152 ॥ इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे ज्योतिषां सन्निवेशंनं नाम चतुर्विंशतितमो ऽध्यायः सूत उवाच एतदुक्वा महाबुद्धिर्वायुर्ल्लोकहिते रतः । ज्जाप जप्यं भगवान्मध्यं प्राप्ते दिवाकरे
152 // iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde jyotiṣāṃ sanniveśaṃnaṃ nāma caturviṃśatitamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca etadukvā mahābuddhirvāyurllokahite rataḥ / jjāpa japyaṃ bhagavānmadhyaṃ prāpte divākare
1 ॥ ऋषयश्चापि ते सर्वे ये तत्रासन्समागताः । ते सर्वे नियतात्मानस्तस्थुः प्राञ्जलयस्तथा
1 // ṛṣayaścāpi te sarve ye tatrāsansamāgatāḥ / te sarve niyatātmānastasthuḥ prāñjalayastathā
2 ॥ य इज्यो नियमस्यान्ते प्राणिनां जीवनः प्रभुः । नीलकण्ठ नमस्ते ऽस्तु इत्युवाच सदागतिः
2 // ya ijyo niyamasyānte prāṇināṃ jīvanaḥ prabhuḥ / nīlakaṇṭha namaste 'stu ityuvāca sadāgatiḥ
3 ॥ श्रुत्वा तु भावितात्मानो मुनयः शंसितव्रताः । वालखिल्येति विख्याताः पतङ्गसहचारिणः
3 // śrutvā tu bhāvitātmāno munayaḥ śaṃsitavratāḥ / vālakhilyeti vikhyātāḥ pataṅgasahacāriṇaḥ
4 ॥ अष्टाशीतिसहस्रामि ऋषीणामूर्ध्वरेतसाम् । ते स्म पृच्छन्ति वायु च वायुपर्णांबु भोजनाः
4 // aṣṭāśītisahasrāmi ṛṣīṇāmūrdhvaretasām / te sma pṛcchanti vāyu ca vāyuparṇāṃbu bhojanāḥ
5 ॥ नीलकण्ठेति यत्प्रोक्तं त्वया पवनसत्तम । एतद्गुह्यं पवित्राणां पुष्णं पुण्यविदां वरः
5 // nīlakaṇṭheti yatproktaṃ tvayā pavanasattama / etadguhyaṃ pavitrāṇāṃ puṣṇaṃ puṇyavidāṃ varaḥ
6 ॥ तद्वयं श्रोतुमिच्छाम स्तन्नो निगद सत्तम । तत्सर्व श्रोतुमिच्छामस्त्वत्प्रसादात्प्रभञ्जन
6 // tadvayaṃ śrotumicchāma stanno nigada sattama / tatsarva śrotumicchāmastvatprasādātprabhañjana
7 ॥ नीलता येन कण्ठस्य कारणेनांविकापतेः । श्रोतुमिच्छामहे देव तव वक्त्राद्विशेषतः
7 // nīlatā yena kaṇṭhasya kāraṇenāṃvikāpateḥ / śrotumicchāmahe deva tava vaktrādviśeṣataḥ
8 ॥ यावद्वाचः प्रवर्त्तन्ते सर्वास्ताः प्रेरितस्त्वया । वर्णस्थानगते वायो वाग्विधिः संप्रवर्त्तते
8 // yāvadvācaḥ pravarttante sarvāstāḥ preritastvayā / varṇasthānagate vāyo vāgvidhiḥ saṃpravarttate
9 ॥ ज्ञान पूर्वमथोत्साहस्त्वत्तो वायो प्रवर्त्तते । त्वयि निष्पूयमाने तु शेषा वर्णप्रवृत्तयः
9 // jñāna pūrvamathotsāhastvatto vāyo pravarttate / tvayi niṣpūyamāne tu śeṣā varṇapravṛttayaḥ
10 ॥ यत्र वाचो निवर्त्तन्ते देहवर्णाश्च दुर्लभाः । त्वत्तो हि वर्णसद्भावः सर्वगस्त्वं सदानिल
10 // yatra vāco nivarttante dehavarṇāśca durlabhāḥ / tvatto hi varṇasadbhāvaḥ sarvagastvaṃ sadānila
11 ॥ नान्यः सर्वगतो देवस्त्वदृते ऽस्ति समीरण । एष वै जीवलोकस्ते प्रत्यक्षः सर्वतो ऽनिल
11 // nānyaḥ sarvagato devastvadṛte 'sti samīraṇa / eṣa vai jīvalokaste pratyakṣaḥ sarvato 'nila
12 ॥ वेत्थ वाचस्पतिं देवं मनोनायकमीश्वरम् । ब्रूहि तत्कण्ठदेशे तु किं कृत्वा रूपविक्रिया
12 // vettha vācaspatiṃ devaṃ manonāyakamīśvaram / brūhi tatkaṇṭhadeśe tu kiṃ kṛtvā rūpavikriyā
13 ॥ वचः श्रुत्वा ततस्तेषां मुनीनां भावितात्मनाम । प्रत्युवाच महातेजा वायुर्ल्लोकनमस्कृतः
13 // vacaḥ śrutvā tatasteṣāṃ munīnāṃ bhāvitātmanāma / pratyuvāca mahātejā vāyurllokanamaskṛtaḥ
14 ॥ पुरा कृतयुगे विप्रो वेदनिर्णयतत्परः । वसिष्ठो नाम धर्मात्मा मानसो वै प्रजापतिः
14 // purā kṛtayuge vipro vedanirṇayatatparaḥ / vasiṣṭho nāma dharmātmā mānaso vai prajāpatiḥ
15 ॥ पप्रच्छ कार्त्तिकेयं वै मयूरवरवाहनम् । महिषासुरनारीणां नयनाञ्जनतस्करम्
15 // papraccha kārttikeyaṃ vai mayūravaravāhanam / mahiṣāsuranārīṇāṃ nayanāñjanataskaram
16 ॥ महासेनं महात्मनं मेघस्तनितनिस्वनम् । उमामनः प्रहर्षाणां बारकच्छद्मरूपिणम्
16 // mahāsenaṃ mahātmanaṃ meghastanitanisvanam / umāmanaḥ praharṣāṇāṃ bārakacchadmarūpiṇam
17 ॥ क्रैञ्चजीवितहर्तारं गौरीहृदयनन्दनम् । यदेतद्दृश्यते वर्य शुभ्रं शुभ्राञ्जनोपमम्
17 // kraiñcajīvitahartāraṃ gaurīhṛdayanandanam / yadetaddṛśyate varya śubhraṃ śubhrāñjanopamam
18 ॥ तत्किमर्थं समुत्पन्नं कण्ठे कण्ठेकुन्देन्दुसप्रभे । एतद्दीप्तांय दान्ताय भक्ताय ब्रूहि पृच्छते
18 // tatkimarthaṃ samutpannaṃ kaṇṭhe kaṇṭhekundendusaprabhe / etaddīptāṃya dāntāya bhaktāya brūhi pṛcchate
19 ॥ कथां मङ्गलसंयुक्तां पवित्रां पापनाशिनीम् । मत्प्रियार्थंमहाभाग वक्तुमर्हस्यशेषतः
19 // kathāṃ maṅgalasaṃyuktāṃ pavitrāṃ pāpanāśinīm / matpriyārthaṃmahābhāga vaktumarhasyaśeṣataḥ
20 ॥ श्रुत्वा वाक्यं ततस्तस्य वसिष्ठस्य महात्मनः । प्रत्युवाच महातेजा देवारिबलसूदनः
20 // śrutvā vākyaṃ tatastasya vasiṣṭhasya mahātmanaḥ / pratyuvāca mahātejā devāribalasūdanaḥ
21 ॥ शृणुष्व वदतां श्रेष्टकथ्यमानं वचो मम । उमोत्संगोपविष्टेन यथापूर्वं मया श्रुतम्
21 // śṛṇuṣva vadatāṃ śreṣṭakathyamānaṃ vaco mama / umotsaṃgopaviṣṭena yathāpūrvaṃ mayā śrutam
22 ॥ पार्वत्या सह संवादः शर्वस्य च महात्मनः । तमहं संप्रवक्ष्यामि त्वत्प्रियार्थं महामुने
22 // pārvatyā saha saṃvādaḥ śarvasya ca mahātmanaḥ / tamahaṃ saṃpravakṣyāmi tvatpriyārthaṃ mahāmune
23 ॥ कैलासशिखरे रम्ये नानाधातुविचित्रिते । तरुणादित्यसंकाशे तप्तचामीकरप्रभे
23 // kailāsaśikhare ramye nānādhātuvicitrite / taruṇādityasaṃkāśe taptacāmīkaraprabhe
24 ॥ वज्रस्फटिकसोपाने चित्रपादशिलातले । जांबूनदमये दिव्ये नानाधातु विचित्रिते
24 // vajrasphaṭikasopāne citrapādaśilātale / jāṃbūnadamaye divye nānādhātu vicitrite
25 ॥ नानाद्रुमलताकीर्णे नानापुष्पफलोपगे । हंसकारण्डवाकीर्णे चक्रवाकोपशोभिते
25 // nānādrumalatākīrṇe nānāpuṣpaphalopage / haṃsakāraṇḍavākīrṇe cakravākopaśobhite
26 ॥ षट्पदोद्गीतबहुले धारासंपातनादिते । मत्तक्रैञ्चमयूराणां नादैर्विक्रुष्टकन्दरे
26 // ṣaṭpadodgītabahule dhārāsaṃpātanādite / mattakraiñcamayūrāṇāṃ nādairvikruṣṭakandare
27 ॥ अप्सरोगणसंकीर्णे किन्नरैरुपशोभिते । जीवं जीवकजातीनां विरावैरुपकूजिते
27 // apsarogaṇasaṃkīrṇe kinnarairupaśobhite / jīvaṃ jīvakajātīnāṃ virāvairupakūjite
28 ॥ कोकिलारावबहुले सिद्धचारणसेविते । सौरभेयनिनादाढ्यं मेघस्तनितनिस्वने
28 // kokilārāvabahule siddhacāraṇasevite / saurabheyaninādāḍhyaṃ meghastanitanisvane
29 ॥ विनायकभयोद्विग्नकुं जरैर्मुक्तकन्दरैः । वीणावादित्रनिर्घेषैः श्रोत्रेन्द्रियमनोरमैः
29 // vināyakabhayodvignakuṃ jarairmuktakandaraiḥ / vīṇāvāditranirgheṣaiḥ śrotrendriyamanoramaiḥ
30 ॥ दोलालंबितसंघाते वनितासंघसेविते । ध्वजालंबितदोलानां घण्टानां निनदाकुले
30 // dolālaṃbitasaṃghāte vanitāsaṃghasevite / dhvajālaṃbitadolānāṃ ghaṇṭānāṃ ninadākule
31 ॥ वल्लकीवेणुबहुले त्रिंशद्बर्हिणसंकुले । मुखमर्द्दलवादित्रैर्वलितास्फोटितैस्तथा
31 // vallakīveṇubahule triṃśadbarhiṇasaṃkule / mukhamarddalavāditrairvalitāsphoṭitaistathā
32 ॥ क्रीडावेगविवादानां निर्घोषैः पूर्णकन्दरे । हंसैः परावतैश्चैव बकराजैः सुखस्थिते
32 // krīḍāvegavivādānāṃ nirghoṣaiḥ pūrṇakandare / haṃsaiḥ parāvataiścaiva bakarājaiḥ sukhasthite
33 ॥ देहबन्धैर्विचित्रैश्चप्रक्रीडितगणेश्वरे । सिंहव्याघ्रमुखैर्घोरवाशितैश्चण्डवेगितैः
33 // dehabandhairvicitraiścaprakrīḍitagaṇeśvare / siṃhavyāghramukhairghoravāśitaiścaṇḍavegitaiḥ
34 ॥ मृगमषमुखैश्चान्यैर्गजवाजिमुखैस्तथा । बिडालवदनैश्चोग्रैः क्रोष्टुकाकारसूर्त्तिभिः
34 // mṛgamaṣamukhaiścānyairgajavājimukhaistathā / biḍālavadanaiścograiḥ kroṣṭukākārasūrttibhiḥ
35 ॥ ह्रस्वैर्दीर्घैश्च सुकृशैर्लंबोदरमहीदरैः । ह्रस्वजङ्घैः प्रलेबोष्ठैस्तालजङ्घैस्तथापरैः
35 // hrasvairdīrghaiśca sukṛśairlaṃbodaramahīdaraiḥ / hrasvajaṅghaiḥ praleboṣṭhaistālajaṅghaistathāparaiḥ
36 ॥ गोकर्णैरेककर्णैश्च महाकर्णैरकर्णकैः । बहुपादैर्महापादैरेकपादैरपादकैः
36 // gokarṇairekakarṇaiśca mahākarṇairakarṇakaiḥ / bahupādairmahāpādairekapādairapādakaiḥ
37 ॥ बहुनेत्रैर्महानेत्रैरेकनेत्रैरनेत्रकैः । एकदंष्ट्रैर्महादंष्ट्रैर्बहुदंष्ट्रैरदंष्ट्रकैः
37 // bahunetrairmahānetrairekanetrairanetrakaiḥ / ekadaṃṣṭrairmahādaṃṣṭrairbahudaṃṣṭrairadaṃṣṭrakaiḥ
38 ॥ एकशीर्षैर्महाशीर्षबहुशीर्षैरशीर्षकैः । एकजिह्वैर्महाजिह्वैर्बहुजिह्वैरजिह्वकैः । एवंरूपैर्महायोगैभूतर्भूतपतिर्वृतः
38 // ekaśīrṣairmahāśīrṣabahuśīrṣairaśīrṣakaiḥ / ekajihvairmahājihvairbahujihvairajihvakaiḥ / evaṃrūpairmahāyogaibhūtarbhūtapatirvṛtaḥ
39 ॥ विशुद्धमुक्तामणिरत्नभूषिते शिलातले स्वर्णमये सुरम्यके । सुखोपविष्टं मदनागनाशनं प्रोवाच वाक्यं गिरिराजपुत्री
39 // viśuddhamuktāmaṇiratnabhūṣite śilātale svarṇamaye suramyake / sukhopaviṣṭaṃ madanāganāśanaṃ provāca vākyaṃ girirājaputrī
40 ॥ भगवन्भूतभव्येश गोवृषाङ्कितशासन । तव कण्ठे महादेव भ्राजतेंबुदसन्निभम्
40 // bhagavanbhūtabhavyeśa govṛṣāṅkitaśāsana / tava kaṇṭhe mahādeva bhrājateṃbudasannibham
41 ॥ नात्युल्बणं शुभंशुभ्रे नीलाबुजचयोपमम् । किमिदं दीप्यते देव कण्ठे कामाङ्गनाशन
41 // nātyulbaṇaṃ śubhaṃśubhre nīlābujacayopamam / kimidaṃ dīpyate deva kaṇṭhe kāmāṅganāśana
42 ॥ को हेतुः कारणं किं वा कण्ठे नीलस्त्त्वमीश्वर । एतत्सर्वं यथान्यायं बूहि कौतूहलं हि मे
42 // ko hetuḥ kāraṇaṃ kiṃ vā kaṇṭhe nīlasttvamīśvara / etatsarvaṃ yathānyāyaṃ būhi kautūhalaṃ hi me
43 ॥ श्रुत्वा वाक्यं ततस्तस्याः पार्वत्याः पावतीप्रियः । कथां मङ्गलसंयुक्तां कथयामास शङ्करः
43 // śrutvā vākyaṃ tatastasyāḥ pārvatyāḥ pāvatīpriyaḥ / kathāṃ maṅgalasaṃyuktāṃ kathayāmāsa śaṅkaraḥ
44 ॥ महेश्वर उवाच मथ्यमाने ऽमृते पूर्वं क्षीरोदे सुरदानवैः । अग्रे समुत्थितं घोरं विषङ्कालानलप्रभम्
44 // maheśvara uvāca mathyamāne 'mṛte pūrvaṃ kṣīrode suradānavaiḥ / agre samutthitaṃ ghoraṃ viṣaṅkālānalaprabham
45 ॥ तं दृष्ट्वा सुरसंघस्च दैत्याश्चैव वरानने । विषण्णवदनाः सर्वे गतास्ते ब्रह्मणो ऽन्तकम्
45 // taṃ dṛṣṭvā surasaṃghasca daityāścaiva varānane / viṣaṇṇavadanāḥ sarve gatāste brahmaṇo 'ntakam
46 ॥ दृष्ट्वा सुरगणान्भीतान्ब्रह्मोवाच महाद्युतिः । किमर्थं वै महाभागा भीता उद्विग्नचेतनाः
46 // dṛṣṭvā suragaṇānbhītānbrahmovāca mahādyutiḥ / kimarthaṃ vai mahābhāgā bhītā udvignacetanāḥ
47 ॥ मया त्रिगुणमैश्वर्यं भवतां संप्रकल्पितम् । तेन व्यावर्त्तितैश्वर्या यूयं भो सुरसत्तमाः
47 // mayā triguṇamaiśvaryaṃ bhavatāṃ saṃprakalpitam / tena vyāvarttitaiśvaryā yūyaṃ bho surasattamāḥ
48 ॥ त्रलोक्यस्येश्वरा यूयं सर्वे वै विगतज्वराः । प्रजासर्गे न सो ऽस्तीह यश्चाज्ञां मे ऽतिवर्तयेत्
48 // tralokyasyeśvarā yūyaṃ sarve vai vigatajvarāḥ / prajāsarge na so 'stīha yaścājñāṃ me 'tivartayet
49 ॥ विमानचारिण सर्वे सर्वे स्वच्छन्दगामिनः । आध्यात्मिके चाधिभूते अधिदैवे च नित्यशः
49 // vimānacāriṇa sarve sarve svacchandagāminaḥ / ādhyātmike cādhibhūte adhidaive ca nityaśaḥ
50 ॥ प्रजाः कर्मविपाकेन शक्ता यूयं प्रवर्त्तितुम् । तत्किमर्थं भयोद्विग्ना मृगाः सिंहार्दिता इव
50 // prajāḥ karmavipākena śaktā yūyaṃ pravarttitum / tatkimarthaṃ bhayodvignā mṛgāḥ siṃhārditā iva
51 ॥ किं दुःशं को ऽनुसंतापः कुतो वा भयमागतम् । एतत्सर्वं यथान्यायं शीघ्रमाख्या तुमर्हथ
51 // kiṃ duḥśaṃ ko 'nusaṃtāpaḥ kuto vā bhayamāgatam / etatsarvaṃ yathānyāyaṃ śīghramākhyā tumarhatha
52 ॥ श्रुत्वा वाक्यं ततस्तस्य ब्रह्मणः परमात्मनः । ऊचुस्ते ऋषिभिः सार्द्धं सुरदैत्येन्द्रदानवाः
52 // śrutvā vākyaṃ tatastasya brahmaṇaḥ paramātmanaḥ / ūcuste ṛṣibhiḥ sārddhaṃ suradaityendradānavāḥ
53 ॥ सुरासुरैर्मथ्यमाने पजोराशौ पितमाह । भुजङ्गभृङ्गसंकाशं नीलजीमूतसन्निभम्
53 // surāsurairmathyamāne pajorāśau pitamāha / bhujaṅgabhṛṅgasaṃkāśaṃ nīlajīmūtasannibham
54 ॥ प्रादुर्भूतं विषं घोरं संवर्ताग्निसमप्रभम् । कालमृत्युरिवोद्भूतं युगान्तादित्यवर्चसम्
54 // prādurbhūtaṃ viṣaṃ ghoraṃ saṃvartāgnisamaprabham / kālamṛtyurivodbhūtaṃ yugāntādityavarcasam
55 ॥ त्रैलोक्योत्सादसूर्याभं विस्फुरत्तत् समन्ततः । विषेणोत्तिष्ठमानेन कालानलसमत्विषा
55 // trailokyotsādasūryābhaṃ visphurattat samantataḥ / viṣeṇottiṣṭhamānena kālānalasamatviṣā
56 ॥ निर्दग्धो रक्तगौराङ्गो कृतः कृष्णो जनार्द्दनः । तं दृष्ट्वा रक्तगौराङ्गं कृतं कृष्णं जनार्द्दनम्
56 // nirdagdho raktagaurāṅgo kṛtaḥ kṛṣṇo janārddanaḥ / taṃ dṛṣṭvā raktagaurāṅgaṃ kṛtaṃ kṛṣṇaṃ janārddanam
57 ॥ ततः सर्वे वयं भीतास्त्वा मेव शरणं गताः । सुराणामसुराणां च श्रुत्वा वाक्यं भयावहम्
57 // tataḥ sarve vayaṃ bhītāstvā meva śaraṇaṃ gatāḥ / surāṇāmasurāṇāṃ ca śrutvā vākyaṃ bhayāvaham
58 ॥ प्रत्युवाच महातेजा ब्रह्मा लोकपितामहः । शृण्वन्तु देवताः सर्वे ऋषयश्च तपोधनाः
58 // pratyuvāca mahātejā brahmā lokapitāmahaḥ / śṛṇvantu devatāḥ sarve ṛṣayaśca tapodhanāḥ
59 ॥ यत्तदग्रे समुत्पन्नं मथ्यमाने महोदधौ । विषं कालानलप्रख्यं कालकूटमिति श्रुतम्
59 // yattadagre samutpannaṃ mathyamāne mahodadhau / viṣaṃ kālānalaprakhyaṃ kālakūṭamiti śrutam
60 ॥ येन प्रोद्भूतमात्रेण न व्यराजन्त देवताः । तस्य विष्णुरहं वापि सर्वे वा सुरपुङ्गवाः
60 // yena prodbhūtamātreṇa na vyarājanta devatāḥ / tasya viṣṇurahaṃ vāpi sarve vā surapuṅgavāḥ
61 ॥ न शक्नुवन्ति वै सोढुं वेगमन्यत्र शङ्करात् । इत्युक्त्वा पद्मगर्भाभः पद्मायोनिरयोनिजः
61 // na śaknuvanti vai soḍhuṃ vegamanyatra śaṅkarāt / ityuktvā padmagarbhābhaḥ padmāyonirayonijaḥ
62 ॥ ओङ्कारं समनुस्मृत्य ध्यायञ्जयोतिः समन्ततः । ततः स्तोतुं समारब्धो ब्रह्मा वेद विदां वरः
62 // oṅkāraṃ samanusmṛtya dhyāyañjayotiḥ samantataḥ / tataḥ stotuṃ samārabdho brahmā veda vidāṃ varaḥ
63 ॥ नमस्तुभ्यं विरूपाक्ष नमस्ते दिव्यचक्षुषे । नमः पिनाकहस्ताय वज्रहस्ताय वै नमः
63 // namastubhyaṃ virūpākṣa namaste divyacakṣuṣe / namaḥ pinākahastāya vajrahastāya vai namaḥ
64 ॥ नमस्त्रैलोक्य नाथाय भूतानां पतये नमः । नमः सुरारिहन्त्रे च सोमसूर्याग्निचक्षुषे
64 // namastrailokya nāthāya bhūtānāṃ pataye namaḥ / namaḥ surārihantre ca somasūryāgnicakṣuṣe
65 ॥ ब्रह्मणे चैव रुद्राय विष्णवे चैव ते नमः । सांख्याय चैव योगाय भूतग्रामाय वै नमः
65 // brahmaṇe caiva rudrāya viṣṇave caiva te namaḥ / sāṃkhyāya caiva yogāya bhūtagrāmāya vai namaḥ
66 ॥ मन्मथाङ्गविनाशाय कालपृष्ठाय वै नमः । सुरेतसे ऽथ रुद्राय देवदेवाय रंहसे
66 // manmathāṅgavināśāya kālapṛṣṭhāya vai namaḥ / suretase 'tha rudrāya devadevāya raṃhase
67 ॥ कपर्दिने करालाय शङ्कराय हराय च । कपालिने विरूपाय शिवाय वरदाय च
67 // kapardine karālāya śaṅkarāya harāya ca / kapāline virūpāya śivāya varadāya ca
68 ॥ त्रिपुरघ्नमखघ्नाय मातॄणां पतये नमः । वृद्धाय चैव शुद्धाय मुक्तायैव बलाय च
68 // tripuraghnamakhaghnāya mātṝṇāṃ pataye namaḥ / vṛddhāya caiva śuddhāya muktāyaiva balāya ca
69 ॥ लोकत्रयैकवीराय चन्द्राय वरुणाय च । अग्राय चैव चोग्राय विप्रायानेकचक्षुषे
69 // lokatrayaikavīrāya candrāya varuṇāya ca / agrāya caiva cogrāya viprāyānekacakṣuṣe
70 ॥ रजसे चैव सत्त्वाय नमस्ते ऽव्यक्तयोनये । नित्याय चैवानित्याय नित्यानित्याय वै नमः
70 // rajase caiva sattvāya namaste 'vyaktayonaye / nityāya caivānityāya nityānityāya vai namaḥ
71 ॥ व्यक्ताय चैवाव्यक्ताय व्यक्ताव्यक्ताय वै नमः । चिन्त्याय चैवाचिन्त्याय चिन्त्याचिन्त्याय वै नमः
71 // vyaktāya caivāvyaktāya vyaktāvyaktāya vai namaḥ / cintyāya caivācintyāya cintyācintyāya vai namaḥ
72 ॥ जगतामार्त्तिनाशाय प्रियनारायणाय च । उमाप्रियाय शर्वाय नन्दिवक्त्राङ्किताय च
72 // jagatāmārttināśāya priyanārāyaṇāya ca / umāpriyāya śarvāya nandivaktrāṅkitāya ca
73 ॥ पक्षमासाह्द्धमासाय ऋतुसंवत्सराय च । बहुरूपाय मुण्डाय दण्डिने च वरूथिने
73 // pakṣamāsāhddhamāsāya ṛtusaṃvatsarāya ca / bahurūpāya muṇḍāya daṇḍine ca varūthine
74 ॥ नमः कपालहस्ताय दिग्वासाय शिखण्डिने । धन्विने रथिने चैव यमिने ब्रह्मचारिणे
74 // namaḥ kapālahastāya digvāsāya śikhaṇḍine / dhanvine rathine caiva yamine brahmacāriṇe
75 ॥ ऋग्यजुः सामवेदाय पुरुषायेश्वराय च । इत्येव मादिचरितैः स्तोत्रैः स्तुत्य नमीऽस्तु ते । एवं स्तुत्वा ततो ब्रह्मा प्रणिपत्य वरानने
75 // ṛgyajuḥ sāmavedāya puruṣāyeśvarāya ca / ityeva mādicaritaiḥ stotraiḥ stutya namī'stu te / evaṃ stutvā tato brahmā praṇipatya varānane
76 ॥ ज्ञात्वा तु भक्तिं मम देवतानां गङ्गाजला स्फालितमुक्तकेशः । सूक्ष्मो ऽसि योगातिशयादचिन्त्यो न हि प्रभो व्यक्तिमुफैषि रुद्रः
76 // jñātvā tu bhaktiṃ mama devatānāṃ gaṅgājalā sphālitamuktakeśaḥ / sūkṣmo 'si yogātiśayādacintyo na hi prabho vyaktimuphaiṣi rudraḥ
77 ॥ एवं भगवता पूर्वं ब्रह्मणा लोककर्तृणा । स्तुतो ऽहं विविधैः स्तोत्रैर्वेदवेदाङ्गसंभवैः
77 // evaṃ bhagavatā pūrvaṃ brahmaṇā lokakartṛṇā / stuto 'haṃ vividhaiḥ stotrairvedavedāṅgasaṃbhavaiḥ
78 ॥ ततो ऽहं मुख्यया वाचा पितामहमथाब्रवम् । भूतभव्यभवन्नाथ लोकनाथ जगत्पते
78 // tato 'haṃ mukhyayā vācā pitāmahamathābravam / bhūtabhavyabhavannātha lokanātha jagatpate
79 ॥ किं कार्यं ते मया ब्रह्मन्कर्त्तव्यं वद सुव्रत । श्रुत्वा वाक्यं ततो ब्रह्मा प्रत्युवाचांबुजेक्षणः
79 // kiṃ kāryaṃ te mayā brahmankarttavyaṃ vada suvrata / śrutvā vākyaṃ tato brahmā pratyuvācāṃbujekṣaṇaḥ
80 ॥ भूतभव्यभवन्नाथ श्रूयतां कारणेश्वर । सुरासुरैर्मथ्यमाने पयोधौ पङ्कजेक्षण
80 // bhūtabhavyabhavannātha śrūyatāṃ kāraṇeśvara / surāsurairmathyamāne payodhau paṅkajekṣaṇa
81 ॥ भगवन्मेघसंकाशं नीलजीमूतसन्निभम् । प्रादुर्भूतं विषं घोरं संवर्त्ताग्निसमप्रभम्
81 // bhagavanmeghasaṃkāśaṃ nīlajīmūtasannibham / prādurbhūtaṃ viṣaṃ ghoraṃ saṃvarttāgnisamaprabham
82 ॥ तं दृष्ट्वा च वयं सर्वे भीताः संभ्रान्तचेतसः । तत्पिबस्व महादेव लोकानां हितकाम्यया
82 // taṃ dṛṣṭvā ca vayaṃ sarve bhītāḥ saṃbhrāntacetasaḥ / tatpibasva mahādeva lokānāṃ hitakāmyayā
83 ॥ भवाञ्छक्तश्च भोक्ता वै भवान्देववरः प्रभो । त्वदृते ऽन्यो महादेव वेगं सोढुं न विद्यते
83 // bhavāñchaktaśca bhoktā vai bhavāndevavaraḥ prabho / tvadṛte 'nyo mahādeva vegaṃ soḍhuṃ na vidyate
84 ॥ एवं तस्य वचः श्रुत्वा ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । बाढ मित्येव तद्वाक्यं प्रतिगृह्य वरानने
84 // evaṃ tasya vacaḥ śrutvā brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ / bāḍha mityeva tadvākyaṃ pratigṛhya varānane
85 ॥ ततो ऽहं पातुमारब्धो विषमन्तकसन्निभम् । पिबतो मे महाघोरं विषं सुरभयप्रदम्
85 // tato 'haṃ pātumārabdho viṣamantakasannibham / pibato me mahāghoraṃ viṣaṃ surabhayapradam
86 ॥ कण्ठः समभवत्तूर्णं कृष्णो वै वरवर्णिनि । तं दृष्ट्वोत्पलपत्राभं कण्ठसक्तमिवोरगम्
86 // kaṇṭhaḥ samabhavattūrṇaṃ kṛṣṇo vai varavarṇini / taṃ dṛṣṭvotpalapatrābhaṃ kaṇṭhasaktamivoragam
87 ॥ तक्षकं नागराजानं लेलिहानमिवोत्थितम् । अथोवाच महातेजा ब्रह्मा लोकपितामहः
87 // takṣakaṃ nāgarājānaṃ lelihānamivotthitam / athovāca mahātejā brahmā lokapitāmahaḥ
88 ॥ शोभसे त्वं महादेव कण्ठेनानेन सुव्रत । ततस्तस्य वचःश्रुत्वा मया गिरिवरात्मजे
88 // śobhase tvaṃ mahādeva kaṇṭhenānena suvrata / tatastasya vacaḥśrutvā mayā girivarātmaje
89 ॥ कण्ठे धृतं विषं घोरं नीलकण्ठस्ततो ऽस्म्यहम् । पश्यतां सुरसंघानां दैत्यानां च वरानने । यक्षगन्धर्वभूतानां पिशाचोरगरक्षसाम्
89 // kaṇṭhe dhṛtaṃ viṣaṃ ghoraṃ nīlakaṇṭhastato 'smyaham / paśyatāṃ surasaṃghānāṃ daityānāṃ ca varānane / yakṣagandharvabhūtānāṃ piśācoragarakṣasām
90 ॥ तत्कालकूटं विषमुग्रवेगं कण्ठे धृतं पर्वतराजपुत्रि । निवेश्यमानं सुरदैत्यसंघो दृष्ट्वा परं विस्मयमाजगाम
90 // tatkālakūṭaṃ viṣamugravegaṃ kaṇṭhe dhṛtaṃ parvatarājaputri / niveśyamānaṃ suradaityasaṃgho dṛṣṭvā paraṃ vismayamājagāma
91 ॥ ततः मुरगणाः सर्वे सदैत्योरगराक्षसाः । ऊचुः प्राञ्जलयो भूत्वा मत्तमातङ्गगामिनि
91 // tataḥ muragaṇāḥ sarve sadaityoragarākṣasāḥ / ūcuḥ prāñjalayo bhūtvā mattamātaṅgagāmini
92 ॥ अहोबलं वीर्यपराक्रमस्ते त्वहो वपुर्योगबलं तवेश
92 // ahobalaṃ vīryaparākramaste tvaho vapuryogabalaṃ taveśa
93 ॥ अहो प्रभुत्वं तव देवदेव महाद्भुतं मन्मथदेहनाशन । त्वमेव विष्णुश्चतुराननस्त्वं त्वमेव मृत्युर्वरदस्त्वमेव
93 // aho prabhutvaṃ tava devadeva mahādbhutaṃ manmathadehanāśana / tvameva viṣṇuścaturānanastvaṃ tvameva mṛtyurvaradastvameva
94 ॥ त्वमेव सूर्यो रजनीकरश्च व्यक्तिस्त्वमेवास्य चराचरस्य । त्वमेव वह्निः पवनस्त्वमेव त्वमेव भूमिः सलिलं त्वमेव
94 // tvameva sūryo rajanīkaraśca vyaktistvamevāsya carācarasya / tvameva vahniḥ pavanastvameva tvameva bhūmiḥ salilaṃ tvameva
95 ॥ त्वमेव सर्वस्य चराचरस्य धाता विधाता प्रलयस्त्वमेव । इत्येव मुक्त्वा वचनं सुरेद्राः प्रगृह्य सोमं प्रणिपत्य मूर्ध्रा । गता विमानैरनिलोपवेगैर्महानगं मेरुमुपेत्य सर्वे
95 // tvameva sarvasya carācarasya dhātā vidhātā pralayastvameva / ityeva muktvā vacanaṃ suredrāḥ pragṛhya somaṃ praṇipatya mūrdhrā / gatā vimānairanilopavegairmahānagaṃ merumupetya sarve
96 ॥ इत्येतत्परमं गुह्यं पुण्यात्पुण्यतमं महत्
96 // ityetatparamaṃ guhyaṃ puṇyātpuṇyatamaṃ mahat
97 ॥ नीलकण्ठ इति प्रोक्तं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । स्वयंभुवा स्वयं प्रोक्ता कथा पापप्रणाशिनी
97 // nīlakaṇṭha iti proktaṃ triṣu lokeṣu viśrutam / svayaṃbhuvā svayaṃ proktā kathā pāpapraṇāśinī
98 ॥ यस्तु धारयते नित्यं ब्रह्मोद्गीतामिमां शुभाम् । तस्याहं संप्रवक्ष्यामि फलं सुविपुलं महत्
98 // yastu dhārayate nityaṃ brahmodgītāmimāṃ śubhām / tasyāhaṃ saṃpravakṣyāmi phalaṃ suvipulaṃ mahat
99 ॥ विषं तस्य वरारोहे स्थावरं जङ्गमं तथा । गात्रं प्राप्य तु सुश्रोणि क्षप्रं तत्प्रतिहन्यते
99 // viṣaṃ tasya varārohe sthāvaraṃ jaṅgamaṃ tathā / gātraṃ prāpya tu suśroṇi kṣapraṃ tatpratihanyate
100 ॥ शमायत्यशुभं घोरं दुःखप्नं चापकर्षति । स्त्रीषु वल्लभतां याति सभायां पार्थिवस्य च
100 // śamāyatyaśubhaṃ ghoraṃ duḥkhapnaṃ cāpakarṣati / strīṣu vallabhatāṃ yāti sabhāyāṃ pārthivasya ca
101 ॥ विवादे जयमाप्नोति युद्धे विजयमेव च । गच्छति क्षेममध्वानं गृहेभ्यो नित्यसंपदा
101 // vivāde jayamāpnoti yuddhe vijayameva ca / gacchati kṣemamadhvānaṃ gṛhebhyo nityasaṃpadā
102 ॥ शरीरस्येह वक्ष्यामि गतिं तस्य वरानने । हरिश्मश्रुर्नीलकण्ठः शशाङ्काङ्कितमूर्द्धजः
102 // śarīrasyeha vakṣyāmi gatiṃ tasya varānane / hariśmaśrurnīlakaṇṭhaḥ śaśāṅkāṅkitamūrddhajaḥ
103 ॥ त्र्यक्षस्त्रिशूलपाणिश्च वृष चानः पिनाकधृक् । नन्दितुल्यबलः श्रीमान्नन्दितुल्यपराक्रमः
103 // tryakṣastriśūlapāṇiśca vṛṣa cānaḥ pinākadhṛk / nanditulyabalaḥ śrīmānnanditulyaparākramaḥ
104 ॥ विचरत्यखिलांल्लोकाम्सप्तलोकान्ममाज्ञया । न हन्यते गति स्तस्य अनिलस्य यथांबरे
104 // vicaratyakhilāṃllokāmsaptalokānmamājñayā / na hanyate gati stasya anilasya yathāṃbare
105 ॥ मम तुल्यबलो भूत्वा तिष्ठत्याभूतसंप्लवात् । मम भक्तया वरारोहे ये च शृम्वन्ति मानवाः
105 // mama tulyabalo bhūtvā tiṣṭhatyābhūtasaṃplavāt / mama bhaktayā varārohe ye ca śṛmvanti mānavāḥ
106 ॥ तेषां गतिं प्रवक्ष्यामि त्विह लोके परत्र च । ब्राह्मणो वेदमाप्नोति क्षत्रियो विन्दते महीम्
106 // teṣāṃ gatiṃ pravakṣyāmi tviha loke paratra ca / brāhmaṇo vedamāpnoti kṣatriyo vindate mahīm
107 ॥ वैश्यस्तु लभते लाभं शूद्रः सुखमवाप्नुयात् । व्याधितो मुच्यते रोगाद्बद्धो मुच्येत बन्धनात्
107 // vaiśyastu labhate lābhaṃ śūdraḥ sukhamavāpnuyāt / vyādhito mucyate rogādbaddho mucyeta bandhanāt
108 ॥ गुर्विणी लभते पुत्रं कन्या विदति सत्पतिम् । नष्टं च लभते द्रव्यमिह लोके परत्र च
108 // gurviṇī labhate putraṃ kanyā vidati satpatim / naṣṭaṃ ca labhate dravyamiha loke paratra ca
109 ॥ गवां शतसहस्रस्य सम्यग्दत्तस्य यत्फलम् । तत्फलं लभते मर्त्यः श्रुत्वा दिव्या मिमां कथाम्
109 // gavāṃ śatasahasrasya samyagdattasya yatphalam / tatphalaṃ labhate martyaḥ śrutvā divyā mimāṃ kathām
110 ॥ पादं वाथार्द्धपादं वार् श्लोकर्ं श्लोकार्द्धमेव वा । यस्तु धारयते नित्यं रुद्रलोकं स गच्छति
110 // pādaṃ vāthārddhapādaṃ vār ślokarṃ ślokārddhameva vā / yastu dhārayate nityaṃ rudralokaṃ sa gacchati
111 ॥ अथवा सर्वमेवेदं देवब्राह्मणसन्निधौ । यः पठेन्मानवो नित्यं मद्गतेनान्तरात्मना
111 // athavā sarvamevedaṃ devabrāhmaṇasannidhau / yaḥ paṭhenmānavo nityaṃ madgatenāntarātmanā
112 ॥ श्रद्धधानः सदा भक्तो रूद्रलोकं स गच्छति । पठेच्च देवि भक्त्या च पाठयेच्च नरः सदा
112 // śraddhadhānaḥ sadā bhakto rūdralokaṃ sa gacchati / paṭhecca devi bhaktyā ca pāṭhayecca naraḥ sadā
113 ॥ अतः परतरं स्तोत्रं न भूतं न भविष्यति । नापि यक्षाः पिशाचा वा न भूता न विनायकाः । कुर्युर्विघ्नं गृहे तस्य यत्रायं तिष्ठति स्तवः
113 // ataḥ parataraṃ stotraṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati / nāpi yakṣāḥ piśācā vā na bhūtā na vināyakāḥ / kuryurvighnaṃ gṛhe tasya yatrāyaṃ tiṣṭhati stavaḥ
114 ॥ मया नु तुष्टेन तवांबुजेक्षणे स्तवस्य माहात्म्यम घौघनाशनम् । निवेदितं पुण्यफलादियुक्तं स्वयं च कीतं चतुराननेन
114 // mayā nu tuṣṭena tavāṃbujekṣaṇe stavasya māhātmyama ghaughanāśanam / niveditaṃ puṇyaphalādiyuktaṃ svayaṃ ca kītaṃ caturānanena
115 ॥ कथामिमां पुण्यफलादियुक्तां निवेद्य देव्यै शशिबद्धमूर्द्धजः । वृषस्य पृष्ठेन सहोमया प्रभुजगाम कैलासगुहां गुहप्रियः
115 // kathāmimāṃ puṇyaphalādiyuktāṃ nivedya devyai śaśibaddhamūrddhajaḥ / vṛṣasya pṛṣṭhena sahomayā prabhujagāma kailāsaguhāṃ guhapriyaḥ
116 ॥ श्रुतं मया पापहरं तदन्तिके निवेदितं ते ऽथ मया प्रजापतेः । अधीत्य सर्वं त्वखिलं सलक्षणं प्रयाति चादित्यपदं द्विजोत्तमः
116 // śrutaṃ mayā pāpaharaṃ tadantike niveditaṃ te 'tha mayā prajāpateḥ / adhītya sarvaṃ tvakhilaṃ salakṣaṇaṃ prayāti cādityapadaṃ dvijottamaḥ