129 ॥ इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपाद दारुवनप्रवेशभस्मस्नानविधिर्नाम सप्तविंशतितमो ऽध्यायः ऋषिरुवाच अगात्कथममावस्यां मासि मासि दिवं नृपः । ऐलः पुरूरवाः सूत कथं वातर्पयत्पितॄन्
129 // iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāda dāruvanapraveśabhasmasnānavidhirnāma saptaviṃśatitamo 'dhyāyaḥ ṛṣiruvāca agātkathamamāvasyāṃ māsi māsi divaṃ nṛpaḥ / ailaḥ purūravāḥ sūta kathaṃ vātarpayatpitṝn
1 ॥ सूत उवाच तस्य ते ऽहं प्रवक्ष्यामि प्रभावं शांशपायने । ऐलस्यादित्यसंयोगं सोमस्य च महात्मनः
1 // sūta uvāca tasya te 'haṃ pravakṣyāmi prabhāvaṃ śāṃśapāyane / ailasyādityasaṃyogaṃ somasya ca mahātmanaḥ
2 ॥ अन्तःसारमयस्येन्दोः पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः । ह्रासवृद्धी पिदृमतः पित्र्यस्य च विनिर्णयम्
2 // antaḥsāramayasyendoḥ pakṣayoḥ śuklakṛṣṇayoḥ / hrāsavṛddhī pidṛmataḥ pitryasya ca vinirṇayam
3 ॥ सोमाच्चैवामृतप्राप्तिं पितॄणां तर्वणं तथा । काव्याग्निष्वात्तमौम्यानां पितॄणाञ्चैव दर्शनम्
3 // somāccaivāmṛtaprāptiṃ pitṝṇāṃ tarvaṇaṃ tathā / kāvyāgniṣvāttamaumyānāṃ pitṝṇāñcaiva darśanam
4 ॥ यथा पुरूरवाश्चैव तर्पयामास वै पितॄन् । एतत्सर्वं प्रवक्ष्यामि पर्वाणि च यथाक्रमम्
4 // yathā purūravāścaiva tarpayāmāsa vai pitṝn / etatsarvaṃ pravakṣyāmi parvāṇi ca yathākramam
5 ॥ यदा तु चन्द्रसूर्यौं वै नक्षत्रेण समागतौ । अमावस्यां निवसत एकरात्रैकमण्डलौ
5 // yadā tu candrasūryauṃ vai nakṣatreṇa samāgatau / amāvasyāṃ nivasata ekarātraikamaṇḍalau
6 ॥ स गच्छति तदा द्रष्टुं दिवाकरनिशाकरौ । अमावस्याममावास्यां मातामहपितामहौ
6 // sa gacchati tadā draṣṭuṃ divākaraniśākarau / amāvasyāmamāvāsyāṃ mātāmahapitāmahau
7 ॥ अभिवाद्य स तौ तत्र कालापेक्षः प्रतीक्षते । प्रस्यन्दमानात्सोमात्तु पित्रर्थं तु परिश्रवान्
7 // abhivādya sa tau tatra kālāpekṣaḥ pratīkṣate / prasyandamānātsomāttu pitrarthaṃ tu pariśravān
8 ॥ ऐलः पुरूरवा विद्वान्मासश्राद्धचिकीर्षया । उपास्ते पितृमन्तं तं सोमं दिवि समास्थितः
8 // ailaḥ purūravā vidvānmāsaśrāddhacikīrṣayā / upāste pitṛmantaṃ taṃ somaṃ divi samāsthitaḥ
9 ॥ द्विलवां कुहूमात्रां च ते उभे तु विचार्य सः । सिनीवालीप्रमाणेभ्यः सिनीवालीमुपास्य सः
9 // dvilavāṃ kuhūmātrāṃ ca te ubhe tu vicārya saḥ / sinīvālīpramāṇebhyaḥ sinīvālīmupāsya saḥ
10 ॥ कुहूमात्रः कलां चैव ज्ञात्वोपास्ते कुहूं तथा । स तदा तामुपासीनः कालापेक्षः प्रपश्यति
10 // kuhūmātraḥ kalāṃ caiva jñātvopāste kuhūṃ tathā / sa tadā tāmupāsīnaḥ kālāpekṣaḥ prapaśyati
11 ॥ सुधामृतं तु तत्सोमात्स्रवद्वै मासतृप्तये । दशभिः पञ्चभिश्चैव सुधामृतपरिस्रवैः
11 // sudhāmṛtaṃ tu tatsomātsravadvai māsatṛptaye / daśabhiḥ pañcabhiścaiva sudhāmṛtaparisravaiḥ
12 ॥ कृष्णपक्षे भुजां प्रीत्या दह्यमानां तथांशुभिः । सद्यः प्रक्षरता तेन सौम्येन मधुना तु सः
12 // kṛṣṇapakṣe bhujāṃ prītyā dahyamānāṃ tathāṃśubhiḥ / sadyaḥ prakṣaratā tena saumyena madhunā tu saḥ
13 ॥ निर्वातेष्त्रथ पक्षेषु पित्र्येण विधिना दिवि । सुधामृतेन राजैन्द्रस्तर्प यामास वै पितॄन्
13 // nirvāteṣtratha pakṣeṣu pitryeṇa vidhinā divi / sudhāmṛtena rājaindrastarpa yāmāsa vai pitṝn
14 ॥ सौम्यान्बर्हिषदः काव्यानग्निष्वात्तांस्तथैव च । ऋतमग्निस्तु यः प्रोक्तः स तु संवत्सरो मतः
14 // saumyānbarhiṣadaḥ kāvyānagniṣvāttāṃstathaiva ca / ṛtamagnistu yaḥ proktaḥ sa tu saṃvatsaro mataḥ
15 ॥ जज्ञिरे ह्यृतवस्तस्माद्ध्यृतुभ्यश्चार्त्तवास्तथा । आर्तवा ह्यर्द्धमासाख्याः पितरो ह्यृतुसूनवः
15 // jajñire hyṛtavastasmāddhyṛtubhyaścārttavāstathā / ārtavā hyarddhamāsākhyāḥ pitaro hyṛtusūnavaḥ
16 ॥ ऋतवः पितामहा मासा अयनाह्यब्दसूनवः । प्रपितामहास्तु वै देवाः पञ्चाब्दा ब्रह्मणः सुताः
16 // ṛtavaḥ pitāmahā māsā ayanāhyabdasūnavaḥ / prapitāmahāstu vai devāḥ pañcābdā brahmaṇaḥ sutāḥ
17 ॥ सौम्यास्तु सोमजा ज्ञेयाः काव्या ज्ञेयाः कवेः सुताः । उपहूताः स्मृता देवाः सोमजाः सोमपाः स्मृताः
17 // saumyāstu somajā jñeyāḥ kāvyā jñeyāḥ kaveḥ sutāḥ / upahūtāḥ smṛtā devāḥ somajāḥ somapāḥ smṛtāḥ
18 ॥ आज्यपास्तु स्मृताः काव्यास्तिस्रस्ताः पितृजातयः । काव्या बर्हिषद श्चैव अग्निष्वात्ताश्च तास्त्रिधा
18 // ājyapāstu smṛtāḥ kāvyāstisrastāḥ pitṛjātayaḥ / kāvyā barhiṣada ścaiva agniṣvāttāśca tāstridhā
19 ॥ गृहस्था ये च यज्वान ऋतुर्बर्हिषदो ध्रुवम् । गृहस्थाश्चाप्ययज्वान अग्निष्वात्तास्तथार्त्तवाः
19 // gṛhasthā ye ca yajvāna ṛturbarhiṣado dhruvam / gṛhasthāścāpyayajvāna agniṣvāttāstathārttavāḥ
20 ॥ अष्टकापतयः काव्याः पञ्चाब्दास्तान्निबोधत । तेषां संवत्सरो ह्यग्निः सूयस्तु परिवत्सरः
20 // aṣṭakāpatayaḥ kāvyāḥ pañcābdāstānnibodhata / teṣāṃ saṃvatsaro hyagniḥ sūyastu parivatsaraḥ
21 ॥ सोम इड्वत्सरः प्रोक्तो वायुश्चैवानुवत्सरः । रुद्रस्तु वत्सरस्तेषां पञ्चाब्दास्ते युगात्मकाः
21 // soma iḍvatsaraḥ prokto vāyuścaivānuvatsaraḥ / rudrastu vatsarasteṣāṃ pañcābdāste yugātmakāḥ
22 ॥ काव्याश्चैवोष्मपाश्चैव दिवाकीर्त्याश्च ते स्मृताः । ये ते पिबन्त्यमावस्यां मासिमासि सुधां दिवि
22 // kāvyāścaivoṣmapāścaiva divākīrtyāśca te smṛtāḥ / ye te pibantyamāvasyāṃ māsimāsi sudhāṃ divi
23 ॥ तांस्तेन तर्पयामास यावदासीत्पुरूरवाः । यस्मात्प्रस्रवते सोमान्मासि मासि धिनोति च
23 // tāṃstena tarpayāmāsa yāvadāsītpurūravāḥ / yasmātprasravate somānmāsi māsi dhinoti ca
24 ॥ तस्मात्सुधामृतं तद्वै पितॄणां सोमपायिनाम् । एवं तदमृतं सौम्यं सुधा च मदु चैव ह
24 // tasmātsudhāmṛtaṃ tadvai pitṝṇāṃ somapāyinām / evaṃ tadamṛtaṃ saumyaṃ sudhā ca madu caiva ha
25 ॥ कृष्णपक्षे यथा वेन्दोः कलाः पञ्चदश क्रमात् । पिबन्त्यंबुमयं देवास्त्रयस्त्रिंशत्तु छन्दनाः
25 // kṛṣṇapakṣe yathā vendoḥ kalāḥ pañcadaśa kramāt / pibantyaṃbumayaṃ devāstrayastriṃśattu chandanāḥ
26 ॥ पीत्वार्द्धमासं गच्छन्ति चतुर्दश्यां सुधामृतम् । इत्येवं पीयमानैस्तु देवैः सर्वैर्निशाकरः
26 // pītvārddhamāsaṃ gacchanti caturdaśyāṃ sudhāmṛtam / ityevaṃ pīyamānaistu devaiḥ sarvairniśākaraḥ
27 ॥ समागच्छत्यमावस्यां भागे पञ्चदशे स्थितः । सुषुम्णाप्यायितं चैव ह्यमावस्यां यथा क्रमम्
27 // samāgacchatyamāvasyāṃ bhāge pañcadaśe sthitaḥ / suṣumṇāpyāyitaṃ caiva hyamāvasyāṃ yathā kramam
28 ॥ पिबन्ति द्विलवं कालं पितरस्ते सुधामृतम् । पीतक्षयं ततः सोमं सूर्यो ऽसावेकरश्मिना
28 // pibanti dvilavaṃ kālaṃ pitaraste sudhāmṛtam / pītakṣayaṃ tataḥ somaṃ sūryo 'sāvekaraśminā
29 ॥ आप्याययत्सुषुम्णातः पुनस्तान्सोमपायिनः । निः शेषायां कलायां तु सोममाप्याययत्पुनः
29 // āpyāyayatsuṣumṇātaḥ punastānsomapāyinaḥ / niḥ śeṣāyāṃ kalāyāṃ tu somamāpyāyayatpunaḥ
30 ॥ सुषुम्णाप्यायमानस्य भागं भागमहः क्रमात् । कलाः क्षीयन्ति ताः कृष्णाः शुक्ला चाप्याययन्ति तम्
30 // suṣumṇāpyāyamānasya bhāgaṃ bhāgamahaḥ kramāt / kalāḥ kṣīyanti tāḥ kṛṣṇāḥ śuklā cāpyāyayanti tam
31 ॥ एवं सूर्यस्य वीर्येण चन्द्रस्याप्यायिता तनुः । दृश्यते पौर्णमास्यां वै शुक्लः संपूर्णमण्डलः
31 // evaṃ sūryasya vīryeṇa candrasyāpyāyitā tanuḥ / dṛśyate paurṇamāsyāṃ vai śuklaḥ saṃpūrṇamaṇḍalaḥ
32 ॥ संसिद्धिरेवं सोमस्य पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः । इत्येवं पितृमान्सोमः स्मृत इड्वत्सरात्मकः
32 // saṃsiddhirevaṃ somasya pakṣayoḥ śuklakṛṣṇayoḥ / ityevaṃ pitṛmānsomaḥ smṛta iḍvatsarātmakaḥ
33 ॥ क्रान्तः पञ्चदशैः सार्द्धं सुधामृतपरिस्रवैः । अतः पर्वाणि वक्ष्यामि वर्वणां संधयश्च ये
33 // krāntaḥ pañcadaśaiḥ sārddhaṃ sudhāmṛtaparisravaiḥ / ataḥ parvāṇi vakṣyāmi varvaṇāṃ saṃdhayaśca ye
34 ॥ ग्रन्थिमन्ति यथा पर्वाणीक्षुवे ण्वोर्भवन्त्युत । तथार्द्धमासि पर्वाणि शुक्लकृष्णानि चैव हि
34 // granthimanti yathā parvāṇīkṣuve ṇvorbhavantyuta / tathārddhamāsi parvāṇi śuklakṛṣṇāni caiva hi
35 ॥ पूर्णामावस्ययोर्भेदौ ग्रन्थयः संधयश्च वै । अर्द्धमासं तु पर्वाणि द्वितीयाप्रभृतीनि तु
35 // pūrṇāmāvasyayorbhedau granthayaḥ saṃdhayaśca vai / arddhamāsaṃ tu parvāṇi dvitīyāprabhṛtīni tu
36 ॥ अन्वाधानक्रिया यस्मात्क्रियते पर्वसंधिषु । तस्मात्तु पर्वणामादौ प्रतिपत्सर्वसंधिषु
36 // anvādhānakriyā yasmātkriyate parvasaṃdhiṣu / tasmāttu parvaṇāmādau pratipatsarvasaṃdhiṣu
37 ॥ सायाह्ने ऽह्यनुमत्यादौ कालो द्विलव उच्यते । लवौ द्वावेव राकायां कालो ज्ञेयो ऽपराह्णकः
37 // sāyāhne 'hyanumatyādau kālo dvilava ucyate / lavau dvāveva rākāyāṃ kālo jñeyo 'parāhṇakaḥ
38 ॥ प्रतिपत्कृष्णपक्षस्य काले ऽतीते ऽपराह्णके । सायाह्ने प्रतिपन्ने च स कालः पौर्णमासिकः
38 // pratipatkṛṣṇapakṣasya kāle 'tīte 'parāhṇake / sāyāhne pratipanne ca sa kālaḥ paurṇamāsikaḥ
39 ॥ व्यतीपाते स्थिते सूर्ये लेखार्द्धे तु युगान्तरे । युगान्तरोदिते चैव लेशार्द्धे शशिनः क्रमात्
39 // vyatīpāte sthite sūrye lekhārddhe tu yugāntare / yugāntarodite caiva leśārddhe śaśinaḥ kramāt
40 ॥ पौर्णमासी व्यतीपाते यदीक्षेतां परस्परम् । यस्मिन्काले समौ स्यातां तौ व्यतीपात एव सः
40 // paurṇamāsī vyatīpāte yadīkṣetāṃ parasparam / yasminkāle samau syātāṃ tau vyatīpāta eva saḥ
41 ॥ तं कालं सूर्यनिर्द्देश्यं दृष्ट्वा संख्यां तु सर्पति । स वै वषटाक्रियाकालः सद्यः कालं विधीयते
41 // taṃ kālaṃ sūryanirddeśyaṃ dṛṣṭvā saṃkhyāṃ tu sarpati / sa vai vaṣaṭākriyākālaḥ sadyaḥ kālaṃ vidhīyate
42 ॥ पूर्णन्दोः पूर्णपक्षे तु रात्रिसंधिश्च पूर्णिमा । ततो विरज्यते नक्तं पौर्णमास्यां निशाकरः
42 // pūrṇandoḥ pūrṇapakṣe tu rātrisaṃdhiśca pūrṇimā / tato virajyate naktaṃ paurṇamāsyāṃ niśākaraḥ
43 ॥ यदीक्षेते व्यतीपाते दिवा पूर्णे परस्परम् । चन्द्रार्कावपराह्णे तु पूर्णात्मानौ तु पूर्णिमा
43 // yadīkṣete vyatīpāte divā pūrṇe parasparam / candrārkāvaparāhṇe tu pūrṇātmānau tu pūrṇimā
44 ॥ यस्मात्तामनुमन्यन्ते पितरो दैवतैः सह । तस्मादनुमतिर्नाम पूर्णिमा प्रथमा स्मृता
44 // yasmāttāmanumanyante pitaro daivataiḥ saha / tasmādanumatirnāma pūrṇimā prathamā smṛtā
45 ॥ अत्यर्थं भ्राजते यस्माद्व्योम्न्यस्यां वै निशाकरः । रञ्जनाच्चैव चन्द्रस्य राकेति कवयो ऽब्रुवन्
45 // atyarthaṃ bhrājate yasmādvyomnyasyāṃ vai niśākaraḥ / rañjanāccaiva candrasya rāketi kavayo 'bruvan
46 ॥ अमावसेतामृक्षे तु यदा चन्द्रदिवाकरौ । राका पञ्चदशी रात्रिरमावास्या ततः स्मृता
46 // amāvasetāmṛkṣe tu yadā candradivākarau / rākā pañcadaśī rātriramāvāsyā tataḥ smṛtā
47 ॥ व्युच्छिद्य तममावस्यां पश्यतस्तौ समागतौ । अन्योन्यं चन्द्रसूर्यौं तौ यदा तद्वर्श उच्यते
47 // vyucchidya tamamāvasyāṃ paśyatastau samāgatau / anyonyaṃ candrasūryauṃ tau yadā tadvarśa ucyate
48 ॥ द्वौ द्वौ लवावमावास्या स कालः पर्वसंधिषु । द्व्यक्षर कुहुमात्रश्च पर्वकालास्त्रयः स्मृताः
48 // dvau dvau lavāvamāvāsyā sa kālaḥ parvasaṃdhiṣu / dvyakṣara kuhumātraśca parvakālāstrayaḥ smṛtāḥ
49 ॥ नष्टचन्द्रा त्वमावस्या या मध्याङ्नात्प्रवर्त्तते । दिवसार्द्धेन रात्र्या च सूर्यं प्राप्य तु चन्द्रमाः
49 // naṣṭacandrā tvamāvasyā yā madhyāṅnātpravarttate / divasārddhena rātryā ca sūryaṃ prāpya tu candramāḥ
50 ॥ सूर्येण सह सामुद्रं गत्वा प्रातस्तनात्स वै । द्वौ कालौ संगमं चैव मध्याह्ने नियतं रविः
50 // sūryeṇa saha sāmudraṃ gatvā prātastanātsa vai / dvau kālau saṃgamaṃ caiva madhyāhne niyataṃ raviḥ
51 ॥ प्रतिपच्छुक्लपक्षस्य चन्द्रमाः सूर्य मण्डलात् । विमुच्यमानयोर्मध्ये तयोर्मण्डलयोस्तु वै
51 // pratipacchuklapakṣasya candramāḥ sūrya maṇḍalāt / vimucyamānayormadhye tayormaṇḍalayostu vai
52 ॥ स तदा ह्याहुतेः कालो दर्शस्य तु वषट्क्रिया । एतदृतुमुखं ज्ञेयममा वास्यास्य पर्वणः
52 // sa tadā hyāhuteḥ kālo darśasya tu vaṣaṭkriyā / etadṛtumukhaṃ jñeyamamā vāsyāsya parvaṇaḥ
53 ॥ दिवापर्व ह्यमावास्या क्षीणेन्दौ बहुले तु वै । तस्माद्दिवा ह्यमावास्यां गृह्यते ऽसौ दिवाकरः
53 // divāparva hyamāvāsyā kṣīṇendau bahule tu vai / tasmāddivā hyamāvāsyāṃ gṛhyate 'sau divākaraḥ
54 ॥ गृह्यते तु दिवा तस्मादमावास्यां दिवि क्षयाम् । कलानामपि चैतासां वृद्धिहान्या जलात्मनः
54 // gṛhyate tu divā tasmādamāvāsyāṃ divi kṣayām / kalānāmapi caitāsāṃ vṛddhihānyā jalātmanaḥ
55 ॥ तिथीनां नामधेयानि विद्वद्भिः संज्ञितानि वै । दर्शयेतामथात्मानं सूर्याचन्द्रमसावुभौ
55 // tithīnāṃ nāmadheyāni vidvadbhiḥ saṃjñitāni vai / darśayetāmathātmānaṃ sūryācandramasāvubhau
56 ॥ निष्क्रामत्यथ तेनैव क्रमशः सूर्यमण्डलात् । द्विलवोनमहोरात्रं भास्करं स्पृशते शशी
56 // niṣkrāmatyatha tenaiva kramaśaḥ sūryamaṇḍalāt / dvilavonamahorātraṃ bhāskaraṃ spṛśate śaśī
57 ॥ स तदा ह्याहुतेः कालोदर्शस्य तु वषट्क्रिया । कुहेति कोकिलेनोक्तो यः स कालः समाप्यते
57 // sa tadā hyāhuteḥ kālodarśasya tu vaṣaṭkriyā / kuheti kokilenokto yaḥ sa kālaḥ samāpyate
58 ॥ तत्कालसंमिता यस्मादमावास्या कुहूः स्मृता । सिनीवालीप्रमाणस्तु क्षीणशेषो निशाकरः
58 // tatkālasaṃmitā yasmādamāvāsyā kuhūḥ smṛtā / sinīvālīpramāṇastu kṣīṇaśeṣo niśākaraḥ
59 ॥ आमावस्यां विशत्यर्कस्सिनी वालीततः स्मृता । अनुमत्याश्चराकायाः सिनीवाल्याः कुहूंविना
59 // āmāvasyāṃ viśatyarkassinī vālītataḥ smṛtā / anumatyāścarākāyāḥ sinīvālyāḥ kuhūṃvinā
60 ॥ एतासां द्विलवः कालः कुहूमात्रङ्कुहूःस्मृताः । चन्द्रसूर्यव्यतीपाते संगते पूर्णिमान्तरे
60 // etāsāṃ dvilavaḥ kālaḥ kuhūmātraṅkuhūḥsmṛtāḥ / candrasūryavyatīpāte saṃgate pūrṇimāntare
61 ॥ प्रतिपत्प्रतिपद्येत पर्वकालो द्विमात्रकः । कालः कहूसिनीवाल्योः सामुद्रस्य तु मध्यतः
61 // pratipatpratipadyeta parvakālo dvimātrakaḥ / kālaḥ kahūsinīvālyoḥ sāmudrasya tu madhyataḥ
62 ॥ अर्काग्नि मण्डले सोमे पर्वकालः कलासमः । एवं स शुक्लपक्षे वै रजन्यां पर्वसंधिषु
62 // arkāgni maṇḍale some parvakālaḥ kalāsamaḥ / evaṃ sa śuklapakṣe vai rajanyāṃ parvasaṃdhiṣu
63 ॥ संपूर्ममण्डलः श्रीमांश्चन्द्रमा उपरज्यते । यस्मादा दाप्यायते सोमः पञ्चदश्यां तु पूर्णिमा
63 // saṃpūrmamaṇḍalaḥ śrīmāṃścandramā uparajyate / yasmādā dāpyāyate somaḥ pañcadaśyāṃ tu pūrṇimā
64 ॥ दशभिः पञ्चभिश्चैव कलाभिर्दिवसक्रमात् । तस्मात्कलाः पञ्चदश सोमेनास्य तु षोडशी
64 // daśabhiḥ pañcabhiścaiva kalābhirdivasakramāt / tasmātkalāḥ pañcadaśa somenāsya tu ṣoḍaśī
65 ॥ तस्मात्सोमस्य भवति पञ्चदश्याप्रपां क्षयः । इत्येते पितरो देवाः सोमपाः सोमवर्द्धनाः
65 // tasmātsomasya bhavati pañcadaśyāprapāṃ kṣayaḥ / ityete pitaro devāḥ somapāḥ somavarddhanāḥ
66 ॥ आर्तवा ऋतवो ह्यृद्धा देवास्तान्भावयन्ति वै । अतः पितॄन्प्रवक्ष्यामि मासश्राद्धभुजस्तु ये
66 // ārtavā ṛtavo hyṛddhā devāstānbhāvayanti vai / ataḥ pitṝnpravakṣyāmi māsaśrāddhabhujastu ye
67 ॥ तेषां गतिं सतत्त्वां च प्राप्तिं श्राद्धस्य चैव हि । न मृतानां गतिः शक्या ज्ञातुं न पुनरागतिः
67 // teṣāṃ gatiṃ satattvāṃ ca prāptiṃ śrāddhasya caiva hi / na mṛtānāṃ gatiḥ śakyā jñātuṃ na punarāgatiḥ
68 ॥ तपसापि प्रसिद्धेन किंपुनर्मासचक्षुषा । अनुदेवपितॄनेते पितरो लौकिकाः स्मृताः
68 // tapasāpi prasiddhena kiṃpunarmāsacakṣuṣā / anudevapitṝnete pitaro laukikāḥ smṛtāḥ
69 ॥ देवाः सौम्याश्च काव्याश्च अयज्वानो ह्यचोनिजाः । देवास्ते पितरः सर्वे देवास्तान्वादयन्त्युत
69 // devāḥ saumyāśca kāvyāśca ayajvāno hyaconijāḥ / devāste pitaraḥ sarve devāstānvādayantyuta
70 ॥ मनुष्यपितरश्चैव तेभ्यो ऽन्ये लौकिकाः स्मृताः । पिता पितामहश्चापि तथा यः प्रपितामहः
70 // manuṣyapitaraścaiva tebhyo 'nye laukikāḥ smṛtāḥ / pitā pitāmahaścāpi tathā yaḥ prapitāmahaḥ
71 ॥ यज्वानो ये तु सामेन सोमवन्तस्तु ते स्मृताः । ये यज्वानो हविर्यज्ञे ते वै बर्हिषदः स्मृताः
71 // yajvāno ye tu sāmena somavantastu te smṛtāḥ / ye yajvāno haviryajñe te vai barhiṣadaḥ smṛtāḥ
72 ॥ अग्निष्वात्ताः स्मृतास्तेषां होमिनो ऽयाज्ययाजिनः । तेषां तु धर्मसाधर्म्यात्स्मृताः सायुज्यगा द्विजैः
72 // agniṣvāttāḥ smṛtāsteṣāṃ homino 'yājyayājinaḥ / teṣāṃ tu dharmasādharmyātsmṛtāḥ sāyujyagā dvijaiḥ
73 ॥ ये चाप्याश्रमधर्माणां प्रस्थानेषु व्यवस्थिताः । अन्ते तु नावसीदन्ति श्रद्धायुक्तास्तु कर्मसु
73 // ye cāpyāśramadharmāṇāṃ prasthāneṣu vyavasthitāḥ / ante tu nāvasīdanti śraddhāyuktāstu karmasu
74 ॥ तपसा ब्रह्मचर्येण यज्ञेन प्रजया च वै । श्राद्धेन विद्यया चैव प्रदानेन च सप्तधा
74 // tapasā brahmacaryeṇa yajñena prajayā ca vai / śrāddhena vidyayā caiva pradānena ca saptadhā
75 ॥ कर्मस्वेतेषु ये युक्ता भवन्त्यादेहपातनात् । दैवैस्तैः पितृभिः सार्द्धं सूक्ष्मजैः सोमयाजनैः
75 // karmasveteṣu ye yuktā bhavantyādehapātanāt / daivaistaiḥ pitṛbhiḥ sārddhaṃ sūkṣmajaiḥ somayājanaiḥ
76 ॥ स्वर्गता दिवि मोदन्ते पितृवत्त उपासते । तेषां निवापे दत्ते तु तत्कुलीनैश्च बन्धुभिः
76 // svargatā divi modante pitṛvatta upāsate / teṣāṃ nivāpe datte tu tatkulīnaiśca bandhubhiḥ
77 ॥ मासश्राद्धभुजस्तृप्तिं लभन्ते सोमलौकिकाः । एते मनुष्यपितरो मासश्राद्धभुजस्तु ये
77 // māsaśrāddhabhujastṛptiṃ labhante somalaukikāḥ / ete manuṣyapitaro māsaśrāddhabhujastu ye
78 ॥ तेभ्यो ऽपरे तु ये ऽप्यन्ये संकीर्णाः कर्मयोनिषु । भ्रष्टाश्चाश्रमधर्मेभ्यः स्वधास्वाहाविवर्जिताः
78 // tebhyo 'pare tu ye 'pyanye saṃkīrṇāḥ karmayoniṣu / bhraṣṭāścāśramadharmebhyaḥ svadhāsvāhāvivarjitāḥ
79 ॥ भिन्नदेहा दुरात्मानः प्रेतभूता यमक्षये । स्वकर्माण्य नुशोचन्तो यातनास्थानमागताः
79 // bhinnadehā durātmānaḥ pretabhūtā yamakṣaye / svakarmāṇya nuśocanto yātanāsthānamāgatāḥ
80 ॥ दीर्घायुषो ऽतिशुष्काश्च श्मश्रुलाश्च विवाससः । क्षुत्पिपासापरीताश्च विद्रवन्तस्ततस्ततः
80 // dīrghāyuṣo 'tiśuṣkāśca śmaśrulāśca vivāsasaḥ / kṣutpipāsāparītāśca vidravantastatastataḥ
81 ॥ सरित्सरस्तडागानि वापीश्चाप्युपलिप्सवः । परान्नानि च लिप्संतः काल्यमानास्ततस्ततः
81 // saritsarastaḍāgāni vāpīścāpyupalipsavaḥ / parānnāni ca lipsaṃtaḥ kālyamānāstatastataḥ
82 ॥ स्थानेषु पात्यमानाश्च यातनाश्च पुनः पुनः । शाल्मले वैतरण्यां च कुंभीपाके तथैव च
82 // sthāneṣu pātyamānāśca yātanāśca punaḥ punaḥ / śālmale vaitaraṇyāṃ ca kuṃbhīpāke tathaiva ca
83 ॥ करंभवालुकायां च असिपत्रवने तथा । शिला संपेषणे चैव पात्यमानाः स्वकर्मभिः
83 // karaṃbhavālukāyāṃ ca asipatravane tathā / śilā saṃpeṣaṇe caiva pātyamānāḥ svakarmabhiḥ
84 ॥ तत्रस्थानां हि तेषां वै दुः खितानामनाशिनाम् । तेषां लोकान्तरस्थानां बान्धवैर्नाम गोत्रतः
84 // tatrasthānāṃ hi teṣāṃ vai duḥ khitānāmanāśinām / teṣāṃ lokāntarasthānāṃ bāndhavairnāma gotrataḥ
85 ॥ भूमावसव्यं दर्भेषु दत्ताः पिण्डास्त्रयस्तु वै । यान्ति तास्तर्पयन्ते च प्रेतस्थानेष्वधिष्ठितान्
85 // bhūmāvasavyaṃ darbheṣu dattāḥ piṇḍāstrayastu vai / yānti tāstarpayante ca pretasthāneṣvadhiṣṭhitān
86 ॥ अप्राप्ता यातनास्थानं प्रभ्रष्टा य च पञ्चधा । पश्चाद्ये स्थावरान्ते वै जाता नीचैः स्वकर्मभिः
86 // aprāptā yātanāsthānaṃ prabhraṣṭā ya ca pañcadhā / paścādye sthāvarānte vai jātā nīcaiḥ svakarmabhiḥ
87 ॥ नानारूपासु जायन्ते तिर्यग्योनिष्वयोनिषु । यदाहारा भवन्त्येते तासु तास्विह योनिषु
87 // nānārūpāsu jāyante tiryagyoniṣvayoniṣu / yadāhārā bhavantyete tāsu tāsviha yoniṣu
88 ॥ तस्मिंस्तस्मिंस्तदाहारे श्राद्धं दत्तं प्रतिष्ठते । काले न्यायागतं पात्रे विधिना प्रतिपादितम्
88 // tasmiṃstasmiṃstadāhāre śrāddhaṃ dattaṃ pratiṣṭhate / kāle nyāyāgataṃ pātre vidhinā pratipāditam
89 ॥ प्राप्नोत्यन्नं यथादत्तं जन्तुर्यत्रावतिष्ठते । यथा गोषु प्रनष्टामु वत्सो विन्दति मातरम्
89 // prāpnotyannaṃ yathādattaṃ janturyatrāvatiṣṭhate / yathā goṣu pranaṣṭāmu vatso vindati mātaram
90 ॥ तथा श्राद्धेषु दत्तान्नं मन्त्रः प्रापयते पितॄन् । एवं ह्यविफलं श्राद्धं श्रद्धादत्तं तु मन्त्रतः
90 // tathā śrāddheṣu dattānnaṃ mantraḥ prāpayate pitṝn / evaṃ hyaviphalaṃ śrāddhaṃ śraddhādattaṃ tu mantrataḥ
91 ॥ तत्तत्कुमारः प्रोवाच पश्यन्दिव्येन चक्षुषा । गतागतज्ञः प्रेतानां प्राप्तिं श्राद्धस्य तैः सह
91 // tattatkumāraḥ provāca paśyandivyena cakṣuṣā / gatāgatajñaḥ pretānāṃ prāptiṃ śrāddhasya taiḥ saha
92 ॥ बाह्लीकाश्चोष्मपाश्चैव दिवाकीर्त्याश्च ते स्मृताः । कृष्णपक्षस्त्वहस्तेषां शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी
92 // bāhlīkāścoṣmapāścaiva divākīrtyāśca te smṛtāḥ / kṛṣṇapakṣastvahasteṣāṃ śuklaḥ svapnāya śarvarī
93 ॥ इत्येते पितरो देवा देवाश्च पितरश्च वै । ऋत्वर्तवार्द्धमासास्तु अन्योन्यं पितरः स्मृताः
93 // ityete pitaro devā devāśca pitaraśca vai / ṛtvartavārddhamāsāstu anyonyaṃ pitaraḥ smṛtāḥ
94 ॥ इत्येत पितरो देवा मनुष्यपितरश्च ये । प्रीतेषु तेषु प्रीयन्ते श्राद्धयुक्तेषु कर्मसु
94 // ityeta pitaro devā manuṣyapitaraśca ye / prīteṣu teṣu prīyante śrāddhayukteṣu karmasu
95 ॥ इत्येष विचयः प्रोक्तः पितॄणां सोमपायिनाम् । एवं पितृसतत्त्वं हि पुराणे निश्चयं गतम्
95 // ityeṣa vicayaḥ proktaḥ pitṝṇāṃ somapāyinām / evaṃ pitṛsatattvaṃ hi purāṇe niścayaṃ gatam
96 ॥ इत्यर्कपितृसोमानामैलस्य च समागमः । सुधामृतस्य च प्राप्तिः पितॄणां चैव तर्प्पणम्
96 // ityarkapitṛsomānāmailasya ca samāgamaḥ / sudhāmṛtasya ca prāptiḥ pitṝṇāṃ caiva tarppaṇam
97 ॥ पूर्णा मावास्ययोः कालो यातनास्थानमेव च । समासात्कीर्तितस्तुभ्यमेष सर्गः मनातनः
97 // pūrṇā māvāsyayoḥ kālo yātanāsthānameva ca / samāsātkīrtitastubhyameṣa sargaḥ manātanaḥ
98 ॥ वैश्वरूप्यं तु सर्गस्य कथितं ह्येकदैशिकम् । न शक्यं परिसंख्यातुं श्रद्धेयं भूतिमिच्छता
98 // vaiśvarūpyaṃ tu sargasya kathitaṃ hyekadaiśikam / na śakyaṃ parisaṃkhyātuṃ śraddheyaṃ bhūtimicchatā
99 ॥ स्वायंभुवस्य हि ह्येष सर्गः क्रान्तो मया तु वै । विस्तरेणानुपूर्व्या च भूयः किं वर्णयाम्यहम्
99 // svāyaṃbhuvasya hi hyeṣa sargaḥ krānto mayā tu vai / vistareṇānupūrvyā ca bhūyaḥ kiṃ varṇayāmyaham