हि यजते विसृजत्पुरा । सत्रं हि ते ऽतिपुण्यं च सहस्रपरिवत्सरान्
4 // sisṛkṣamāṇo viśvaṃ hi yajate visṛjatpurā / satraṃ hi te 'tipuṇyaṃ ca sahasraparivatsarān
5 ॥ तपोगृहपतेर्यत्र ब्रह्मा चैवाभवत्स्वयम् । इडाया यत्र पत्नीत्वं शामित्रं यत्र बुद्धिमान्
5 // tapogṛhapateryatra brahmā caivābhavatsvayam / iḍāyā yatra patnītvaṃ śāmitraṃ yatra buddhimān
6 ॥ मृत्युश्चके महातेजास्तस्मिन्सत्रे महात्मनाम् । विबुधाश्चोषिरे तत्र सहस्रपरिवत्सरान्
6 // mṛtyuścake mahātejāstasminsatre mahātmanām / vibudhāścoṣire tatra sahasraparivatsarān
7 ॥ भ्रमतो धर्मचक्रस्य यत्र नेमिरशीर्यत । कर्मणा तेन विख्यातं नैमिषं मुनिपूजितम्
7 // bhramato dharmacakrasya yatra nemiraśīryata / karmaṇā tena vikhyātaṃ naimiṣaṃ munipūjitam
8 ॥ यत्र सा गोमती पुण्या सिद्धचारणसेविता । रोहिणी स सुता तत्र गोमती साभवत् क्षणात्
8 // yatra sā gomatī puṇyā siddhacāraṇasevitā / rohiṇī sa sutā tatra gomatī sābhavat kṣaṇāt
9 ॥ शक्तिर्ज्येष्ठा समभवद्वसिष्ठस्य महात्मनः । रुन्धत्याः सुतायात्रादानमुत्तमतेजसः
9 // śaktirjyeṣṭhā samabhavadvasiṣṭhasya mahātmanaḥ / rundhatyāḥ sutāyātrādānamuttamatejasaḥ
10 ॥ कल्माषपादो नृपतिर्यत्र शक्रश्च शक्तिना । यत्र वैरं समभवद्विश्वामित्रवसिष्ठयोः
10 // kalmāṣapādo nṛpatiryatra śakraśca śaktinā / yatra vairaṃ samabhavadviśvāmitravasiṣṭhayoḥ
11 ॥ अदृश्यन्त्यां समभवन्मुनिर्यत्र पराशरः । पराभवो वसिष्ठस्य यस्य ज्ञाने ह्यवर्त्तयत्
11 // adṛśyantyāṃ samabhavanmuniryatra parāśaraḥ / parābhavo vasiṣṭhasya yasya jñāne hyavarttayat
12 ॥ तत्र ते मेनिरे शैलं नैमिषे ब्रह्मवादिनः । नैमिषं जज्ञिरे यस्मान्नैमिषीयास्ततः स्मृताः
12 // tatra te menire śailaṃ naimiṣe brahmavādinaḥ / naimiṣaṃ jajñire yasmānnaimiṣīyāstataḥ smṛtāḥ
13 ॥ तत्सत्रमभवत्तेषां समा द्वादश धीमताम् । पुरूरवसि विक्रान्ते प्रशासति वसुंधराम्
13 // tatsatramabhavatteṣāṃ samā dvādaśa dhīmatām / purūravasi vikrānte praśāsati vasuṃdharām
14 ॥ अष्टादश समुद्रस्य द्वीपानश्रन् पुरूरवाः । तुतोष नैव रत्नानां लोभादिति हि नः श्रुतम्
14 // aṣṭādaśa samudrasya dvīpānaśran purūravāḥ / tutoṣa naiva ratnānāṃ lobhāditi hi naḥ śrutam
15 ॥ उर्वशी चकमे तं च देवदूतप्रचोदिता । आजहार च तत्सत्रमुर्वश्या सह संगतः
15 // urvaśī cakame taṃ ca devadūtapracoditā / ājahāra ca tatsatramurvaśyā saha saṃgataḥ
16 ॥ तस्मिन्नरपतौ सत्रे नैमिषीयाः प्रचक्रिरे । यं गर्भं सुषुवे गङ्गा पावकाद्दीप्ततेजसम्
16 // tasminnarapatau satre naimiṣīyāḥ pracakrire / yaṃ garbhaṃ suṣuve gaṅgā pāvakāddīptatejasam
17 ॥ तत्तुल्यं पर्वते न्यस्तं हिरण्यं समपद्यत । हिरण्मयं ततश्चके यज्ञवाटं महात्मनाम्
17 // tattulyaṃ parvate nyastaṃ hiraṇyaṃ samapadyata / hiraṇmayaṃ tataścake yajñavāṭaṃ mahātmanām
18 ॥ विश्वकर्मा स्वयन्देवो भावनो लोकभावनः । स प्रविश्य ततः सत्रे तेषाममिततेजसाम्
18 // viśvakarmā svayandevo bhāvano lokabhāvanaḥ / sa praviśya tataḥ satre teṣāmamitatejasām
19 ॥ ऐडः पुरूरवा भेजे तं देशं मृगयां चरन् । तं दृष्ट्वा महादाश्वर्यं यज्ञवाटं हिरण्मयम्
19 // aiḍaḥ purūravā bheje taṃ deśaṃ mṛgayāṃ caran / taṃ dṛṣṭvā mahādāśvaryaṃ yajñavāṭaṃ hiraṇmayam
20 ॥ लोभेन हतविज्ञानस्तदादातुमुपाक्रमत् । नैमिषेयास्ततस्तस्य चुक्रुधुर्नृपतिं भृशम्
20 // lobhena hatavijñānastadādātumupākramat / naimiṣeyāstatastasya cukrudhurnṛpatiṃ bhṛśam
21 ॥ निजघ्नुश्चापि तं क्रुद्धाः कुशवज्रैर्मनीषिणः । तपोनिष्ठाश्च राजानं मुनयो देवचोदिताः
21 // nijaghnuścāpi taṃ kruddhāḥ kuśavajrairmanīṣiṇaḥ / taponiṣṭhāśca rājānaṃ munayo devacoditāḥ
22 ॥ कुशवज्रौर्विनिष्पिष्टः स राजा व्यजहात्तनुम् । और्वशेयैस्ततस्तस्य युद्धं चक्रे नृपो भुवि
22 // kuśavajraurviniṣpiṣṭaḥ sa rājā vyajahāttanum / aurvaśeyaistatastasya yuddhaṃ cakre nṛpo bhuvi
23 ॥ नहुषस्य महात्मानं पितरं यं प्रचक्षते । स तेष्ववभृथेष्वेव धर्म्मशीलो महीपतिः
23 // nahuṣasya mahātmānaṃ pitaraṃ yaṃ pracakṣate / sa teṣvavabhṛtheṣveva dharmmaśīlo mahīpatiḥ
24 ॥ आयुरायभवायाग्र्यमस्मिन् सत्रे नरोत्तमः । शान्तयित्वा तु राजानं तदा ब्रह्मविदस्तथा
24 // āyurāyabhavāyāgryamasmin satre narottamaḥ / śāntayitvā tu rājānaṃ tadā brahmavidastathā
25 ॥ सत्रमारेभिरे कर्त्तुं पृथ्वीवत्सा त्ममूर्तयः । बभूव सत्रे तेषां तु ब्रह्मचर्यं महात्मनाम्
25 // satramārebhire karttuṃ pṛthvīvatsā tmamūrtayaḥ / babhūva satre teṣāṃ tu brahmacaryaṃ mahātmanām
26 ॥ विश्वं सिसृक्षमाणानां पुरा विस्वसृजामिव । वैखानसैः प्रियसखैर्वाल खिल्यैर्मरीचिभिः
26 // viśvaṃ sisṛkṣamāṇānāṃ purā visvasṛjāmiva / vaikhānasaiḥ priyasakhairvāla khilyairmarīcibhiḥ
27 ॥ अजैश्च मुनिभिर्जातं सूर्यवैश्वानरप्रभः । वितृदेवाप्सरःसिद्धैर्गन्धर्वोरगचारणैः
27 // ajaiśca munibhirjātaṃ sūryavaiśvānaraprabhaḥ / vitṛdevāpsaraḥsiddhairgandharvoragacāraṇaiḥ
28 ॥ भारतैः शुशुभे राजा देवैरिन्द्रसमो यथा । स्तोत्रशस्त्रैर्गृहैर्देवान्पितॄन्पित्र्यैश्च कर्मभिः
28 // bhārataiḥ śuśubhe rājā devairindrasamo yathā / stotraśastrairgṛhairdevānpitṝnpitryaiśca karmabhiḥ
29 ॥ आनर्चुःस्म यथाजाति गन्धर्वादीन् यथाविधि । आराधने स सस्मार ततः कर्मान्तरेषु च
29 // ānarcuḥsma yathājāti gandharvādīn yathāvidhi / ārādhane sa sasmāra tataḥ karmāntareṣu ca
30 ॥ जगुः सामानि गन्धर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणाः । व्याजह्रुर्मुनयो वाचं चित्राक्षरपदां शुभाम्
30 // jaguḥ sāmāni gandharvā nanṛtuścāpsarogaṇāḥ / vyājahrurmunayo vācaṃ citrākṣarapadāṃ śubhām
31 ॥ मन्त्रादि तत्र विद्वांसो जजपुश्च परस्परम् । वितण्डावचनैश्चैव निजघ्नुः प्रतिवादिनः
31 // mantrādi tatra vidvāṃso jajapuśca parasparam / vitaṇḍāvacanaiścaiva nijaghnuḥ prativādinaḥ
32 ॥ ऋषयश्चैव विद्वांसः शब्दार्थन्यायकोविदाः । न तत्र हारितं किञ्चिद्विविशुर्ब्रह्मराक्षसाः
32 // ṛṣayaścaiva vidvāṃsaḥ śabdārthanyāyakovidāḥ / na tatra hāritaṃ kiñcidviviśurbrahmarākṣasāḥ
33 ॥ नैव यज्ञहरा दैत्या नैव वाजमुखास्त्रिणः । प्रायश्चित्तं दरिद्रं च न तत्र समजायत
33 // naiva yajñaharā daityā naiva vājamukhāstriṇaḥ / prāyaścittaṃ daridraṃ ca na tatra samajāyata
34 ॥ शक्तिप्रज्ञाक्रियायेगैर्विधिराशीष्वनुष्टितः । एवं च ववृधे सत्रं द्वादशाब्दं मनीषिणाम्
34 // śaktiprajñākriyāyegairvidhirāśīṣvanuṣṭitaḥ / evaṃ ca vavṛdhe satraṃ dvādaśābdaṃ manīṣiṇām
35 ॥ ऋषीणां नैमिषीयाणां तदभूदिव वज्रिणः । वृद्धाद्या ऋत्विजो वीरा ज्योतिष्टोमान् पृथक्पृथक्
35 // ṛṣīṇāṃ naimiṣīyāṇāṃ tadabhūdiva vajriṇaḥ / vṛddhādyā ṛtvijo vīrā jyotiṣṭomān pṛthakpṛthak
36 ॥ चक्रिरे पृष्ठगमनाः सर्वानयुतदक्षिणान् । समाप्तयज्ञो यत्रास्ते वासुदेवं महाधिपम्
36 // cakrire pṛṣṭhagamanāḥ sarvānayutadakṣiṇān / samāptayajño yatrāste vāsudevaṃ mahādhipam
37 ॥ पप्रच्छुरमितात्मानं भवद्भिर्यदहं द्विजः । प्रचोदितः स्ववंशार्थं स च तानब्रवीत्प्रभुः
37 // papracchuramitātmānaṃ bhavadbhiryadahaṃ dvijaḥ / pracoditaḥ svavaṃśārthaṃ sa ca tānabravītprabhuḥ
38 ॥ शिष्यःस्वयंभुवो देवः सर्वं प्रत्यक्षदृग्वशी । अणिमादिभिरष्टाभिः सूक्ष्मैरङ्गैः समन्वितः
38 // śiṣyaḥsvayaṃbhuvo devaḥ sarvaṃ pratyakṣadṛgvaśī / aṇimādibhiraṣṭābhiḥ sūkṣmairaṅgaiḥ samanvitaḥ
39 ॥ तिर्यग्वातादिभिर्वर्षैः सर्वां ल्लोकान्बिभर्ति यः । सप्तस्कन्धा भृताः शाखाः सर्वतोयाजराजरान्
39 // tiryagvātādibhirvarṣaiḥ sarvāṃ llokānbibharti yaḥ / saptaskandhā bhṛtāḥ śākhāḥ sarvatoyājarājarān
40 ॥ विषयैर् मरुतो यस्य संस्थिताः सप्तसप्तकाः । व्यूहत्रयाणां सूतानां कुर्वन् सत्रं महाबलः
40 // viṣayair maruto yasya saṃsthitāḥ saptasaptakāḥ / vyūhatrayāṇāṃ sūtānāṃ kurvan satraṃ mahābalaḥ
41 ॥ तेजसश्वाप्युपायानां दधातीह शरीरिणः । प्राणाद्या वृत्तयः पञ्च धारणानां स्ववृत्तिभिः
41 // tejasaśvāpyupāyānāṃ dadhātīha śarīriṇaḥ / prāṇādyā vṛttayaḥ pañca dhāraṇānāṃ svavṛttibhiḥ
42 ॥ पूर्यमामः शरीराणां धारणं यस्य कुर्वते । आकाशयोनिर्द्विगुणः शाब्दस्पर्शसमन्वितः
42 // pūryamāmaḥ śarīrāṇāṃ dhāraṇaṃ yasya kurvate / ākāśayonirdviguṇaḥ śābdasparśasamanvitaḥ
43 ॥ वाचोरणिः समाख्याता शब्दशास्त्रविचक्षणैः । भारत्यार्ः श्लक्ष्णया सर्वान्मुनीन्प्रह्लादयन्निव
43 // vācoraṇiḥ samākhyātā śabdaśāstravicakṣaṇaiḥ / bhāratyārḥ ślakṣṇayā sarvānmunīnprahlādayanniva
44 ॥ पुराणज्ञाः सुमनसः पुराणाश्रययुक्तया । पुराम नियता विप्राः कथामकथयद्विभुः
44 // purāṇajñāḥ sumanasaḥ purāṇāśrayayuktayā / purāma niyatā viprāḥ kathāmakathayadvibhuḥ
45 ॥ एतत्सर्वं यथावृत्तमाख्यानं द्विजसत्तमाः । ऋषीणां च परं चैतल्लोकतत्त्वमनुत्तमम्
45 // etatsarvaṃ yathāvṛttamākhyānaṃ dvijasattamāḥ / ṛṣīṇāṃ ca paraṃ caitallokatattvamanuttamam
46 ॥ ब्रह्मणा यत्पुरा प्रोक्तं पुराणं ज्ञानमुत्तमम् । देवतानामृषीणां च सर्वपापप्रमोचनम्
46 // brahmaṇā yatpurā proktaṃ purāṇaṃ jñānamuttamam / devatānāmṛṣīṇāṃ ca sarvapāpapramocanam
47 ॥ विस्तरेणानुपूर्व्या च तस्य वक्ष्याम्यनुक्रमम्
47 // vistareṇānupūrvyā ca tasya vakṣyāmyanukramam