100 ॥ इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे अमावस्याश्राद्धे पितृविचयोनामाष्टाविंशति तमो ऽध्यायः ऋषिरुवाच चतुर्युगानि यान्यासन्पूर्वं स्वायंभुवे ऽन्तरे । तेषां निसर्गं तत्त्वं च श्रोतुमिच्छामि विस्तरात्
100 // iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde amāvasyāśrāddhe pitṛvicayonāmāṣṭāviṃśati tamo 'dhyāyaḥ ṛṣiruvāca caturyugāni yānyāsanpūrvaṃ svāyaṃbhuve 'ntare / teṣāṃ nisargaṃ tattvaṃ ca śrotumicchāmi vistarāt
1 ॥ सूत उवाच पृथिव्यादिप्रसंगेन यन्मया प्रागुदीरितम् । तेषां चतुर्युगं ह्येतत्तद्वक्ष्यामि निबोधत
1 // sūta uvāca pṛthivyādiprasaṃgena yanmayā prāgudīritam / teṣāṃ caturyugaṃ hyetattadvakṣyāmi nibodhata
2 ॥ संख्ययेह प्रसंख्याय विस्तराच्चैव सर्वशः । युगं च युगभेदश्च युगधर्मस्तथैव च
2 // saṃkhyayeha prasaṃkhyāya vistarāccaiva sarvaśaḥ / yugaṃ ca yugabhedaśca yugadharmastathaiva ca
3 ॥ युगसंध्यांशकश्चैव युगसंधानमेव च । षट्प्रकाशयुगाख्यैषा ता प्रवक्ष्यामि तत्त्वतः
3 // yugasaṃdhyāṃśakaścaiva yugasaṃdhānameva ca / ṣaṭprakāśayugākhyaiṣā tā pravakṣyāmi tattvataḥ
4 ॥ लौकिकेन प्रमाणेन निष्पाद्याब्दं तु मानुषम् । तेनाब्देन प्रसंख्यायै वक्ष्यामीह वतुर्युगम् । निमेषकाल तुल्यं हि विद्याल्लघ्वक्षरं च यत्
4 // laukikena pramāṇena niṣpādyābdaṃ tu mānuṣam / tenābdena prasaṃkhyāyai vakṣyāmīha vaturyugam / nimeṣakāla tulyaṃ hi vidyāllaghvakṣaraṃ ca yat
5 ॥ काष्ठा निमेषा दश पञ्च चैव त्रिशच्च काष्ठा गणयेत्कलां तु । त्रिंशत्कलाश्चापि भवेन्मुहूर्त्तस्तै स्त्रिंशता रात्र्यहनी समे ते
5 // kāṣṭhā nimeṣā daśa pañca caiva triśacca kāṣṭhā gaṇayetkalāṃ tu / triṃśatkalāścāpi bhavenmuhūrttastai striṃśatā rātryahanī same te
6 ॥ अहोरात्रौ विभजते सूर्यो मानुषलौकिकौ
6 // ahorātrau vibhajate sūryo mānuṣalaukikau
7 ॥ तत्राहः कर्मचेष्टायां रात्रिः स्वप्नाय कल्पते । पित्र्ये रात्र्यहनी मासः प्रविभागस्तयोः पुनः
7 // tatrāhaḥ karmaceṣṭāyāṃ rātriḥ svapnāya kalpate / pitrye rātryahanī māsaḥ pravibhāgastayoḥ punaḥ
8 ॥ कृष्णपक्षस्त्वहस्तेषां शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी । त्रिंशद्ये मानुषा मासाः पित्र्यो मासस्तु सः स्मृतः
8 // kṛṣṇapakṣastvahasteṣāṃ śuklaḥ svapnāya śarvarī / triṃśadye mānuṣā māsāḥ pitryo māsastu saḥ smṛtaḥ
9 ॥ शतानि त्रीणि मासानां षष्ट्या चाप्यधिकानि वै । पित्र्यः संवत्सरो ह्येष मानुषेण विभाव्यते
9 // śatāni trīṇi māsānāṃ ṣaṣṭyā cāpyadhikāni vai / pitryaḥ saṃvatsaro hyeṣa mānuṣeṇa vibhāvyate
10 ॥ मानुषे णैव मानेन वर्षाणां यच्छतं भवेत् । पितॄणां त्रीणि वर्षाणि संख्यातानीह तानि वै
10 // mānuṣe ṇaiva mānena varṣāṇāṃ yacchataṃ bhavet / pitṝṇāṃ trīṇi varṣāṇi saṃkhyātānīha tāni vai
11 ॥ दश चैवाधिका मासाः पितृसंख्येह संज्ञिताः । लौकिकेनैव मानेन हृब्दो यो मानुषः स्मृतः
11 // daśa caivādhikā māsāḥ pitṛsaṃkhyeha saṃjñitāḥ / laukikenaiva mānena hṛbdo yo mānuṣaḥ smṛtaḥ
12 ॥ एतद्दिव्यमहोरात्रं शास्त्रे स्यान्निश्चयो गतः । दिव्ये रात्र्यहनी वर्ष प्रविभागस्तयोः पुनः
12 // etaddivyamahorātraṃ śāstre syānniścayo gataḥ / divye rātryahanī varṣa pravibhāgastayoḥ punaḥ
13 ॥ अहस्तत्रोदगयनं रात्रिः स्याद्दक्षिणायनम् । ये ते रात्र्यहनी दिव्ये प्रसंख्यानं तयोः पुनः
13 // ahastatrodagayanaṃ rātriḥ syāddakṣiṇāyanam / ye te rātryahanī divye prasaṃkhyānaṃ tayoḥ punaḥ
14 ॥ त्रिंशद्यानि तु वर्षाणि दिप्यो मासस्तु स स्मृतः । यन्मानुषं शतं विद्धि दिव्या मासास्त्रयस्तु ते
14 // triṃśadyāni tu varṣāṇi dipyo māsastu sa smṛtaḥ / yanmānuṣaṃ śataṃ viddhi divyā māsāstrayastu te
15 ॥ दश चैव तथाहानि दिव्यो ह्येष विधिः स्मृतः । त्रीणि वर्षशतान्येव षष्टिवर्षाणि यानि तु । दिव्यः संवत्सरो ह्येष मानुषेण प्रकीर्त्तितः
15 // daśa caiva tathāhāni divyo hyeṣa vidhiḥ smṛtaḥ / trīṇi varṣaśatānyeva ṣaṣṭivarṣāṇi yāni tu / divyaḥ saṃvatsaro hyeṣa mānuṣeṇa prakīrttitaḥ
16 ॥ त्रीणि वर्ष सहस्राणि मानुषाणि प्रमाणतः । त्रिंशदन्यानि वर्षाणि मतः सप्तर्षिवत्सरः
16 // trīṇi varṣa sahasrāṇi mānuṣāṇi pramāṇataḥ / triṃśadanyāni varṣāṇi mataḥ saptarṣivatsaraḥ
17 ॥ नव यानि सहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि तु । अन्यानि नवतिश्चैव ध्रुवः संवत्सरः स्मृतः
17 // nava yāni sahasrāṇi varṣāṇāṃ mānuṣāṇi tu / anyāni navatiścaiva dhruvaḥ saṃvatsaraḥ smṛtaḥ
18 ॥ षड्विंशतिसहस्राणि वर्षाणि मानुषाणि तु । वर्षाणां तु शतं ज्ञेयं दिव्यो ह्येष विधिः स्मृतः
18 // ṣaḍviṃśatisahasrāṇi varṣāṇi mānuṣāṇi tu / varṣāṇāṃ tu śataṃ jñeyaṃ divyo hyeṣa vidhiḥ smṛtaḥ
19 ॥ त्रीण्येव नियुतान्याहुर्वर्षाणां मानुषाणि तु
19 // trīṇyeva niyutānyāhurvarṣāṇāṃ mānuṣāṇi tu
20 ॥ षष्टिश्चैव सहस्राणि संख्यातानि तु संख्याया । दिव्यवर्षसहस्र तु प्राहुः संख्याविदो जनाः
20 // ṣaṣṭiścaiva sahasrāṇi saṃkhyātāni tu saṃkhyāyā / divyavarṣasahasra tu prāhuḥ saṃkhyāvido janāḥ
21 ॥ इत्येवमृषिभिर्गीतं दिव्यया संख्याया त्विह । दिव्येनैव प्रमाणेन युगसंख्याप्रकल्पनम्
21 // ityevamṛṣibhirgītaṃ divyayā saṃkhyāyā tviha / divyenaiva pramāṇena yugasaṃkhyāprakalpanam
22 ॥ चत्वारि भारते वर्षे युगानि कवयो ऽबुवन् । कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुष्टयम्
22 // catvāri bhārate varṣe yugāni kavayo 'buvan / kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca kaliśceti catuṣṭayam
23 ॥ पूर्व कृतयुकं नाम ततस्त्रेती विधीयते । द्वापरं च कलिश्चैव युगान्येतानि कल्पयेत्
23 // pūrva kṛtayukaṃ nāma tatastretī vidhīyate / dvāparaṃ ca kaliścaiva yugānyetāni kalpayet
24 ॥ चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षाणां च कृत युगम् । तस्य तावच्छती संध्या संध्यांशः संध्याया समः
24 // catvāryāhuḥ sahasrāṇi varṣāṇāṃ ca kṛta yugam / tasya tāvacchatī saṃdhyā saṃdhyāṃśaḥ saṃdhyāyā samaḥ
25 ॥ इतरेषु ससंध्येषु ससंध्यांशेषु च त्रिषु । एकन्यायेन वर्तन्ते सहस्राणि शतानि च
25 // itareṣu sasaṃdhyeṣu sasaṃdhyāṃśeṣu ca triṣu / ekanyāyena vartante sahasrāṇi śatāni ca
26 ॥ त्रीणि द्वे च सहस्राणि त्रेताद्वापरयोः क्रमात् । त्रिशती द्विशती संध्ये संध्यांशौ चापि तत्समौ
26 // trīṇi dve ca sahasrāṇi tretādvāparayoḥ kramāt / triśatī dviśatī saṃdhye saṃdhyāṃśau cāpi tatsamau
27 ॥ कलिं वर्षसरस्रं तु युगमाहुर्द्विजोत्तमाः । तस्यैकशतिका संध्या संध्यांशः संध्यया समः
27 // kaliṃ varṣasarasraṃ tu yugamāhurdvijottamāḥ / tasyaikaśatikā saṃdhyā saṃdhyāṃśaḥ saṃdhyayā samaḥ
28 ॥ तेषां द्वादशसाहस्री युगसंख्या प्रकीर्त्तिता । कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चैव चतुष्टयम्
28 // teṣāṃ dvādaśasāhasrī yugasaṃkhyā prakīrttitā / kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca kaliścaiva catuṣṭayam
29 ॥ अत्र संवत्सरा दृष्टा मानुषेण प्रमाणतः । कृतस्य तावद्वक्ष्यामि वर्षाणि च निबोधत
29 // atra saṃvatsarā dṛṣṭā mānuṣeṇa pramāṇataḥ / kṛtasya tāvadvakṣyāmi varṣāṇi ca nibodhata
30 ॥ सहस्राणां शतान्याहुश्चतुर्दश हि संख्याया । चत्वारिंशत्सहस्राणि तथान्यानि कृतं युगम्
30 // sahasrāṇāṃ śatānyāhuścaturdaśa hi saṃkhyāyā / catvāriṃśatsahasrāṇi tathānyāni kṛtaṃ yugam
31 ॥ तथा शतसहस्राणि वर्षाणि दशसंख्याया । अशीतिश्च सहस्राणि कालस्त्रेतायुगस्य सः
31 // tathā śatasahasrāṇi varṣāṇi daśasaṃkhyāyā / aśītiśca sahasrāṇi kālastretāyugasya saḥ
32 ॥ सप्तैव नियुतान्याहुर्वर्षाणां मानुषेण तु । विंशतिश्च सहस्रामि कालः स द्वापरस्य च
32 // saptaiva niyutānyāhurvarṣāṇāṃ mānuṣeṇa tu / viṃśatiśca sahasrāmi kālaḥ sa dvāparasya ca
33 ॥ तथा शतसहस्राणि वर्षाणां त्रीणि संख्यया । षष्टिश्चैव सहस्राणि कालः कलियुगस्य तु
33 // tathā śatasahasrāṇi varṣāṇāṃ trīṇi saṃkhyayā / ṣaṣṭiścaiva sahasrāṇi kālaḥ kaliyugasya tu
34 ॥ एवं चतुर्युगे काल ऋतैः संध्यांशकैः स्मृतः । नियुतान्येव षडिंशान्निरसानि युगानि वै
34 // evaṃ caturyuge kāla ṛtaiḥ saṃdhyāṃśakaiḥ smṛtaḥ / niyutānyeva ṣaḍiṃśānnirasāni yugāni vai
35 ॥ चत्वारिंशत्तथा त्रीणि नियुता नीह संख्यया । विंशतिश्च सहस्राणि स संध्यांशश्चतुर्युगः
35 // catvāriṃśattathā trīṇi niyutā nīha saṃkhyayā / viṃśatiśca sahasrāṇi sa saṃdhyāṃśaścaturyugaḥ
36 ॥ एवं चतुर्युगाख्यानां साधिका ह्येकसप्ततिः । कृतत्रेतादियुक्तानां मनोरन्तरमुच्यते
36 // evaṃ caturyugākhyānāṃ sādhikā hyekasaptatiḥ / kṛtatretādiyuktānāṃ manorantaramucyate
37 ॥ मन्वन्तरस्य संख्यां तु वर्षाग्रेण निबोधत । त्रिंशत्कोट्यस्तु वर्षाणां मानुषेण प्रकीर्त्तिताः
37 // manvantarasya saṃkhyāṃ tu varṣāgreṇa nibodhata / triṃśatkoṭyastu varṣāṇāṃ mānuṣeṇa prakīrttitāḥ
38 ॥ सप्त षष्टिस्तथान्यानि नियुतान्यधिकानि तु । विशतिश्च सहस्राणि कालो ऽयं साधिकं विना
38 // sapta ṣaṣṭistathānyāni niyutānyadhikāni tu / viśatiśca sahasrāṇi kālo 'yaṃ sādhikaṃ vinā
39 ॥ मन्वन्तरस्य संख्यैषा संख्या विद्भिर्द्विजैः स्मृता । मन्वन्तरस्य कालो ऽयं युगैः सार्द्धं च कीर्त्तितः
39 // manvantarasya saṃkhyaiṣā saṃkhyā vidbhirdvijaiḥ smṛtā / manvantarasya kālo 'yaṃ yugaiḥ sārddhaṃ ca kīrttitaḥ
40 ॥ चतुः साहस्रयुक्तं वै प्राकृतं तत्कृतं युगम् । त्रेताशिष्टं प्रवक्ष्यामि द्वापरं कलिमेव च
40 // catuḥ sāhasrayuktaṃ vai prākṛtaṃ tatkṛtaṃ yugam / tretāśiṣṭaṃ pravakṣyāmi dvāparaṃ kalimeva ca
41 ॥ युगपत्समयेनार्थो द्विधा वक्तुं न शक्यते । क्रमागतं मया ह्येतत्तुभ्यं नोक्त युग द्वयम्
41 // yugapatsamayenārtho dvidhā vaktuṃ na śakyate / kramāgataṃ mayā hyetattubhyaṃ nokta yuga dvayam
42 ॥ ऋषिवंशप्रसंगेन व्याकुलत्वात्तथैव च । अत्र त्रेतायुगस्यादौ मनुः सप्तर्षयश्च ये
42 // ṛṣivaṃśaprasaṃgena vyākulatvāttathaiva ca / atra tretāyugasyādau manuḥ saptarṣayaśca ye
43 ॥ श्रौत स्मार्त्त च ते धर्म ब्रह्मणानुप्रचौदितम् । दाराग्निहोत्रसंबन्धमृग्यजुः सामसंहितम्
43 // śrauta smārtta ca te dharma brahmaṇānupracauditam / dārāgnihotrasaṃbandhamṛgyajuḥ sāmasaṃhitam
44 ॥ इत्यादिलक्षणं श्रौतं धर्म सप्तर्षयो ऽब्रुवन् । परंपरागतं धर्म स्मार्त्तं चाचारलक्षणम्
44 // ityādilakṣaṇaṃ śrautaṃ dharma saptarṣayo 'bruvan / paraṃparāgataṃ dharma smārttaṃ cācāralakṣaṇam
45 ॥ वर्णाश्रमाचारयुतं मनुः स्वायंभुवो ऽब्रवीत् । सत्येन ब्रह्मचर्येण श्रुतेन तपसा च वै
45 // varṇāśramācārayutaṃ manuḥ svāyaṃbhuvo 'bravīt / satyena brahmacaryeṇa śrutena tapasā ca vai
46 ॥ तेषां तु तप्ततपसा आर्षेणोपक्रमेण तु । सप्तर्षीणां मनोश्चैव ह्याद्ये त्रेतायुगे तथा
46 // teṣāṃ tu taptatapasā ārṣeṇopakrameṇa tu / saptarṣīṇāṃ manoścaiva hyādye tretāyuge tathā
47 ॥ अबुद्धिपूर्वकं तेषामक्रियापूर्वमेव च । अभिव्यक्तास्तु ते मन्त्रास्तारकाद्यैर्निदर्शनैः
47 // abuddhipūrvakaṃ teṣāmakriyāpūrvameva ca / abhivyaktāstu te mantrāstārakādyairnidarśanaiḥ
48 ॥ आदिकल्पे तु देवानां प्रादुर्भूतास्तु याः स्वयम् । प्राणाशेष्वथ सिद्धीनामन्यासां च प्रवर्त्तनम्
48 // ādikalpe tu devānāṃ prādurbhūtāstu yāḥ svayam / prāṇāśeṣvatha siddhīnāmanyāsāṃ ca pravarttanam
49 ॥ आसन्मन्त्रा व्यतीतेषु ये कल्पेषु सहस्रशः । ते मन्त्रा वै पुनस्तेषां प्रतिभायामुपस्थिताः
49 // āsanmantrā vyatīteṣu ye kalpeṣu sahasraśaḥ / te mantrā vai punasteṣāṃ pratibhāyāmupasthitāḥ
50 ॥ ऋचो यजूंषि सामानि मन्त्रश्चाथर्वणानि तु । सप्तर्षिभिस्तु ते प्रोक्ताः स्मार्त्तं धर्मं मनुर्जगौ
50 // ṛco yajūṃṣi sāmāni mantraścātharvaṇāni tu / saptarṣibhistu te proktāḥ smārttaṃ dharmaṃ manurjagau
51 ॥ त्रेतादौ संहिता वेदाः केवला धर्मसेतवः । संरोधादायुषश्चैव वर्त्स्यन्ते द्वापरेषु वै
51 // tretādau saṃhitā vedāḥ kevalā dharmasetavaḥ / saṃrodhādāyuṣaścaiva vartsyante dvāpareṣu vai
52 ॥ ऋषयस्तपसा वेदान्द्वापरादिष्वधीयते । अनादिनिधिना दिव्याः पूर्वं सृष्टाः स्वयंभुवा
52 // ṛṣayastapasā vedāndvāparādiṣvadhīyate / anādinidhinā divyāḥ pūrvaṃ sṛṣṭāḥ svayaṃbhuvā
53 ॥ सधर्माः सव्रताः सांगा यथाधर्मं युगेयुगे । विक्रियन्ते समानार्था वेदवादा यथायुगम्
53 // sadharmāḥ savratāḥ sāṃgā yathādharmaṃ yugeyuge / vikriyante samānārthā vedavādā yathāyugam
54 ॥ आरंभयज्ञाः क्षत्राश्च हविर्यज्ञा विशस्तथा । परिचारयज्ञाः शूद्रास्तु जपयज्ञा द्विजोत्तमाः
54 // āraṃbhayajñāḥ kṣatrāśca haviryajñā viśastathā / paricārayajñāḥ śūdrāstu japayajñā dvijottamāḥ
55 ॥ तदा प्रमुदिता वर्णास्त्रेतायां धर्मपालिताः । क्रियावन्तः प्रजावन्तः समृद्धाः सुखिनस्तथा
55 // tadā pramuditā varṇāstretāyāṃ dharmapālitāḥ / kriyāvantaḥ prajāvantaḥ samṛddhāḥ sukhinastathā
56 ॥ ब्राह्मणाननुर्त्तन्ते क्षत्रियाः क्षत्रियान्विशः । वैश्यानुवर्त्तिनः शुद्राः परस्परमनुव्रताः
56 // brāhmaṇānanurttante kṣatriyāḥ kṣatriyānviśaḥ / vaiśyānuvarttinaḥ śudrāḥ parasparamanuvratāḥ
57 ॥ शुभाः प्रवृत्तयस्तेषां धर्मा वर्णाश्रमास्तथा । संकल्पितेन मनसा वाचोक्तेन स्वकर्मणा
57 // śubhāḥ pravṛttayasteṣāṃ dharmā varṇāśramāstathā / saṃkalpitena manasā vācoktena svakarmaṇā
58 ॥ त्रेतायुगे च विफलः कर्मारंभः प्रसिद्ध्यति । आयुर्मेधा बलं रूपमारोग्यं धर्मशीलता
58 // tretāyuge ca viphalaḥ karmāraṃbhaḥ prasiddhyati / āyurmedhā balaṃ rūpamārogyaṃ dharmaśīlatā
59 ॥ सर्वसाधारणा ह्येते त्रेतायां वै भवं त्युत । वर्णाश्रमव्यवस्थानं तेषां ब्रह्मा तदाकरोत्
59 // sarvasādhāraṇā hyete tretāyāṃ vai bhavaṃ tyuta / varṇāśramavyavasthānaṃ teṣāṃ brahmā tadākarot
60 ॥ पुनः प्रजास्तु ता मोहाद्धर्मा स्तानप्यपालयन् । परस्परविरोधेन मनुं ताः पुनरभ्ययुः
60 // punaḥ prajāstu tā mohāddharmā stānapyapālayan / parasparavirodhena manuṃ tāḥ punarabhyayuḥ
61 ॥ पुनः स्वायंभुवो दृष्ट्वा याथातथ्यं प्रजापतिः । ध्यात्वा तु शतरूपायां पुत्रौ स उदपादयत्
61 // punaḥ svāyaṃbhuvo dṛṣṭvā yāthātathyaṃ prajāpatiḥ / dhyātvā tu śatarūpāyāṃ putrau sa udapādayat
62 ॥ प्रियव्रतो त्तानपादौ प्रथमौ तौ मोहीक्षितौ । ततः प्रभृति राजान उत्पन्ना दण्डधारिणः
62 // priyavrato ttānapādau prathamau tau mohīkṣitau / tataḥ prabhṛti rājāna utpannā daṇḍadhāriṇaḥ
63 ॥ प्रजानां रञ्जनाच्चैव राजानस्ते ऽभवन्नृपाः । प्रच्छन्न पापास्तैर्ये च न शक्यास्तु नराधिपैः
63 // prajānāṃ rañjanāccaiva rājānaste 'bhavannṛpāḥ / pracchanna pāpāstairye ca na śakyāstu narādhipaiḥ
64 ॥ धर्मराजः स्मृतस्तेषां शास्ता वैवस्वतो यमः । वर्णानां प्रविभागाश्च त्रेतायां संप्रकीर्त्तिताः
64 // dharmarājaḥ smṛtasteṣāṃ śāstā vaivasvato yamaḥ / varṇānāṃ pravibhāgāśca tretāyāṃ saṃprakīrttitāḥ
65 ॥ संभृताच्च तदा मन्त्रा ऋषिभिर्ब्रह्मणः सुतैः । यज्ञाः प्रवर्त्तिताश्चैव तदा ह्येव तु दैवतैः
65 // saṃbhṛtācca tadā mantrā ṛṣibhirbrahmaṇaḥ sutaiḥ / yajñāḥ pravarttitāścaiva tadā hyeva tu daivataiḥ
66 ॥ यामशुक्रार्जितैश्चैव सर्वसाधन संभृतैः । सार्द्धं विश्वभुजा चैव देवेन्द्रेण महौजसा
66 // yāmaśukrārjitaiścaiva sarvasādhana saṃbhṛtaiḥ / sārddhaṃ viśvabhujā caiva devendreṇa mahaujasā
67 ॥ स्वायंभुवेंऽतरे देवैर्यज्ञस्तैः प्राक्प्रवर्त्तितः । सत्यं जपस्तपो दानं त्रेताया धर्म उच्यते
67 // svāyaṃbhuveṃ'tare devairyajñastaiḥ prākpravarttitaḥ / satyaṃ japastapo dānaṃ tretāyā dharma ucyate
68 ॥ तदा धर्म्मसहस्रान्ते ऽहिंसाधर्मः प्रवर्त्तते । जायन्ते च तदा शूरा आयुष्मन्तो महाबलाः
68 // tadā dharmmasahasrānte 'hiṃsādharmaḥ pravarttate / jāyante ca tadā śūrā āyuṣmanto mahābalāḥ
69 ॥ व्यस्तदण्डा महाभागा धर्मिष्ठा ब्रह्मवादिनः । पद्मपत्रायताक्षाश्च पृथूरस्काः सुसंहताः
69 // vyastadaṇḍā mahābhāgā dharmiṣṭhā brahmavādinaḥ / padmapatrāyatākṣāśca pṛthūraskāḥ susaṃhatāḥ
70 ॥ सिंहातङ्का महासत्त्वा मत्तमातङ्गगमिनः । महाधनुर्द्धराश्चैव त्रेतायां चक्रवर्त्तिनः
70 // siṃhātaṅkā mahāsattvā mattamātaṅgagaminaḥ / mahādhanurddharāścaiva tretāyāṃ cakravarttinaḥ
71 ॥ सर्वलक्षणसम्पूर्मा न्यग्रोधपरिमण्डलाः । न्यग्रोधौ तु स्मृतौ बाहू व्यामो न्यग्रोध उच्यते
71 // sarvalakṣaṇasampūrmā nyagrodhaparimaṇḍalāḥ / nyagrodhau tu smṛtau bāhū vyāmo nyagrodha ucyate
72 ॥ व्यामे नैवोछ्रयो यस्य सम ऊर्द्धं तु देहिनः । समोछ्रयपरीणाहो ज्ञेयो न्यग्रोधमण्डलः
72 // vyāme naivochrayo yasya sama ūrddhaṃ tu dehinaḥ / samochrayaparīṇāho jñeyo nyagrodhamaṇḍalaḥ
73 ॥ चक्रं रथो मणिर्भार्या निधिरश्वो गजस्तथा । सप्तैतानि च रत्नानि सर्वेषां चक्रवर्तिनाम
73 // cakraṃ ratho maṇirbhāryā nidhiraśvo gajastathā / saptaitāni ca ratnāni sarveṣāṃ cakravartināma
74 ॥ चक्रं रथो मणिः खड्गश्चर्मरत्नं च पञ्चमम् । केतुर्निधिश्च सप्तैव प्राणहीनानि चक्षते
74 // cakraṃ ratho maṇiḥ khaḍgaścarmaratnaṃ ca pañcamam / keturnidhiśca saptaiva prāṇahīnāni cakṣate
75 ॥ भार्या पुरोहितश्चैव सेनानी रथकृच्च यः । मन्त्र्यश्वः कलभश्चैव प्राणिनः सप्त कीर्त्तिताः
75 // bhāryā purohitaścaiva senānī rathakṛcca yaḥ / mantryaśvaḥ kalabhaścaiva prāṇinaḥ sapta kīrttitāḥ
76 ॥ रत्नान्येतानि दिव्यानि संसिद्धानि महात्मनाम् । चतुर्दश विधेयानि सर्वेषां चक्रवर्त्तिनाम्
76 // ratnānyetāni divyāni saṃsiddhāni mahātmanām / caturdaśa vidheyāni sarveṣāṃ cakravarttinām
77 ॥ विष्णोरंशेन जायन्ते पृथिव्यां चक्रवर्त्तिनः । मन्वन्तरेषु सर्वेषु अतीतानागतेष्विह
77 // viṣṇoraṃśena jāyante pṛthivyāṃ cakravarttinaḥ / manvantareṣu sarveṣu atītānāgateṣviha
78 ॥ भूतभव्यानि यानीह वर्त्तमानानि यानि च । त्रेतायुगे च तान्यत्र जायन्ते चक्रवर्त्तिनः
78 // bhūtabhavyāni yānīha varttamānāni yāni ca / tretāyuge ca tānyatra jāyante cakravarttinaḥ
79 ॥ भद्राणीमानि तेषां वै भवन्तीह महीक्षिताम् । अत्यद्भुतानि चत्वारि बलं धर्मः सुखं धनम्
79 // bhadrāṇīmāni teṣāṃ vai bhavantīha mahīkṣitām / atyadbhutāni catvāri balaṃ dharmaḥ sukhaṃ dhanam
80 ॥ अन्योन्यस्याविरोधेन प्राप्यन्ते तु नृपैः समम् । अर्थो धर्मश्च कामश्च यशो विजय एव च
80 // anyonyasyāvirodhena prāpyante tu nṛpaiḥ samam / artho dharmaśca kāmaśca yaśo vijaya eva ca
81 ॥ ऐश्वर्येणाणिमाद्येन प्रभुशक्त्या तथैव च । श्रुतेन तपसा चैव मुनीनभिभवन्ति वै
81 // aiśvaryeṇāṇimādyena prabhuśaktyā tathaiva ca / śrutena tapasā caiva munīnabhibhavanti vai
82 ॥ बलेन तपसा चैव देवदानवमानवान् । लक्षणैश्चैव जायन्ते शरीरस्थैरमानुषैः
82 // balena tapasā caiva devadānavamānavān / lakṣaṇaiścaiva jāyante śarīrasthairamānuṣaiḥ
83 ॥ केशाःस्निग्धा ललाटोच्चा जिह्वा चास्य प्रमार्जिनी । ताम्रप्रभोष्टनेत्राश्च श्रीवत्साश्चैद्ध्वरोमशाः
83 // keśāḥsnigdhā lalāṭoccā jihvā cāsya pramārjinī / tāmraprabhoṣṭanetrāśca śrīvatsāścaiddhvaromaśāḥ
84 ॥ आजानुबाहवस्छैव तदाम्रहस्ताः कटौ कृशाः । न्यग्रोधपरिणाहाश्च सिंहस्कन्धास्तु मेहनाः
84 // ājānubāhavaschaiva tadāmrahastāḥ kaṭau kṛśāḥ / nyagrodhapariṇāhāśca siṃhaskandhāstu mehanāḥ
85 ॥ गजेद्रगतयश्चैव महाहनव एव च । पादयोश्चक्रमत्स्योन्तु शङ्खपद्मौ तुहस्तयोः
85 // gajedragatayaścaiva mahāhanava eva ca / pādayoścakramatsyontu śaṅkhapadmau tuhastayoḥ
86 ॥ पञ्चाशीतिसहस्राणि ते राजन्त्यजरा नृपाः । असंगगतयस्तेषां चतस्रश्चक्रवर्त्तिनाम्
86 // pañcāśītisahasrāṇi te rājantyajarā nṛpāḥ / asaṃgagatayasteṣāṃ catasraścakravarttinām
87 ॥ अन्तरिक्षे समुद्रि च पाताले पर्वतेषु च । इज्या दानं तपः सत्यं त्रेतायां धर्म उच्यते
87 // antarikṣe samudri ca pātāle parvateṣu ca / ijyā dānaṃ tapaḥ satyaṃ tretāyāṃ dharma ucyate
88 ॥ तदा प्रवर्त्तते धर्मो वर्णाश्रमविभागशः । मर्यादास्थापनार्थं च दण्डनीतिः प्रवर्त्तते
88 // tadā pravarttate dharmo varṇāśramavibhāgaśaḥ / maryādāsthāpanārthaṃ ca daṇḍanītiḥ pravarttate
89 ॥ त्दृष्टपुष्टाः प्रजाः सर्वा अरोगाः पूर्णमानसाः । एको वेदश्चतुष्पादस्त्रेतायुगविधौस्मृतः
89 // tdṛṣṭapuṣṭāḥ prajāḥ sarvā arogāḥ pūrṇamānasāḥ / eko vedaścatuṣpādastretāyugavidhausmṛtaḥ
90 ॥ त्रीणि वर्षसहस्राणि तदा जीवन्ति मानवाः । पुत्रपौत्रसमाकीर्णा म्रियन्ते च क्रमेण तु
90 // trīṇi varṣasahasrāṇi tadā jīvanti mānavāḥ / putrapautrasamākīrṇā mriyante ca krameṇa tu
91 ॥ एष त्रेतायुगे धर्मस्त्रेतासंध्यां निबोधत । त्रेतायुगस्वभावानां संध्या पादेन वर्त्तते । संध्यापादः स्वभावस्तु सोंऽशपदेन तिष्ठति
91 // eṣa tretāyuge dharmastretāsaṃdhyāṃ nibodhata / tretāyugasvabhāvānāṃ saṃdhyā pādena varttate / saṃdhyāpādaḥ svabhāvastu soṃ'śapadena tiṣṭhati