108 ॥ इति श्रीब्रह्माण्डे महादृवायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे ध्रुवचर्याकीर्त्तनं नाम त्रयोविंशतितमो ऽध्यायः सूत उवाच एतच्छ्रुत्वा तु सुनयः पुनस्ते संशयान्विताः । पप्रच्छुरुत्तरं भूयस्तदा ते रोमहर्षणम्
108 // iti śrībrahmāṇḍe mahādṛvāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde dhruvacaryākīrttanaṃ nāma trayoviṃśatitamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca etacchrutvā tu sunayaḥ punaste saṃśayānvitāḥ / papracchuruttaraṃ bhūyastadā te romaharṣaṇam
1 ॥ यदेतदुक्तं भवतागृहाणीत्येव विस्तृतम् । कथं देवगृहाणि स्युः कथं ज्योतींषिवर्णय
1 // yadetaduktaṃ bhavatāgṛhāṇītyeva vistṛtam / kathaṃ devagṛhāṇi syuḥ kathaṃ jyotīṃṣivarṇaya
2 ॥ एतत्सर्वं समाचक्ष्व ज्योतिषां चैव निर्णयम् । वायुरुवाच श्रुत्वा तु वचनं तेषां तदा सूतः समाहितः
2 // etatsarvaṃ samācakṣva jyotiṣāṃ caiva nirṇayam / vāyuruvāca śrutvā tu vacanaṃ teṣāṃ tadā sūtaḥ samāhitaḥ
3 ॥ उवाच परमं वाक्यं तेषां संशयनिर्णयम् । अस्मिन्नर्थे माहाप्राज्ञैर्यदुक्तं ज्ञानबुद्धिभिः
3 // uvāca paramaṃ vākyaṃ teṣāṃ saṃśayanirṇayam / asminnarthe māhāprājñairyaduktaṃ jñānabuddhibhiḥ
4 ॥ एतद्वो ऽहं प्रवक्ष्यामि सूर्याचन्द्रमसोर्भवम् । यथा देवगृहाणीह सूर्यचन्द्रग्रहाः स्मृताः
4 // etadvo 'haṃ pravakṣyāmi sūryācandramasorbhavam / yathā devagṛhāṇīha sūryacandragrahāḥ smṛtāḥ
5 ॥ ततः परं च त्रिविधस्याग्नेर्वक्ष्ये समुद्भवम् । दिव्यस्य भौतिकस्याग्नेरब्योनेः पार्थि वस्य तु
5 // tataḥ paraṃ ca trividhasyāgnervakṣye samudbhavam / divyasya bhautikasyāgnerabyoneḥ pārthi vasya tu
6 ॥ व्युष्टायां तु रजन्यां वै ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः । अव्याकृतमिदं त्वासीन्नैशेन तमसावृतम्
6 // vyuṣṭāyāṃ tu rajanyāṃ vai brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ / avyākṛtamidaṃ tvāsīnnaiśena tamasāvṛtam
7 ॥ सर्वभूतावशिष्टे ऽस्मिंल्लोके नष्टविशेषणे । स्वयंभूर्भगवांस्तत्र लोकतन्त्रार्थसाधकः
7 // sarvabhūtāvaśiṣṭe 'smiṃlloke naṣṭaviśeṣaṇe / svayaṃbhūrbhagavāṃstatra lokatantrārthasādhakaḥ
8 ॥ खद्योतवत्स व्यचरदाविर्भावचिकीर्षया । सो ऽग्निं दृष्ट्वाथ लोकादौ पृथिवीजलसंश्रितम्
8 // khadyotavatsa vyacaradāvirbhāvacikīrṣayā / so 'gniṃ dṛṣṭvātha lokādau pṛthivījalasaṃśritam
9 ॥ संवृत्य तं प्रकाशार्थं त्रिधा व्यमजदीश्वरः । पवनो यस्तु लोके ऽस्मिन्पार्थिवः सो ऽग्निरुच्यते
9 // saṃvṛtya taṃ prakāśārthaṃ tridhā vyamajadīśvaraḥ / pavano yastu loke 'sminpārthivaḥ so 'gnirucyate
10 ॥ यश्चासौ तपते सूर्ये शुचिरग्निस्तु स स्मृतः । वैद्युतो ऽब्जस्तु विज्ञेयस्तेषां वक्ष्ये ऽथ लक्षमम्
10 // yaścāsau tapate sūrye śuciragnistu sa smṛtaḥ / vaidyuto 'bjastu vijñeyasteṣāṃ vakṣye 'tha lakṣamam
11 ॥ वैद्युतो जाठरः सौरो ह्यपां गर्भास्त्रयो ऽग्रयः । तस्मादपः पिबन्सूर्यो गोभिर्दीप्यत्यसौ दिवि
11 // vaidyuto jāṭharaḥ sauro hyapāṃ garbhāstrayo 'grayaḥ / tasmādapaḥ pibansūryo gobhirdīpyatyasau divi
12 ॥ वैद्युतेन समाविष्टो वार्ष्यो नाद्भिः प्रशाम्यति । मानवा नां च कुक्षिस्थो नाद्भिः शास्यति पावकः
12 // vaidyutena samāviṣṭo vārṣyo nādbhiḥ praśāmyati / mānavā nāṃ ca kukṣistho nādbhiḥ śāsyati pāvakaḥ
13 ॥ तस्मात्सौरो वैद्युतश्च जाठरश्चप्यनिन्धनः । किञ्चिदप्सु मतं तेजः किञ्चिद्दृष्टमबिं धनम्
13 // tasmātsauro vaidyutaśca jāṭharaścapyanindhanaḥ / kiñcidapsu mataṃ tejaḥ kiñciddṛṣṭamabiṃ dhanam
14 ॥ काष्ठेन्धनस्तु निर्मथ्यः सो ऽद्भिः शाम्यति पावकः । अर्चिष्मान्पवमानो ऽग्निर्निष्प्रभो जाठरः स्मृतः
14 // kāṣṭhendhanastu nirmathyaḥ so 'dbhiḥ śāmyati pāvakaḥ / arciṣmānpavamāno 'gnirniṣprabho jāṭharaḥ smṛtaḥ
15 ॥ यश्चायं मण्डले शुक्लो निरूष्मा संप्रकाशकः । प्रभा सौरी तु पादेन ह्यस्तं याति देवाकरे
15 // yaścāyaṃ maṇḍale śuklo nirūṣmā saṃprakāśakaḥ / prabhā saurī tu pādena hyastaṃ yāti devākare
16 ॥ अग्निमाविशते रात्रौ तस्माद्दूरात्प्रकाशते । उद्यन्तं च पुनः सूर्यमौष्णमयमाग्नेयमाविशत्
16 // agnimāviśate rātrau tasmāddūrātprakāśate / udyantaṃ ca punaḥ sūryamauṣṇamayamāgneyamāviśat
17 ॥ पादेन पार्थिवस्याग्नेस्तस्मादग्निस्तपत्यसौ । प्राकाश्यं च तथौष्ण्यं च सौराग्नेये तु तेजसी
17 // pādena pārthivasyāgnestasmādagnistapatyasau / prākāśyaṃ ca tathauṣṇyaṃ ca saurāgneye tu tejasī
18 ॥ परस्परानुप्रवेशादाप्यायेते परस्परम् । उत्तरे चैव भूम्यर्द्धे तथा ह्यग्निश्च दक्षिणे
18 // parasparānupraveśādāpyāyete parasparam / uttare caiva bhūmyarddhe tathā hyagniśca dakṣiṇe
19 ॥ उत्तिष्ठति पुनः सूर्ये रात्रिराविशते ह्यपः । तस्मात्तप्ता भवन्त्यापो दिवारत्रिप्रवेशनात्
19 // uttiṣṭhati punaḥ sūrye rātrirāviśate hyapaḥ / tasmāttaptā bhavantyāpo divāratripraveśanāt
20 ॥ अस्तं याति पुन सूर्ये अहर्वै प्रविशत्यपः । तस्मान्नक्तं पुनः शुक्ला आपो ऽदृश्यन्त भास्वराः
20 // astaṃ yāti puna sūrye aharvai praviśatyapaḥ / tasmānnaktaṃ punaḥ śuklā āpo 'dṛśyanta bhāsvarāḥ
21 ॥ एतेन क्रमयोगेन भूम्यर्द्धे दक्षिणोत्तरे । उदयास्तमने नित्यमहोरात्रं विशत्यपः
21 // etena kramayogena bhūmyarddhe dakṣiṇottare / udayāstamane nityamahorātraṃ viśatyapaḥ
22 ॥ यश्चासौ तपते सूर्यः पिबन्नंभो गभस्तिभिः । पार्थिवाग्निविमिश्रो ऽसौ दिव्यः शुचिरिति स्मृतः
22 // yaścāsau tapate sūryaḥ pibannaṃbho gabhastibhiḥ / pārthivāgnivimiśro 'sau divyaḥ śuciriti smṛtaḥ
23 ॥ सहस्रपादसौ वह्निर्घृतकुंभनिभः शुचिः । आदत्ते स तु नाडीनां सहस्रेण समन्ततः
23 // sahasrapādasau vahnirghṛtakuṃbhanibhaḥ śuciḥ / ādatte sa tu nāḍīnāṃ sahasreṇa samantataḥ
24 ॥ नादेयीश्चैव सामुद्रीः कौप्याश्चैव समन्ततः । स्थावरा जङ्गमाश्चैव याश्च कुल्यादिका अपः
24 // nādeyīścaiva sāmudrīḥ kaupyāścaiva samantataḥ / sthāvarā jaṅgamāścaiva yāśca kulyādikā apaḥ
25 ॥ तस्य रश्मिसहस्रं तु शीतवर्षोष्णनिःस्तवम् । तासां चतुःशता नाड्यो वर्षन्ते चित्र मूर्त्तयः
25 // tasya raśmisahasraṃ tu śītavarṣoṣṇaniḥstavam / tāsāṃ catuḥśatā nāḍyo varṣante citra mūrttayaḥ
26 ॥ चन्दनाश्चैव साध्यश्च कूतनाकूतनास्तथा । अमृता नामतः सर्वा रश्मयो वृष्टिसर्जनाः
26 // candanāścaiva sādhyaśca kūtanākūtanāstathā / amṛtā nāmataḥ sarvā raśmayo vṛṣṭisarjanāḥ
27 ॥ हिमोद्गताश्च ताभ्यो ऽन्या रश्मयस्त्रिशताः पुनः । दृश्या मेघाश्च याम्यश्च ह्रदिन्यो हिमसर्जनाः
27 // himodgatāśca tābhyo 'nyā raśmayastriśatāḥ punaḥ / dṛśyā meghāśca yāmyaśca hradinyo himasarjanāḥ
28 ॥ चन्द्रास्ता नामतः प्रोक्ता मिताभास्तु गभस्तयः । शुक्लाश्च कुहकाश्चैव गावो विश्वभृतस्तथा
28 // candrāstā nāmataḥ proktā mitābhāstu gabhastayaḥ / śuklāśca kuhakāścaiva gāvo viśvabhṛtastathā
29 ॥ शुक्लास्ता नामतः सर्वस्त्रिशता धर्मसर्जनाः । समं विभज्य नाडीस्तु मनुष्टपितृदेवताः
29 // śuklāstā nāmataḥ sarvastriśatā dharmasarjanāḥ / samaṃ vibhajya nāḍīstu manuṣṭapitṛdevatāḥ
30 ॥ मनुष्यानौषधेनेह स्वधया तु पितॄनपि । अमृतेन सुरान्सर्वांस्त्रींस्त्रिभिस्तर्पयत्यसौ
30 // manuṣyānauṣadheneha svadhayā tu pitṝnapi / amṛtena surānsarvāṃstrīṃstribhistarpayatyasau
31 ॥ वसंते चैव ग्रीष्मे च शतैः स तपति त्रिभिः । वर्षास्वथो शरदि वै चतुर्भिश्च प्रवर्षति
31 // vasaṃte caiva grīṣme ca śataiḥ sa tapati tribhiḥ / varṣāsvatho śaradi vai caturbhiśca pravarṣati
32 ॥ हेमन्ते शिशिरे चैव हिम मुत्सृजते त्रिभिः । इन्द्रो धाता भगः पूषा मित्रो ऽथ वरुणोर्ऽयमा
32 // hemante śiśire caiva hima mutsṛjate tribhiḥ / indro dhātā bhagaḥ pūṣā mitro 'tha varuṇor'yamā
33 ॥ अंशुर्विवस्वास्त्वष्टा च सविता विष्णुरेव च । माघमासे तु वरुणः पूषा चैव तु फलाल्गुने
33 // aṃśurvivasvāstvaṣṭā ca savitā viṣṇureva ca / māghamāse tu varuṇaḥ pūṣā caiva tu phalālgune
34 ॥ चैत्रे मासि तु देतोंशुर्धाता वैशाखतापनः । ज्येष्ठमासे भवेदिन्द्रश्चाषाढे सविता रविः
34 // caitre māsi tu detoṃśurdhātā vaiśākhatāpanaḥ / jyeṣṭhamāse bhavedindraścāṣāḍhe savitā raviḥ
35 ॥ विवस्वाञ्छ्रावणे मासि प्रोष्ठे मासे भागः स्मृतः । पर्जन्यो ऽश्वयुजे मासि त्वष्टा च कार्तिके रविः
35 // vivasvāñchrāvaṇe māsi proṣṭhe māse bhāgaḥ smṛtaḥ / parjanyo 'śvayuje māsi tvaṣṭā ca kārtike raviḥ
36 ॥ मार्गशीर्षे भवेन्मित्रः पौषेविष्णुः सनातनः । पञ्चरश्मिसहस्राणि वरुणस्यार्ककर्मणि
36 // mārgaśīrṣe bhavenmitraḥ pauṣeviṣṇuḥ sanātanaḥ / pañcaraśmisahasrāṇi varuṇasyārkakarmaṇi
37 ॥ षड्भिः सहस्रैः पूषा तु देवो ऽशुसप्तभिस्तथा । धाताष्टभिः सहस्रैस्तु नवभिस्तु शतक्रतुः
37 // ṣaḍbhiḥ sahasraiḥ pūṣā tu devo 'śusaptabhistathā / dhātāṣṭabhiḥ sahasraistu navabhistu śatakratuḥ
38 ॥ सविता दशभिर्याति यात्येकादशभिर्भगः । सप्तभिस्तपते सित्रस्त्वष्टा चैवाष्टभिस्तपेत्
38 // savitā daśabhiryāti yātyekādaśabhirbhagaḥ / saptabhistapate sitrastvaṣṭā caivāṣṭabhistapet
39 ॥ अर्यमा दशाभिर्याति पर्जन्यो नवभिस्तपेत् । षड्भी रश्मिसहस्रैस्तु विषणुस्तपति मेदिनीम्
39 // aryamā daśābhiryāti parjanyo navabhistapet / ṣaḍbhī raśmisahasraistu viṣaṇustapati medinīm
40 ॥ वसंते कपिलः सूर्यो ग्रीष्मेर्ऽकः कनकप्रभः । श्वेतवर्णस्तु वर्षासु पाण्डुः शरदि भास्करः
40 // vasaṃte kapilaḥ sūryo grīṣmer'kaḥ kanakaprabhaḥ / śvetavarṇastu varṣāsu pāṇḍuḥ śaradi bhāskaraḥ
41 ॥ हेमन्ते ताम्रवर्णस्तु शैशिरे लोहितो रविः । इति वर्णाः समा ख्याताः सूर्यस्यर्तुसमुद्भवाः
41 // hemante tāmravarṇastu śaiśire lohito raviḥ / iti varṇāḥ samā khyātāḥ sūryasyartusamudbhavāḥ
42 ॥ औषधीषु बलं धत्ते स्वधया च पिदृष्वपि । सूर्यो ऽमरेष्वप्यमृतं त्रयं त्रिषु न यच्छति
42 // auṣadhīṣu balaṃ dhatte svadhayā ca pidṛṣvapi / sūryo 'mareṣvapyamṛtaṃ trayaṃ triṣu na yacchati
43 ॥ एवं रश्मिसहस्रं तु सौरं लोकार्थसाधकम् । भिद्यते ऋतुमासाद्य जलशीतोष्णनिस्रवम्
43 // evaṃ raśmisahasraṃ tu sauraṃ lokārthasādhakam / bhidyate ṛtumāsādya jalaśītoṣṇanisravam
44 ॥ इत्येतन्मण्डलं शुक्लं भास्वरं सूर्य संज्ञितम् । नक्षत्रग्रहसोमानां प्रतिष्ठा योनिरेव च
44 // ityetanmaṇḍalaṃ śuklaṃ bhāsvaraṃ sūrya saṃjñitam / nakṣatragrahasomānāṃ pratiṣṭhā yonireva ca
45 ॥ चन्द्रऋक्षग्रहाः सर्वे विज्ञेयाः सूर्यसंभवाः । नक्षत्राधिपतिः सोमो ग्रह राजो दिवाकरः
45 // candraṛkṣagrahāḥ sarve vijñeyāḥ sūryasaṃbhavāḥ / nakṣatrādhipatiḥ somo graha rājo divākaraḥ
46 ॥ शेषाः पञ्च ग्रहा ज्ञेया ईश्वराः कामचारिणः । पठ्यते चाग्निरादित्य उदकं चन्द्रमाः स्मृतः
46 // śeṣāḥ pañca grahā jñeyā īśvarāḥ kāmacāriṇaḥ / paṭhyate cāgnirāditya udakaṃ candramāḥ smṛtaḥ
47 ॥ शेषाणा प्रकृतीः स्मयग्वर्ण्यमाना निबोधत । सुरसेनापतिः स्कन्दः पठ्यते ऽङ्गारको ग्रहः
47 // śeṣāṇā prakṛtīḥ smayagvarṇyamānā nibodhata / surasenāpatiḥ skandaḥ paṭhyate 'ṅgārako grahaḥ
48 ॥ नारायणं बुधं प्राहुर्वेदज्ञानविदो बुधाः । रुद्रो वैवस्वतः साक्षाद्यमो लोकप्रभुः स्वयम्
48 // nārāyaṇaṃ budhaṃ prāhurvedajñānavido budhāḥ / rudro vaivasvataḥ sākṣādyamo lokaprabhuḥ svayam
49 ॥ महाग्रहो द्विजश्रेष्ठो मन्दगामी शनैश्वरः । देवासुरगुरू द्वौ तु भानुमन्तौ महा ग्रहौ
49 // mahāgraho dvijaśreṣṭho mandagāmī śanaiśvaraḥ / devāsuragurū dvau tu bhānumantau mahā grahau
50 ॥ प्रजापतिसुतावेतावुभौ शुक्रबृहस्पती । आदित्यमूलमखिलं त्रैलोक्यं नात्र संशयः
50 // prajāpatisutāvetāvubhau śukrabṛhaspatī / ādityamūlamakhilaṃ trailokyaṃ nātra saṃśayaḥ
51 ॥ भवत्यस्माज्जगत्कृत्स्नं सदेवासुरमानुषम् । रुद्रोपेन्द्रेन्द्रचन्द्राणां विप्रेन्द्रास्त्रिदिवौकसाम्
51 // bhavatyasmājjagatkṛtsnaṃ sadevāsuramānuṣam / rudropendrendracandrāṇāṃ viprendrāstridivaukasām
52 ॥ द्युतिर्द्युतिमतां कृत्स्नं यत्तेजः सार्वलौकिकम् । सर्वात्मा सर्वलोकेशो महादेवः प्रजापतिः
52 // dyutirdyutimatāṃ kṛtsnaṃ yattejaḥ sārvalaukikam / sarvātmā sarvalokeśo mahādevaḥ prajāpatiḥ
53 ॥ सूर्य एव त्रिलोकस्य सूलं परमदैवतम् । ततः संजायते सर्वं तत्र चैव प्रलीयते
53 // sūrya eva trilokasya sūlaṃ paramadaivatam / tataḥ saṃjāyate sarvaṃ tatra caiva pralīyate
54 ॥ भावाभावौ हि लोकानामादित्यान्निःमृतौ पुरा । जगज्ज्ञेयो ग्रहो विप्रा दीप्तिमान्सुप्रभो रविः
54 // bhāvābhāvau hi lokānāmādityānniḥmṛtau purā / jagajjñeyo graho viprā dīptimānsuprabho raviḥ
55 ॥ अत्र गच्छन्ति निधनं जायन्ते च पुनः पुनः । क्षणा मुहूर्त्ता दिवसा निशाः पक्षाश्च कृत्स्नशः
55 // atra gacchanti nidhanaṃ jāyante ca punaḥ punaḥ / kṣaṇā muhūrttā divasā niśāḥ pakṣāśca kṛtsnaśaḥ
56 ॥ मासाः संवत्सराश्चैव ऋतवो ऽथ युगानि च । तदादित्यादृते ह्येषा कालंसख्या न विद्यते
56 // māsāḥ saṃvatsarāścaiva ṛtavo 'tha yugāni ca / tadādityādṛte hyeṣā kālaṃsakhyā na vidyate
57 ॥ कालादृते न निगमो न दीक्षा नाह्निकक्रमः । ऋतूनामविभागाच्च पुष्पमूलफलं कुतः
57 // kālādṛte na nigamo na dīkṣā nāhnikakramaḥ / ṛtūnāmavibhāgācca puṣpamūlaphalaṃ kutaḥ
58 ॥ कुतः सस्यविनिष्पत्तिस्तृणौषधिगणो ऽपि वा । अभावो व्यवहाराणां जन्तूनां दिवि चैह च
58 // kutaḥ sasyaviniṣpattistṛṇauṣadhigaṇo 'pi vā / abhāvo vyavahārāṇāṃ jantūnāṃ divi caiha ca
59 ॥ जगत्प्रतापनमृते भास्करं वारितस्करम् । स एष कालश्चाग्निश्च द्वादशात्मा प्रजापतिः
59 // jagatpratāpanamṛte bhāskaraṃ vāritaskaram / sa eṣa kālaścāgniśca dvādaśātmā prajāpatiḥ
60 ॥ तपत्येष द्विजश्रेष्ठास्त्रैलोक्यं सचराचरम् । स एष तेचसां राशिस्तमो घ्रन्सार्वलौकिकम्
60 // tapatyeṣa dvijaśreṣṭhāstrailokyaṃ sacarācaram / sa eṣa tecasāṃ rāśistamo ghransārvalaukikam
61 ॥ उत्तमं मार्गमास्थाय वायोर्भाभिरिदं जगत् । पार्श्वमूर्ध्वमधश्चैव तापयत्येष सर्वशः
61 // uttamaṃ mārgamāsthāya vāyorbhābhiridaṃ jagat / pārśvamūrdhvamadhaścaiva tāpayatyeṣa sarvaśaḥ
62 ॥ यथा प्रभाकरो दीपोगृहमध्ये ऽवलंबितः । पार्श्वमूर्ध्वमधश्चैव तमो नाशयते समम्
62 // yathā prabhākaro dīpogṛhamadhye 'valaṃbitaḥ / pārśvamūrdhvamadhaścaiva tamo nāśayate samam
63 ॥ तद्वत्सहस्रकिरणो ग्रहराजो जगत्पतिः । सूर्यो गोभिर्जगत्सर्वमादीपयति सर्वतः
63 // tadvatsahasrakiraṇo graharājo jagatpatiḥ / sūryo gobhirjagatsarvamādīpayati sarvataḥ
64 ॥ रवे रश्मिसहस्रं यत्प्राङ्मया समुदात्दृतम् । तेषां श्रेष्ठाः पुनः सप्त रश्मयो ग्रहयो नयः
64 // rave raśmisahasraṃ yatprāṅmayā samudātdṛtam / teṣāṃ śreṣṭhāḥ punaḥ sapta raśmayo grahayo nayaḥ
65 ॥ सुषुम्णो हरिकेशश्च विश्वकर्मा तथैव च । विश्वश्रवाः पुनश्चान्यः संपद्वसुरतः परः
65 // suṣumṇo harikeśaśca viśvakarmā tathaiva ca / viśvaśravāḥ punaścānyaḥ saṃpadvasurataḥ paraḥ
66 ॥ अर्वावसुः पुनश्चान्यः स्वराडन्यः प्रकीर्त्तितः । सुषुम्णः सूर्यरश्मिस्तु क्षीण शशिनमेधयेत्
66 // arvāvasuḥ punaścānyaḥ svarāḍanyaḥ prakīrttitaḥ / suṣumṇaḥ sūryaraśmistu kṣīṇa śaśinamedhayet
67 ॥ तिर्यगूर्ध्वप्रचारो ऽसौ सुषुम्णः परिकीर्त्तितः । हरि केशः पुरस्ताद्य ऋक्षयोनिः स कीत्यते
67 // tiryagūrdhvapracāro 'sau suṣumṇaḥ parikīrttitaḥ / hari keśaḥ purastādya ṛkṣayoniḥ sa kītyate
68 ॥ दक्षिणे विश्वकर्मा तु रश्मिन्वर्द्धयते वुधम् । विश्वश्रवास्तु यः पश्चच्छुक्रयोनिः स्मृतो बुधैः
68 // dakṣiṇe viśvakarmā tu raśminvarddhayate vudham / viśvaśravāstu yaḥ paścacchukrayoniḥ smṛto budhaiḥ
69 ॥ संपद्वसुस्तु यो रश्मिः स योनिर्लोहितस्य तु । षष्ठस्त्वर्व्वावसू रश्मिर्योनिस्तु स बृहस्पतेः
69 // saṃpadvasustu yo raśmiḥ sa yonirlohitasya tu / ṣaṣṭhastvarvvāvasū raśmiryonistu sa bṛhaspateḥ
70 ॥ शनैश्चरंपुन श्चापि रश्मिराप्यायते स्वराट् । एवं सूर्यप्रभावेण ग्रहनक्षत्रतारकाः
70 // śanaiścaraṃpuna ścāpi raśmirāpyāyate svarāṭ / evaṃ sūryaprabhāveṇa grahanakṣatratārakāḥ
71 ॥ वर्त्न्ते दिवि ताः सर्वा विश्वं चैदं पुनर्जगत् । नक्षीयन्ते यतस्तानि तस्मान्नक्षत्रसंज्ञिताः
71 // vartnte divi tāḥ sarvā viśvaṃ caidaṃ punarjagat / nakṣīyante yatastāni tasmānnakṣatrasaṃjñitāḥ
72 ॥ क्षेत्राण्येतानि वै पूर्वमापतन्ति गभस्तिभिः । तेषां क्षेत्राण्यथादत्ते सूर्यो नक्षत्रकारकाः
72 // kṣetrāṇyetāni vai pūrvamāpatanti gabhastibhiḥ / teṣāṃ kṣetrāṇyathādatte sūryo nakṣatrakārakāḥ
73 ॥ तीर्णानां सुकृतेनेह सुकृतान्ते ग्रहाश्रयात् । तारणात्तारका ह्येताः शुक्लत्वाच्चैव तारकाः
73 // tīrṇānāṃ sukṛteneha sukṛtānte grahāśrayāt / tāraṇāttārakā hyetāḥ śuklatvāccaiva tārakāḥ
74 ॥ दिव्यानां पार्थिवानां च नैशानां चैव सर्वशः । आदानान्नित्यमादित्यस्तेजसा तपसामपि
74 // divyānāṃ pārthivānāṃ ca naiśānāṃ caiva sarvaśaḥ / ādānānnityamādityastejasā tapasāmapi
75 ॥ स्वनं स्यन्दनार्थे चु धातुरेषु विभाव्यते । स्वनात्तेजसो ऽपां च तेनासौ सविता मतः
75 // svanaṃ syandanārthe cu dhātureṣu vibhāvyate / svanāttejaso 'pāṃ ca tenāsau savitā mataḥ
76 ॥ बह्वर्थश्चदिरित्येष ह्लादने धातुरुच्यते । शुक्लत्वे चामृतत्वे च शीतत्वे च विभाव्यते
76 // bahvarthaścadirityeṣa hlādane dhāturucyate / śuklatve cāmṛtatve ca śītatve ca vibhāvyate
77 ॥ सूर्याचन्द्रमसो र्दिव्ये मण्डले भास्वरे खगे । जलतेचौमये शुक्ले वृत्तकुंभनिभे शुभे
77 // sūryācandramaso rdivye maṇḍale bhāsvare khage / jalatecaumaye śukle vṛttakuṃbhanibhe śubhe
78 ॥ घनतोयात्मकं तत्र मण्डलं शशिनः स्मृतम् । घनतेजोमयं शुक्लं मण्डलं भास्करस्य तु
78 // ghanatoyātmakaṃ tatra maṇḍalaṃ śaśinaḥ smṛtam / ghanatejomayaṃ śuklaṃ maṇḍalaṃ bhāskarasya tu
79 ॥ विशन्ति सर्वदेवास्तु स्थानान्येतानि सर्वशः । मन्वन्तरेषु सर्वेषु ऋक्षसूर्यग्रहाश्रयाः
79 // viśanti sarvadevāstu sthānānyetāni sarvaśaḥ / manvantareṣu sarveṣu ṛkṣasūryagrahāśrayāḥ
80 ॥ तानि देवगृहाण्येव तदाख्यास्ते भवन्ति च । सौरं सूर्यो विशेत्स्थानं सौम्यं सोमस्तथैव च
80 // tāni devagṛhāṇyeva tadākhyāste bhavanti ca / sauraṃ sūryo viśetsthānaṃ saumyaṃ somastathaiva ca
81 ॥ शौक्रं शुक्रो विशेत्स्थानं षोड शार्चिः प्रभास्वरम् । जैवं बृहस्पतिश्चैव लौहितं चैव लोहितः
81 // śaukraṃ śukro viśetsthānaṃ ṣoḍa śārciḥ prabhāsvaram / jaivaṃ bṛhaspatiścaiva lauhitaṃ caiva lohitaḥ
82 ॥ शनैश्चरो र्विशेत्स्थानं देवः शानैस्चरं तथा । बौधं बुधो ऽथ स्वर्भानुः स्वर्भानुस्थानमास्थितः
82 // śanaiścaro rviśetsthānaṃ devaḥ śānaiscaraṃ tathā / baudhaṃ budho 'tha svarbhānuḥ svarbhānusthānamāsthitaḥ
83 ॥ नक्षत्राणि च सर्वाणि नक्षत्राणि विशन्त्युत । गृहाण्येतानि सर्वाणि ज्योतींषि सुकृतात्म नाम्
83 // nakṣatrāṇi ca sarvāṇi nakṣatrāṇi viśantyuta / gṛhāṇyetāni sarvāṇi jyotīṃṣi sukṛtātma nām
84 ॥ कल्पादौ संप्रवृत्तानि निर्मितानि स्वयंभुवा । स्थानान्येतानि तिष्ठन्ति यावदात्रूतसंप्लवम्
84 // kalpādau saṃpravṛttāni nirmitāni svayaṃbhuvā / sthānānyetāni tiṣṭhanti yāvadātrūtasaṃplavam
85 ॥ मन्वन्तरेषु सर्वेषु देवस्थानानि तानि वै । अभिमानिनो ऽवतिष्ठन्ते देवस्थानानि वै पुनः
85 // manvantareṣu sarveṣu devasthānāni tāni vai / abhimānino 'vatiṣṭhante devasthānāni vai punaḥ
86 ॥ अतीतैस्तु सहातीता भाव्या भाव्यैः सुरैः सह । वर्त्तन्ते वर्त्तमानैश्च स्थानिभिस्तैः सुरैः सह । अस्मिन्मन्वन्तरे चैव ग्रहा वैतानिकाः स्मृताः
86 // atītaistu sahātītā bhāvyā bhāvyaiḥ suraiḥ saha / varttante varttamānaiśca sthānibhistaiḥ suraiḥ saha / asminmanvantare caiva grahā vaitānikāḥ smṛtāḥ
87 ॥ विवस्वानदितेः पुत्रः सूर्यो वैवस्वते ऽन्तरे । त्विषिनामा धर्मसुतः सोमो देवो वसुः स्मृतः
87 // vivasvānaditeḥ putraḥ sūryo vaivasvate 'ntare / tviṣināmā dharmasutaḥ somo devo vasuḥ smṛtaḥ
88 ॥ शुक्रो देवस्तु विज्ञेयो भार्गवो ऽसुरयाजकः । बृहत्तेजाः स्मृतो देवो देवाचार्यो ऽगि रस्सुतः
88 // śukro devastu vijñeyo bhārgavo 'surayājakaḥ / bṛhattejāḥ smṛto devo devācāryo 'gi rassutaḥ
89 ॥ बुधो मनोहरश्चैव त्विषिपुत्रस्तु स स्मृतः । शनैश्चरो विरूपस्तु संज्ञापुत्रो विवस्वतः
89 // budho manoharaścaiva tviṣiputrastu sa smṛtaḥ / śanaiścaro virūpastu saṃjñāputro vivasvataḥ
90 ॥ अग्नेर्विकेश्यां जज्ञे तु युवासौ लोहिताधिपः । नक्षत्राण्यृक्षनामानो दाक्षायण्यस्तु ताः स्मृताः
90 // agnervikeśyāṃ jajñe tu yuvāsau lohitādhipaḥ / nakṣatrāṇyṛkṣanāmāno dākṣāyaṇyastu tāḥ smṛtāḥ
91 ॥ स्वर्भानुः सिंहिकापुत्रो भूतसंतापनो ऽसुरः । सोमर्क्षग्रहसूर्येषु कीर्त्तिता ह्यभिमानिनः
91 // svarbhānuḥ siṃhikāputro bhūtasaṃtāpano 'suraḥ / somarkṣagrahasūryeṣu kīrttitā hyabhimāninaḥ
92 ॥ स्थानान्येतानि चोक्तानि स्थानिनश्चाथ देवताः । शुक्लमग्निमयं स्थानं सहस्रांशोर्विवस्वतः
92 // sthānānyetāni coktāni sthāninaścātha devatāḥ / śuklamagnimayaṃ sthānaṃ sahasrāṃśorvivasvataḥ
93 ॥ सहस्रांशोस्त्विषेः स्थानमम्मयं शुक्लमेव च । आप्यं श्यामं मनोज्ञस्य पञ्चरश्मेर्गृहं स्मृतम्
93 // sahasrāṃśostviṣeḥ sthānamammayaṃ śuklameva ca / āpyaṃ śyāmaṃ manojñasya pañcaraśmergṛhaṃ smṛtam
94 ॥ शुक्रस्याप्यम्मयं शुक्लं पद्मं षौडःशरश्मिषु । नवरश्मेस्तु भौमस्य लौहितं स्थानमम्मयम्
94 // śukrasyāpyammayaṃ śuklaṃ padmaṃ ṣauḍaḥśaraśmiṣu / navaraśmestu bhaumasya lauhitaṃ sthānamammayam
95 ॥ हरिदाप्यं बृहत्स्थानं द्वादशांशैर्बृहस्पतेः । अषृ रश्मिगृहं प्रोक्तं कृष्णं मन्दस्य चाम्मयम्
95 // haridāpyaṃ bṛhatsthānaṃ dvādaśāṃśairbṛhaspateḥ / aṣṛ raśmigṛhaṃ proktaṃ kṛṣṇaṃ mandasya cāmmayam
96 ॥ स्वर्भानोस्तामसं स्थानं भूतसंतापनालयम् । विज्ञेयास्तारकाः सर्वा अम्मयास्त्त्वे करश्मयः
96 // svarbhānostāmasaṃ sthānaṃ bhūtasaṃtāpanālayam / vijñeyāstārakāḥ sarvā ammayāsttve karaśmayaḥ
97 ॥ आश्रयाः पुण्यकीर्तीनां सुशुक्लाश्चापि वर्णतः । घनतोयात्मिका ज्ञेयाः कल्पादावेव निर्मिताः
97 // āśrayāḥ puṇyakīrtīnāṃ suśuklāścāpi varṇataḥ / ghanatoyātmikā jñeyāḥ kalpādāveva nirmitāḥ
98 ॥ आदित्यरश्मिसंयोगात्संप्रकाशात्मिकाः स्मृताः । नवयोजनसाहस्रो विष्कंभः सवितुः स्मृतः
98 // ādityaraśmisaṃyogātsaṃprakāśātmikāḥ smṛtāḥ / navayojanasāhasro viṣkaṃbhaḥ savituḥ smṛtaḥ
99 ॥ त्रिगुणास्तस्य विस्तारो मण्डलस्य प्रमाणतः । द्विगुणः सूर्यविस्ताराद्विस्तारः शशिनः स्मृतः
99 // triguṇāstasya vistāro maṇḍalasya pramāṇataḥ / dviguṇaḥ sūryavistārādvistāraḥ śaśinaḥ smṛtaḥ
100 ॥ तुल्यस्तयोस्तु स्वर्भानुर्भूत्वाधस्तात्प्रसर्पति । उद्धृत्य पृथिवीछायां निर्मितो मण्डलाकृतिः
100 // tulyastayostu svarbhānurbhūtvādhastātprasarpati / uddhṛtya pṛthivīchāyāṃ nirmito maṇḍalākṛtiḥ
101 ॥ स्वर्भानोस्तु बृहत्स्थानं तृतीयं यत्तमोमयम् । आदित्यात्तच्च निष्क्रम्य सोमं गच्छति पर्वसु
101 // svarbhānostu bṛhatsthānaṃ tṛtīyaṃ yattamomayam / ādityāttacca niṣkramya somaṃ gacchati parvasu
102 ॥ आदित्यमेति सोमाच्च पुनः सौरेषु पर्वसु । स्वर्भासा नुदते यस्मात्तस्मात्स्वर्भानुरुच्यते
102 // ādityameti somācca punaḥ saureṣu parvasu / svarbhāsā nudate yasmāttasmātsvarbhānurucyate
103 ॥ चन्द्रस्य षोडशो भागो भार्गवस्तु विधीयते । विष्कंभान्मण्डलाच्चैव योजनाग्रात्प्रमाणतः
103 // candrasya ṣoḍaśo bhāgo bhārgavastu vidhīyate / viṣkaṃbhānmaṇḍalāccaiva yojanāgrātpramāṇataḥ
104 ॥ भार्गवात्पादहीनस्तु विज्ञेयो वै बृहस्पतिः । बृहस्पतेः पाद हीनौ भौमसौरावुभौ स्मृतौ
104 // bhārgavātpādahīnastu vijñeyo vai bṛhaspatiḥ / bṛhaspateḥ pāda hīnau bhaumasaurāvubhau smṛtau
105 ॥ विस्तारान्मण्डलाच्चैव पादहीनस्तयोर्बुधः । तारानक्षत्ररूपाणि वपुष्मन्ति च यानि वै
105 // vistārānmaṇḍalāccaiva pādahīnastayorbudhaḥ / tārānakṣatrarūpāṇi vapuṣmanti ca yāni vai
106 ॥ बुधेन समरूपाणि विस्तारान्मण्डलाच्च वै । प्रायशश्चन्द्रयोगीनि विद्यादृक्षाणि तत्त्ववित्
106 // budhena samarūpāṇi vistārānmaṇḍalācca vai / prāyaśaścandrayogīni vidyādṛkṣāṇi tattvavit
107 ॥ तारानक्षत्ररूपाणि हीनानि तु परस्परात् । शतानि पञ्च चत्वारि त्रीणि द्वे चैव योजने
107 // tārānakṣatrarūpāṇi hīnāni tu parasparāt / śatāni pañca catvāri trīṇi dve caiva yojane
108 ॥ पूर्वापरनिकृष्टानि तारकामण्डलानि च । योजनाद्यर्द्धमात्राणि तेभ्यो ह्रस्वं न विद्यते
108 // pūrvāparanikṛṣṭāni tārakāmaṇḍalāni ca / yojanādyarddhamātrāṇi tebhyo hrasvaṃ na vidyate
109 ॥ उपरिष्टात्त्रयस्तेषां ग्रहा ये दूरसर्पिणः । सौरोङ्गिराश्च वक्रश्च ज्ञेया मन्दविचारिणः
109 // upariṣṭāttrayasteṣāṃ grahā ye dūrasarpiṇaḥ / sauroṅgirāśca vakraśca jñeyā mandavicāriṇaḥ
110 ॥ तेभ्यो ऽध स्तात्तु चत्वारः पुनरेव महाग्रहाः । सूर्यसोमौ बुधश्चैव भार्गवश्चैव शीघ्रगाः
110 // tebhyo 'dha stāttu catvāraḥ punareva mahāgrahāḥ / sūryasomau budhaścaiva bhārgavaścaiva śīghragāḥ
111 ॥ तावत्यस्तारकाकोट्यो यावदृक्षाणि सर्वशः । विधिना नियमाच्चैषामृक्षचर्या व्यवस्थिता
111 // tāvatyastārakākoṭyo yāvadṛkṣāṇi sarvaśaḥ / vidhinā niyamāccaiṣāmṛkṣacaryā vyavasthitā
112 ॥ गतिस्तासु च सूर्यस्य नीचौच्चे त्वयनक्रमात् । उत्तरायणमार्गस्थो यदा पर्वसु चन्द्रमाः
112 // gatistāsu ca sūryasya nīcaucce tvayanakramāt / uttarāyaṇamārgastho yadā parvasu candramāḥ
113 ॥ उच्चत्वाद्दृश्यते शीघ्रं नीतिव्यक्तैर्गभस्तिभिः । तदा दक्षिणमार्गस्यो नीयां विथीमुपाश्रितः
113 // uccatvāddṛśyate śīghraṃ nītivyaktairgabhastibhiḥ / tadā dakṣiṇamārgasyo nīyāṃ vithīmupāśritaḥ
114 ॥ भूमि लेखावृतः सूर्यः पूर्णामावास्ययोः सदा । न दृश्यते यथाकालं शीघ्रमस्तमुपैति च
114 // bhūmi lekhāvṛtaḥ sūryaḥ pūrṇāmāvāsyayoḥ sadā / na dṛśyate yathākālaṃ śīghramastamupaiti ca
115 ॥ तस्मादुत्तरमार्गस्थो ह्यमावस्यां निशाकरः । दृश्यते दक्षिणे मार्गे नियमाद्दृश्यते न च
115 // tasmāduttaramārgastho hyamāvasyāṃ niśākaraḥ / dṛśyate dakṣiṇe mārge niyamāddṛśyate na ca
116 ॥ ज्योतिषां गतियोगेन सूर्याचन्द्रमसावृतः । समानकालास्तमयौ विषुवत्सु समोदयौ
116 // jyotiṣāṃ gatiyogena sūryācandramasāvṛtaḥ / samānakālāstamayau viṣuvatsu samodayau
117 ॥ उत्तरासु च वीथीषु व्यन्तरास्तमनोदयौ । पूर्णामवास्ययोर्ज्ञोयौ ज्योतिश्चक्रानुवर्तिनौ
117 // uttarāsu ca vīthīṣu vyantarāstamanodayau / pūrṇāmavāsyayorjñoyau jyotiścakrānuvartinau
118 ॥ दक्षिणायनमार्गस्थो यदा चरति रश्मिवान् । तदा सर्वग्रहाणां च सूर्यो ऽधस्तात्प्रसर्पति
118 // dakṣiṇāyanamārgastho yadā carati raśmivān / tadā sarvagrahāṇāṃ ca sūryo 'dhastātprasarpati
119 ॥ विस्तीर्ण मण्डलं कृत्वा तस्योर्द्ध्व चरते शशी । नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नं सोमादूर्द्ध्व प्रसर्पति
119 // vistīrṇa maṇḍalaṃ kṛtvā tasyorddhva carate śaśī / nakṣatramaṇḍalaṃ kṛtsnaṃ somādūrddhva prasarpati
120 ॥ नक्षत्रेभ्यो बुधश्चोर्द्ध्र बुधादूर्द्ध्वं तु भार्गवः । वक्रस्तु भार्गवादूर्द्ध्व वक्रादूर्द्ध्वं बृहस्पतिः
120 // nakṣatrebhyo budhaścorddhra budhādūrddhvaṃ tu bhārgavaḥ / vakrastu bhārgavādūrddhva vakrādūrddhvaṃ bṛhaspatiḥ
121 ॥ तस्माच्छनैश्चरश्चोर्द्ध्वं तस्मात्सप्तर्षिमण्डलम् । ऋषीणां चापि सप्तानां ध्रुव ऊर्द्ध्वं व्यवस्थितः
121 // tasmācchanaiścaraścorddhvaṃ tasmātsaptarṣimaṇḍalam / ṛṣīṇāṃ cāpi saptānāṃ dhruva ūrddhvaṃ vyavasthitaḥ
122 ॥ द्विगुणेषु सहस्रेषु योजनानां शतेषु च । ताराग्रहान्तराणि स्युरुपरिष्टाद्यथाक्रमम्
122 // dviguṇeṣu sahasreṣu yojanānāṃ śateṣu ca / tārāgrahāntarāṇi syurupariṣṭādyathākramam
123 ॥ ग्रहाश्च चन्द्रसूर्यौं च दिवि दिव्येन तेज सा । नित्यमृक्षेषु युज्यन्ते गच्छन्तो नियताः क्रमात्
123 // grahāśca candrasūryauṃ ca divi divyena teja sā / nityamṛkṣeṣu yujyante gacchanto niyatāḥ kramāt
124 ॥ ग्रहनक्षत्रसूर्यास्तु नीचोच्चमृजवस्तथा । समागमे च भेदे च पश्यन्ति युगपत्प्रजाः
124 // grahanakṣatrasūryāstu nīcoccamṛjavastathā / samāgame ca bhede ca paśyanti yugapatprajāḥ
125 ॥ परस्परस्थिता ह्येते युज्यन्ते च परस्परम् । असंकरेण विज्ञेयस्तेषां योगस्तु वै बुधैः
125 // parasparasthitā hyete yujyante ca parasparam / asaṃkareṇa vijñeyasteṣāṃ yogastu vai budhaiḥ
126 ॥ इत्येवं सन्निवेशो वै वृथिव्या ज्यौतिषस्य च । द्विपानामुदधीनां च पर्वतानां त्थैव च
126 // ityevaṃ sanniveśo vai vṛthivyā jyautiṣasya ca / dvipānāmudadhīnāṃ ca parvatānāṃ tthaiva ca
127 ॥ वर्षाणां च नदीनां च ये च तेषु वसंति वै । एतेष्वेव ग्रहाः सर्वे नक्षत्रेषु समुत्थिताः
127 // varṣāṇāṃ ca nadīnāṃ ca ye ca teṣu vasaṃti vai / eteṣveva grahāḥ sarve nakṣatreṣu samutthitāḥ
128 ॥ विवस्वानदितेः पुत्रः सूर्यो वै चाक्षुषेंऽतरे । विशाखासु समुत्पन्नो ग्रहाणां प्रथमो ग्रहः
128 // vivasvānaditeḥ putraḥ sūryo vai cākṣuṣeṃ'tare / viśākhāsu samutpanno grahāṇāṃ prathamo grahaḥ
129 ॥ त्विषिमान् धर्मपुत्रस्तु सोमो देवो वसोस्सुतः । शीतरश्मिः समुत्पन्नः कृत्तिकासु निशाकरः
129 // tviṣimān dharmaputrastu somo devo vasossutaḥ / śītaraśmiḥ samutpannaḥ kṛttikāsu niśākaraḥ
130 ॥ षोडशार्चिर्भृगोः पुत्रः शुक्रः सूर्यादनन्तरम् । ताराग्रहाणां प्रवरस्तिष्यऋक्षे समुत्थितः
130 // ṣoḍaśārcirbhṛgoḥ putraḥ śukraḥ sūryādanantaram / tārāgrahāṇāṃ pravarastiṣyaṛkṣe samutthitaḥ
131 ॥ ग्रहश्चाङ्गिरसः पुत्रो द्वादशार्चिर्बृहस्पतिः । फाल्गुनीषु समुत्पन्नः पूर्वासु च जगद्गुरुः
131 // grahaścāṅgirasaḥ putro dvādaśārcirbṛhaspatiḥ / phālgunīṣu samutpannaḥ pūrvāsu ca jagadguruḥ
132 ॥ नवार्चिर्लोहिताङ्गश्च प्रजापतिसुतो ग्रहः । आषाढास्विह पूर्वासु समुत्पन्न इति श्रुतिः
132 // navārcirlohitāṅgaśca prajāpatisuto grahaḥ / āṣāḍhāsviha pūrvāsu samutpanna iti śrutiḥ
133 ॥ रेवतीष्वेव सप्तार्चिस्तथा सौरिः शनैश्चरः । सौम्यो बुधो धनिष्ठासु पञ्चार्चिरुदितो ग्रहः
133 // revatīṣveva saptārcistathā sauriḥ śanaiścaraḥ / saumyo budho dhaniṣṭhāsu pañcārcirudito grahaḥ
134 ॥ तमोमयो मृत्युसुतः प्रजाक्षयकरः शिखी । आर्श्लेषासु समुत्पन्नः सर्वहारी महाग्रहः
134 // tamomayo mṛtyusutaḥ prajākṣayakaraḥ śikhī / ārśleṣāsu samutpannaḥ sarvahārī mahāgrahaḥ
135 ॥ तथा स्वनामधेयेषु दाक्षायण्यः समुछ्रिताः । तमोवीर्यमयो राहुः प्रकृत्या कृष्णमण्डलः
135 // tathā svanāmadheyeṣu dākṣāyaṇyaḥ samuchritāḥ / tamovīryamayo rāhuḥ prakṛtyā kṛṣṇamaṇḍalaḥ
136 ॥ भरणीषु समुत्पन्नो ग्रहश्चन्द्रार्कमर्द्दनः । एते तारा ग्रहाश्चापि बोद्धव्या भार्गवादयः
136 // bharaṇīṣu samutpanno grahaścandrārkamarddanaḥ / ete tārā grahāścāpi boddhavyā bhārgavādayaḥ
137 ॥ जन्मनक्षत्रपीडासु यान्ति वैगुण्यतां यतः । स्पृश्यन्ते तेन दोषेण ततस्तद्ग्रहभक्तितः
137 // janmanakṣatrapīḍāsu yānti vaiguṇyatāṃ yataḥ / spṛśyante tena doṣeṇa tatastadgrahabhaktitaḥ
138 ॥ सर्वग्रहाणामेतेषामादिरादित्य उच्यते । ताराग्रहाणां शुक्रस्तु केतूनामपि धूमवान्
138 // sarvagrahāṇāmeteṣāmādirāditya ucyate / tārāgrahāṇāṃ śukrastu ketūnāmapi dhūmavān
139 ॥ ध्रुवः कीलो ग्रहाणां तु विभक्तानां चतुर्द्दिशम् । नक्षत्राणां श्रविष्ठा स्यादयनानां तथोत्तरम्
139 // dhruvaḥ kīlo grahāṇāṃ tu vibhaktānāṃ caturddiśam / nakṣatrāṇāṃ śraviṣṭhā syādayanānāṃ tathottaram
140 ॥ वर्षाणां चापि पञ्चानामाद्यः संवत्सरः स्मृतः । ऋतूनां शिशिरश्चापि मासानां माघ एव च
140 // varṣāṇāṃ cāpi pañcānāmādyaḥ saṃvatsaraḥ smṛtaḥ / ṛtūnāṃ śiśiraścāpi māsānāṃ māgha eva ca
141 ॥ पक्षाणां शुक्लपक्षश्च तिथीनां प्रतिपत्तथा । अहोरात्रविभागानामहश्चापि प्रकीर्तितम्
141 // pakṣāṇāṃ śuklapakṣaśca tithīnāṃ pratipattathā / ahorātravibhāgānāmahaścāpi prakīrtitam
142 ॥ मुहूर्त्तानां तथैवादिर्मुहूर्त्तो रुद्रदैवतः । क्षणश्चापि निमेषादिः कालः कालविदां वराः
142 // muhūrttānāṃ tathaivādirmuhūrtto rudradaivataḥ / kṣaṇaścāpi nimeṣādiḥ kālaḥ kālavidāṃ varāḥ
143 ॥ श्रवणान्तं धनिष्ठादि युगं स्यात्पञ्चवार्षिकम् । भानोर्गतिविशेषेण चक्रवत्परिवर्त्तते
143 // śravaṇāntaṃ dhaniṣṭhādi yugaṃ syātpañcavārṣikam / bhānorgativiśeṣeṇa cakravatparivarttate
144 ॥ दिवाकरः स्मृतस्तस्मात्कालस्तद्विद्भिरीश्वरः । चतुर्विधानां भूतानां प्रवर्त्तकनिवर्त्तकः
144 // divākaraḥ smṛtastasmātkālastadvidbhirīśvaraḥ / caturvidhānāṃ bhūtānāṃ pravarttakanivarttakaḥ
145 ॥ तस्यापि भगवान्रुद्रः साक्षाद्देवः प्रवर्त्तकः । इत्येष ज्योतिषामेव संनिवेशोर्ऽथनिश्चयात्
145 // tasyāpi bhagavānrudraḥ sākṣāddevaḥ pravarttakaḥ / ityeṣa jyotiṣāmeva saṃniveśor'thaniścayāt
146 ॥ लोकसंव्यवहारार्थ मीश्वरेण विनिर्मितः । उत्तराश्रवणेनासौ संक्षिप्तश्च ध्रुवे तथा
146 // lokasaṃvyavahārārtha mīśvareṇa vinirmitaḥ / uttarāśravaṇenāsau saṃkṣiptaśca dhruve tathā
147 ॥ सर्वतस्तेषु विस्तीर्णो वृत्ताकार इव स्थितः । बुद्धिबूर्वं भागवता कल्पदौ संप्रवर्त्तितः
147 // sarvatasteṣu vistīrṇo vṛttākāra iva sthitaḥ / buddhibūrvaṃ bhāgavatā kalpadau saṃpravarttitaḥ
148 ॥ साश्रयः सो ऽभिमानी च सर्वस्य ज्योतिषात्मकः । वैश्वरूपप्रधानस्य परिणामो ऽयमद्भुतः
148 // sāśrayaḥ so 'bhimānī ca sarvasya jyotiṣātmakaḥ / vaiśvarūpapradhānasya pariṇāmo 'yamadbhutaḥ
149 ॥ नैतच्छक्यं प्रसंख्यातुं याथातथ्येन केनचित् । गतागतं मनुष्येण ज्योतिषां सांसचक्षुषा
149 // naitacchakyaṃ prasaṃkhyātuṃ yāthātathyena kenacit / gatāgataṃ manuṣyeṇa jyotiṣāṃ sāṃsacakṣuṣā
150 ॥ आगमादनुमा नाच्च प्रत्यक्षदुपपत्तितः । परिक्ष्य निपुणं बुद्ध्या श्रद्धातव्यं विपश्चिता
150 // āgamādanumā nācca pratyakṣadupapattitaḥ / parikṣya nipuṇaṃ buddhyā śraddhātavyaṃ vipaścitā
151 ॥ चक्षुः शास्त्रं जलं लेख्यं गणितं बुद्धिवित्तमाः । पञ्चैते हेतवो विप्रा ज्योतिर्गणविवेचने
151 // cakṣuḥ śāstraṃ jalaṃ lekhyaṃ gaṇitaṃ buddhivittamāḥ / pañcaite hetavo viprā jyotirgaṇavivecane