176 ॥ इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे आदित्यव्यूहकीर्त्तनं नामैकविंशतितमो ऽध्यायः सूत उवाच स्वायंभूवनिसर्गे तु व्याख्यातान्यन्तराणि च । भविष्याणि च सर्वाणि तेषां वक्ष्याम्यनुक्रमम्
176 // iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde ādityavyūhakīrttanaṃ nāmaikaviṃśatitamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca svāyaṃbhūvanisarge tu vyākhyātānyantarāṇi ca / bhaviṣyāṇi ca sarvāṇi teṣāṃ vakṣyāmyanukramam
1 ॥ एतच्छ्रुतवा तु मुनयः पप्रच्छू रोमहर्षणम् । सूर्याचन्द्रमसोश्चारं ग्रहाणां चैव सर्वशः
1 // etacchrutavā tu munayaḥ papracchū romaharṣaṇam / sūryācandramasoścāraṃ grahāṇāṃ caiva sarvaśaḥ
2 ॥ ऋषय ऋचुः । भ्रमन्ति कथमेतानि ज्योतीषि दिवमण्डलम् । अव्यूहेन च सर्वाणि तथैवासंकरेण वा
2 // ṛṣaya ṛcuḥ / bhramanti kathametāni jyotīṣi divamaṇḍalam / avyūhena ca sarvāṇi tathaivāsaṃkareṇa vā
3 ॥ कश्चिद्भामयते तानि भ्रमन्ते यदि वा स्वयम् । एतद्वेदितुमिच्छामस्तन्नो निगद सत्तम
3 // kaścidbhāmayate tāni bhramante yadi vā svayam / etadveditumicchāmastanno nigada sattama
4 ॥ सूत उवाच भूतसंमोहनं ह्येतद्वदतो मे निबोधत । प्रत्यक्षमपि दृश्यं च संमोहयति यत्प्रजाः
4 // sūta uvāca bhūtasaṃmohanaṃ hyetadvadato me nibodhata / pratyakṣamapi dṛśyaṃ ca saṃmohayati yatprajāḥ
5 ॥ यो ऽयं चतुर्द्दिशं पुच्छे शैशुमारे व्यवस्थितः । उत्तानपादपुत्रो ऽसौ मेढीभूतो ध्रुवो दिवि
5 // yo 'yaṃ caturddiśaṃ pucche śaiśumāre vyavasthitaḥ / uttānapādaputro 'sau meḍhībhūto dhruvo divi
6 ॥ स वै भ्रामयते नित्यं चन्द्रादित्यौ ग्रहैः सह । भ्रमन्तमनुगच्छन्ति नक्षत्राणि च चक्रवत्
6 // sa vai bhrāmayate nityaṃ candrādityau grahaiḥ saha / bhramantamanugacchanti nakṣatrāṇi ca cakravat
7 ॥ ध्रुवस्य मनसा चासौ सर्वते ज्योतिषां गणः । सूर्याचन्द्रमसौ तारा नक्षत्राणि ग्रहैः सह
7 // dhruvasya manasā cāsau sarvate jyotiṣāṃ gaṇaḥ / sūryācandramasau tārā nakṣatrāṇi grahaiḥ saha
8 ॥ वातानीकमयैर्बन्धैर्ध्रुवे बद्धानि तानि वै । तेषां योगश्च भेदश्च कालश्चारस्तथैव च
8 // vātānīkamayairbandhairdhruve baddhāni tāni vai / teṣāṃ yogaśca bhedaśca kālaścārastathaiva ca
9 ॥ अस्तोदयौ तथोत्पाता अयने दक्षणोत्तरे । विषुवद्ग्रहवर्णाश्च द्रुवात्सर्वं प्रवर्त्तते
9 // astodayau tathotpātā ayane dakṣaṇottare / viṣuvadgrahavarṇāśca druvātsarvaṃ pravarttate
10 ॥ वर्षा घर्मो हिमं रात्रिः संध्या चैव दिनं तथा । शुभाशुभं प्रजानां च ध्रुवात्सर्वं प्रवर्त्तते
10 // varṣā gharmo himaṃ rātriḥ saṃdhyā caiva dinaṃ tathā / śubhāśubhaṃ prajānāṃ ca dhruvātsarvaṃ pravarttate
11 ॥ ध्रुवेणाधिष्टितश्चैव सूर्यो ऽपो गृह्य वर्षति । तदेष दीप्त किरणः स कालग्निर्दिवाकरः
11 // dhruveṇādhiṣṭitaścaiva sūryo 'po gṛhya varṣati / tadeṣa dīpta kiraṇaḥ sa kālagnirdivākaraḥ
12 ॥ परिवर्त्तक्रमाद्विप्रा भाभिरालोकयन् दिशः । सूर्यः किरमजालेन वायुयुक्तेन सर्वशः
12 // parivarttakramādviprā bhābhirālokayan diśaḥ / sūryaḥ kiramajālena vāyuyuktena sarvaśaḥ
13 ॥ जगतो जलमादत्ते कृत्स्नस्य द्विजसत्तमाः । आदित्यपीतं सकलं सोमः संक्रमते जलम्
13 // jagato jalamādatte kṛtsnasya dvijasattamāḥ / ādityapītaṃ sakalaṃ somaḥ saṃkramate jalam
14 ॥ नाडीभिर्वायुयुक्ताभिर्लोकधारा प्रवर्त्तते । यत्सोमात्स्रवते ह्यंबु तदन्नेष्वेव तिष्ठति
14 // nāḍībhirvāyuyuktābhirlokadhārā pravarttate / yatsomātsravate hyaṃbu tadanneṣveva tiṣṭhati
15 ॥ मेघा वायुविघातेन विसृजन्ति जलं भूवि । एवमुत्क्षिप्यते चैव पतते चासकृज्जलम्
15 // meghā vāyuvighātena visṛjanti jalaṃ bhūvi / evamutkṣipyate caiva patate cāsakṛjjalam
16 ॥ न नाश उदकस्यास्ति तदेव परिवर्त्तते । संधारणार्थं लोकानां मायैषा विश्वनिर्मिता
16 // na nāśa udakasyāsti tadeva parivarttate / saṃdhāraṇārthaṃ lokānāṃ māyaiṣā viśvanirmitā
17 ॥ अन्या मायया व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम् । विश्वेशो लोककृद्देवः सहस्राक्षः प्रजापतिः
17 // anyā māyayā vyāptaṃ trailokyaṃ sacarācaram / viśveśo lokakṛddevaḥ sahasrākṣaḥ prajāpatiḥ
18 ॥ धाता कृत्स्नस्य लोकस्य प्रभविष्णुर्दिवाकरः । सार्वलोकिकमंभो यत्तत्सोमान्नभसश्व्युतम्
18 // dhātā kṛtsnasya lokasya prabhaviṣṇurdivākaraḥ / sārvalokikamaṃbho yattatsomānnabhasaśvyutam
19 ॥ सोमाधारं जगत्सर्वमेतत्तथ्यं प्रकीर्तितम् । सूर्यादुष्णं निस्रवते सोमाच्छीतं प्रवर्त्तते
19 // somādhāraṃ jagatsarvametattathyaṃ prakīrtitam / sūryāduṣṇaṃ nisravate somācchītaṃ pravarttate
20 ॥ शीतोष्णवीर्यौं द्वावेतौ युक्त्या धारयतो जगत् । सोमाधारा नदी गङ्गा पवित्रा विमलोदका
20 // śītoṣṇavīryauṃ dvāvetau yuktyā dhārayato jagat / somādhārā nadī gaṅgā pavitrā vimalodakā
21 ॥ भद्रसोमपुरोगाश्च महानद्यो द्विजोत्तमाः । सर्वभूतशरीरेषु ह्यापो ह्यनुसृताश्च याः
21 // bhadrasomapurogāśca mahānadyo dvijottamāḥ / sarvabhūtaśarīreṣu hyāpo hyanusṛtāśca yāḥ
22 ॥ तेषु संदह्यमानेषु जङ्गमस्थावरेषु च । धूमभूतास्तु ता ह्यापो निष्कामन्तीह सर्वशः
22 // teṣu saṃdahyamāneṣu jaṅgamasthāvareṣu ca / dhūmabhūtāstu tā hyāpo niṣkāmantīha sarvaśaḥ
23 ॥ तेन चाभ्राणि जायन्ते स्थानमभ्रमयं स्मृतम् । तेजोर्ऽकः सर्वभूतेभ्य आदत्ते रश्मिभिर्जलम्
23 // tena cābhrāṇi jāyante sthānamabhramayaṃ smṛtam / tejor'kaḥ sarvabhūtebhya ādatte raśmibhirjalam
24 ॥ समुद्राद्वायुसंयोगाद्वहन्त्यापो गभस्तयः । संजीवनं च सस्यानामंभस्तदमृतोपमम्
24 // samudrādvāyusaṃyogādvahantyāpo gabhastayaḥ / saṃjīvanaṃ ca sasyānāmaṃbhastadamṛtopamam
25 ॥ ततस्त्वृतुवशात्काले परिवत्य दिवाकरः । यच्छत्यापो हि मेघेभ्यः घुक्लाशुक्लैर्गभस्तिभिः
25 // tatastvṛtuvaśātkāle parivatya divākaraḥ / yacchatyāpo hi meghebhyaḥ ghuklāśuklairgabhastibhiḥ
26 ॥ अभ्रस्थाः प्रपतन्त्यापो वायुना समुदीरिताः । सर्वभूतहितार्थाय वायुमिश्राः समन्ततः
26 // abhrasthāḥ prapatantyāpo vāyunā samudīritāḥ / sarvabhūtahitārthāya vāyumiśrāḥ samantataḥ
27 ॥ ततो वर्षति षण्मासान्सर्वभूतविवृद्धये । वायव्यं स्तनितं चैव वैद्युतं चाग्निसंभवम्
27 // tato varṣati ṣaṇmāsānsarvabhūtavivṛddhaye / vāyavyaṃ stanitaṃ caiva vaidyutaṃ cāgnisaṃbhavam
28 ॥ मेहनाच्च मिहेधातोमघत्वं व्यजयन्ति हि । न भ्रश्यन्ति यतश्चापस्तदभं कवयो विदुः
28 // mehanācca mihedhātomaghatvaṃ vyajayanti hi / na bhraśyanti yataścāpastadabhaṃ kavayo viduḥ
29 ॥ मेघानां पुनरुत्पत्तिश्त्रिविधा योनिरुच्यते । आग्नेया ब्रह्मजाश्चैव पक्षजाश्च पृथग्विधाः
29 // meghānāṃ punarutpattiśtrividhā yonirucyate / āgneyā brahmajāścaiva pakṣajāśca pṛthagvidhāḥ
30 ॥ त्रिधा मेघाः समाख्यातास्तेषां वक्ष्यामि संभवम् । आग्नेया स्तूष्णजाः प्रोक्तास्तेषां धूमप्रवर्त्तनम्
30 // tridhā meghāḥ samākhyātāsteṣāṃ vakṣyāmi saṃbhavam / āgneyā stūṣṇajāḥ proktāsteṣāṃ dhūmapravarttanam
31 ॥ शीतदुर्दिनवाता ये स्वगुणास्ते व्यवस्थिताः । महिषाश्च वाराहाश्च मत्तमातङ्गरूपिणः
31 // śītadurdinavātā ye svaguṇāste vyavasthitāḥ / mahiṣāśca vārāhāśca mattamātaṅgarūpiṇaḥ
32 ॥ भूत्वा धरणिमभ्येत्य रमन्ते विचरन्ति च । जीमूता नाम ते मेघा ह्येतेभ्यो जीवसंभवः
32 // bhūtvā dharaṇimabhyetya ramante vicaranti ca / jīmūtā nāma te meghā hyetebhyo jīvasaṃbhavaḥ
33 ॥ विद्युद्गुणविहीनाश्च जलधारा विलंबिनः । मूकमेघा महाकाया आवहस्य वशानुगाः
33 // vidyudguṇavihīnāśca jaladhārā vilaṃbinaḥ / mūkameghā mahākāyā āvahasya vaśānugāḥ
34 ॥ क्रोशमात्राच्च वर्षन्ति क्रोशार्द्धादपि वा पुनः । पर्वताग्र नितंबेषु वर्षति च रसंति च
34 // krośamātrācca varṣanti krośārddhādapi vā punaḥ / parvatāgra nitaṃbeṣu varṣati ca rasaṃti ca
35 ॥ बलाकागर्भदाश्चैव बलाकागर्भधारिणः । ब्रह्मजा नाम ते मेघा ब्रह्मनिश्वाससंभवाः
35 // balākāgarbhadāścaiva balākāgarbhadhāriṇaḥ / brahmajā nāma te meghā brahmaniśvāsasaṃbhavāḥ
36 ॥ ते हि विद्युद्गुणोपेतास्तनयित्नुप्रियस्वनाः । तेषां शश्र्वत्प्रणादेन भूमिः स्वाङ्गरूहोद्भवा
36 // te hi vidyudguṇopetāstanayitnupriyasvanāḥ / teṣāṃ śaśrvatpraṇādena bhūmiḥ svāṅgarūhodbhavā
37 ॥ राज्ञी राज्याभिषिक्तेव पुनर्यौंवनमश्नुते । तेष्वियं प्रावृडासक्ता भूतानां जीवितोद्भवा
37 // rājñī rājyābhiṣikteva punaryauṃvanamaśnute / teṣviyaṃ prāvṛḍāsaktā bhūtānāṃ jīvitodbhavā
38 ॥ द्वितीयं प्रवहं वायुं मेघास्ते तु समाश्रिताः । एतं योजनमात्राच्च साध्यर्द्धा निष्कृतादपि
38 // dvitīyaṃ pravahaṃ vāyuṃ meghāste tu samāśritāḥ / etaṃ yojanamātrācca sādhyarddhā niṣkṛtādapi
39 ॥ वृष्टिर्गर्भस्त्रिधा तेषां धारासारः प्रकीर्त्तितः । पुष्करावर्त्तका नाम ते मेघाः पक्षसंभवाः
39 // vṛṣṭirgarbhastridhā teṣāṃ dhārāsāraḥ prakīrttitaḥ / puṣkarāvarttakā nāma te meghāḥ pakṣasaṃbhavāḥ
40 ॥ शक्रेण पक्षच्छिन्ना ये पर्वतानां महौजसाम् । कामागानां प्रवृद्धानां भूतानां शिवमिच्छता
40 // śakreṇa pakṣacchinnā ye parvatānāṃ mahaujasām / kāmāgānāṃ pravṛddhānāṃ bhūtānāṃ śivamicchatā
41 ॥ पुष्करा नाम ते मेघा बृंहन्तस्तोयमत्सराः । पुष्करावर्त्तकास्तेन कारणेनेह शब्दिताः
41 // puṣkarā nāma te meghā bṛṃhantastoyamatsarāḥ / puṣkarāvarttakāstena kāraṇeneha śabditāḥ
42 ॥ नानारूपधराश्चैव महाघोरस्वनाश्च ते । कल्पान्तवृष्टेः स्रष्टारः संवर्ताग्ने र्नियामकाः
42 // nānārūpadharāścaiva mahāghorasvanāśca te / kalpāntavṛṣṭeḥ sraṣṭāraḥ saṃvartāgne rniyāmakāḥ
43 ॥ वर्षन्त्येते युगान्तेषु तृतीयास्ते प्रकीर्त्तिताः । अनेकरूपसंस्थानाः पूरयन्तो महीतलम्
43 // varṣantyete yugānteṣu tṛtīyāste prakīrttitāḥ / anekarūpasaṃsthānāḥ pūrayanto mahītalam
44 ॥ वायुं पुरा वहन्तः स्युराश्रिताः कल्पसाधकाः । यान्यण्डस्य तु भिन्नस्य प्राकृतस्याभवंस्तदा
44 // vāyuṃ purā vahantaḥ syurāśritāḥ kalpasādhakāḥ / yānyaṇḍasya tu bhinnasya prākṛtasyābhavaṃstadā
45 ॥ यस्मिन्ब्रह्मा समुत्पन्नश्चतुर्वक्त्रः स्वयंप्रभुः । तान्येवाण्डकपालानि सर्वे मेघाः प्रकीर्त्तिताः
45 // yasminbrahmā samutpannaścaturvaktraḥ svayaṃprabhuḥ / tānyevāṇḍakapālāni sarve meghāḥ prakīrttitāḥ
46 ॥ तेषामाप्यायनं धूमः सर्वेषामविशेषतः । तेषां श्रेष्ठस्तु पर्जन्यश्चत्वारश्चैव दिग्गजाः
46 // teṣāmāpyāyanaṃ dhūmaḥ sarveṣāmaviśeṣataḥ / teṣāṃ śreṣṭhastu parjanyaścatvāraścaiva diggajāḥ
47 ॥ गजानां पर्वतानां च मेघानां भोगिभिः सह । कुलमेकं पृथग्भूतं योनिरेका जलं स्मृतम्
47 // gajānāṃ parvatānāṃ ca meghānāṃ bhogibhiḥ saha / kulamekaṃ pṛthagbhūtaṃ yonirekā jalaṃ smṛtam
48 ॥ पर्जन्यो दिग्गजा श्चैव हेमन्ते शीतसंभवाः । तुषारवृष्टिं वर्षन्ति शिष्टः सस्यप्रवृद्धये
48 // parjanyo diggajā ścaiva hemante śītasaṃbhavāḥ / tuṣāravṛṣṭiṃ varṣanti śiṣṭaḥ sasyapravṛddhaye
49 ॥ षष्ठः परिवहो नाम तेषां वायुरपाश्रयः । यो ऽसौ बिबर्त्ति भगवान्गङ्गामाकाशगोचराम्
49 // ṣaṣṭhaḥ parivaho nāma teṣāṃ vāyurapāśrayaḥ / yo 'sau bibartti bhagavāngaṅgāmākāśagocarām
50 ॥ दिव्यामृतजला पुण्यां त्रिधास्वातिपथे स्थिताम् । तस्या निष्यन्दतोयानि दिग्गजाः पृथुभिः करैः
50 // divyāmṛtajalā puṇyāṃ tridhāsvātipathe sthitām / tasyā niṣyandatoyāni diggajāḥ pṛthubhiḥ karaiḥ
51 ॥ शीकरं संप्रमुञ्चन्ति नीहार इति स स्मृतः । दक्षिणेन गिरिर्यो ऽसौ हेमकूट इति स्मृतः
51 // śīkaraṃ saṃpramuñcanti nīhāra iti sa smṛtaḥ / dakṣiṇena giriryo 'sau hemakūṭa iti smṛtaḥ
52 ॥ उदग्घिमवतः शैल उत्तरप्रायदक्षिणे । पुण्ड्रं नाम समाख्यातं नगरं तत्र विस्तृतम्
52 // udagghimavataḥ śaila uttaraprāyadakṣiṇe / puṇḍraṃ nāma samākhyātaṃ nagaraṃ tatra vistṛtam
53 ॥ तस्मिन्निपतितं वर्षं तत्तुषारसमुद्भवम् । ततस्तदा वहो वायुर्हेमवन्तं समुद्वहन्
53 // tasminnipatitaṃ varṣaṃ tattuṣārasamudbhavam / tatastadā vaho vāyurhemavantaṃ samudvahan
54 ॥ आनयत्यात्मयोगेन सिंचमानो महागिरिम् । हिमवन्तमतिक्रम्य वृष्टिशेषं ततः परम्
54 // ānayatyātmayogena siṃcamāno mahāgirim / himavantamatikramya vṛṣṭiśeṣaṃ tataḥ param
55 ॥ इहाभ्येति ततः पश्चादपरान्तविवृद्धये । वर्षद्वयं समाख्यातं सस्यद्वयविवृद्धये
55 // ihābhyeti tataḥ paścādaparāntavivṛddhaye / varṣadvayaṃ samākhyātaṃ sasyadvayavivṛddhaye
56 ॥ मेघाश्चाप्यायनं चैव सर्वमेतत्प्रकीर्त्तितम् । सूर्य एव तु वृष्टीनां स्रष्टा समुपदिश्यते
56 // meghāścāpyāyanaṃ caiva sarvametatprakīrttitam / sūrya eva tu vṛṣṭīnāṃ sraṣṭā samupadiśyate
57 ॥ सूर्यमूला च वै वृष्टिर्जलं सूर्यात्प्रवर्तते । ध्रुवेणाधिष्ठितः सूर्यस्तस्यां वृष्टौ प्रवर्त्तते
57 // sūryamūlā ca vai vṛṣṭirjalaṃ sūryātpravartate / dhruveṇādhiṣṭhitaḥ sūryastasyāṃ vṛṣṭau pravarttate
58 ॥ ध्रुवेणाधिष्टितो वायुर्वृष्टिं संहरते पुनः । ग्रहो निःसृत्य सूर्यात्तु कृत्स्ने नक्षत्रमण्डले
58 // dhruveṇādhiṣṭito vāyurvṛṣṭiṃ saṃharate punaḥ / graho niḥsṛtya sūryāttu kṛtsne nakṣatramaṇḍale
59 ॥ चरित्वान्ते विशत्यर्कं ध्रुवेण समाधिष्ठितम् । ततः सूर्यरथस्याथ सन्निवेशं निबोधत
59 // caritvānte viśatyarkaṃ dhruveṇa samādhiṣṭhitam / tataḥ sūryarathasyātha sanniveśaṃ nibodhata
60 ॥ संस्थितेनैकचक्रेण पञ्चारेण त्रिनाभिना । हिरण्मयेन भगवांस्तथैव हरिदर्वणा
60 // saṃsthitenaikacakreṇa pañcāreṇa trinābhinā / hiraṇmayena bhagavāṃstathaiva haridarvaṇā
61 ॥ अष्टापदनिबद्धेन षट्प्रकारैकनेमिना । चक्रेण भास्वता सूर्यः स्यन्दनेन प्रसर्पति
61 // aṣṭāpadanibaddhena ṣaṭprakāraikaneminā / cakreṇa bhāsvatā sūryaḥ syandanena prasarpati
62 ॥ दशयोजनसाहस्रो विस्तारायामतः स्मृतः । द्विगुणो ऽस्य रथोपस्थादीषादण्डः प्रमाणतः
62 // daśayojanasāhasro vistārāyāmataḥ smṛtaḥ / dviguṇo 'sya rathopasthādīṣādaṇḍaḥ pramāṇataḥ
63 ॥ स तस्य ब्रह्मणा सृष्टो रथो ह्यर्थवशेन तु । असंगः काञ्चनो दिव्यो युक्तः पवनगैर्हयैः
63 // sa tasya brahmaṇā sṛṣṭo ratho hyarthavaśena tu / asaṃgaḥ kāñcano divyo yuktaḥ pavanagairhayaiḥ
64 ॥ छन्दोभिर्वाजिरूपैस्तु यतश्चक्रं ततः स्थितैः । वारुणस्यन्दनस्येह लक्षणैः सदृशस्तु सः
64 // chandobhirvājirūpaistu yataścakraṃ tataḥ sthitaiḥ / vāruṇasyandanasyeha lakṣaṇaiḥ sadṛśastu saḥ
65 ॥ तेनासौ सर्वते व्योम्नि भास्वता तु दिवाकरः । अथैतानि तु सूर्यस्य प्रत्यङ्गानि रथस्य ह
65 // tenāsau sarvate vyomni bhāsvatā tu divākaraḥ / athaitāni tu sūryasya pratyaṅgāni rathasya ha
66 ॥ संवत्सरस्यावयवैः कल्पि तस्य यथाक्रमम् । अहस्तु नाभिः सौरस्य एकचक्रस्य वै स्मृतः
66 // saṃvatsarasyāvayavaiḥ kalpi tasya yathākramam / ahastu nābhiḥ saurasya ekacakrasya vai smṛtaḥ
67 ॥ अराः पञ्चार्त्तवांस्तस्य नेमिः षडृतवः स्मृतः । रथनीडः स्मृतो ह्येष चायने कूबरावुभौ
67 // arāḥ pañcārttavāṃstasya nemiḥ ṣaḍṛtavaḥ smṛtaḥ / rathanīḍaḥ smṛto hyeṣa cāyane kūbarāvubhau
68 ॥ मुहूर्त्ता बन्धुरास्तस्य रम्याश्चास्य कलाः स्मृताः । तस्य काष्ठा स्मृता घोणा अक्षदण्डः क्षणस्तु वै
68 // muhūrttā bandhurāstasya ramyāścāsya kalāḥ smṛtāḥ / tasya kāṣṭhā smṛtā ghoṇā akṣadaṇḍaḥ kṣaṇastu vai
69 ॥ निमेषश्चानुकर्षो ऽस्य हीषा चास्य लवाःस्मृताः । रात्रिर्वरूथो धर्मो ऽस्य ध्वज ऊर्द्ध्व समुच्छ्रितः
69 // nimeṣaścānukarṣo 'sya hīṣā cāsya lavāḥsmṛtāḥ / rātrirvarūtho dharmo 'sya dhvaja ūrddhva samucchritaḥ
70 ॥ युगाक्षकोडी ते तस्य अर्थकामावुभौ स्मृतौ । सप्ताश्वरूपाश्छन्दासि वहन्तो वामतो धुरम्
70 // yugākṣakoḍī te tasya arthakāmāvubhau smṛtau / saptāśvarūpāśchandāsi vahanto vāmato dhuram
71 ॥ गायत्री चैव त्रिष्टुप्य ह्यनुष्टुब्जगती तथा । पङ्क्तिश्च बृहती चैव ह्युष्णिक्चैव तु सप्तमी
71 // gāyatrī caiva triṣṭupya hyanuṣṭubjagatī tathā / paṅktiśca bṛhatī caiva hyuṣṇikcaiva tu saptamī
72 ॥ चक्रमक्षे निबद्धं तु ध्रुवे चाक्षः समर्पितः । सहचक्रो भ्रमत्यक्षः सहक्षो भ्रमते ध्रुवः
72 // cakramakṣe nibaddhaṃ tu dhruve cākṣaḥ samarpitaḥ / sahacakro bhramatyakṣaḥ sahakṣo bhramate dhruvaḥ
73 ॥ अक्षेण सह चक्रेशो भ्रमते ऽसौ ध्रुवेरितः । एवमर्थवशात्तस्य सन्निवेशो रथस्य तु
73 // akṣeṇa saha cakreśo bhramate 'sau dhruveritaḥ / evamarthavaśāttasya sanniveśo rathasya tu
74 ॥ तथा संयोगभावेन संसिद्धो भासुरो रथः । तेनासौ तरणिर्देवो भास्वता सर्पते दिवि
74 // tathā saṃyogabhāvena saṃsiddho bhāsuro rathaḥ / tenāsau taraṇirdevo bhāsvatā sarpate divi
75 ॥ युगाक्षकोटिसन्नद्धौ द्वौ रश्मी स्यन्दनस्य तु । ध्रुवे तौ भ्राम्यते रश्मी च चक्रयुगयोस्तु वै
75 // yugākṣakoṭisannaddhau dvau raśmī syandanasya tu / dhruve tau bhrāmyate raśmī ca cakrayugayostu vai
76 ॥ भ्रमतो मण्डलान्यस्य खेचरस्य रथस्य तु । युगाक्षकोटी ते तस्य दक्षिणे स्यन्दनस्य हि
76 // bhramato maṇḍalānyasya khecarasya rathasya tu / yugākṣakoṭī te tasya dakṣiṇe syandanasya hi
77 ॥ ध्रुवेण प्रगृहीते वै विचक्रम तुरक्षवत् । भ्रमन्तमनुगच्छेतां ध्रुवं रश्मी तु तावुभौ
77 // dhruveṇa pragṛhīte vai vicakrama turakṣavat / bhramantamanugacchetāṃ dhruvaṃ raśmī tu tāvubhau
78 ॥ युगाक्षकोटिस्तत्तस्य रश्मिभिः स्यन्दनस्य तु । कीलासक्ता यथा रज्जुर्भ्रंमते सर्वतो दिशम्
78 // yugākṣakoṭistattasya raśmibhiḥ syandanasya tu / kīlāsaktā yathā rajjurbhraṃmate sarvato diśam
79 ॥ ह्रसतस्तस्य रश्मी तु मण्डलेषूत्तरायणे । वर्द्धते दक्षिणे चैव भ्रमतो मण्डलानि तु
79 // hrasatastasya raśmī tu maṇḍaleṣūttarāyaṇe / varddhate dakṣiṇe caiva bhramato maṇḍalāni tu
80 ॥ युगाक्षकोटिसंबद्धौ रश्मी द्वौ स्यन्दनस्य तु । ध्रुवेण प्रगृहीतौ वै तौ रश्मी नयतो रविम्
80 // yugākṣakoṭisaṃbaddhau raśmī dvau syandanasya tu / dhruveṇa pragṛhītau vai tau raśmī nayato ravim
81 ॥ आकृष्येते यदा तौ वै ध्रुवेण सम धिष्ठितौ । तदा सो ऽभ्यन्तरे सूर्यो भ्रमते मण्डलानि तु
81 // ākṛṣyete yadā tau vai dhruveṇa sama dhiṣṭhitau / tadā so 'bhyantare sūryo bhramate maṇḍalāni tu
82 ॥ अशीतिर्मण्डलशतं काष्ठयोरन्तरं स्मृतम् । ध्रुवेण मुच्यमानाभ्यां रश्मिभ्यां पुनरेव तु
82 // aśītirmaṇḍalaśataṃ kāṣṭhayorantaraṃ smṛtam / dhruveṇa mucyamānābhyāṃ raśmibhyāṃ punareva tu
83 ॥ तथैव बाह्यतः सूर्यो भ्रमते मण्डलानि तु । उद्वेषाटयन्स वेगेन मण्डलानि तु गच्छति
83 // tathaiva bāhyataḥ sūryo bhramate maṇḍalāni tu / udveṣāṭayansa vegena maṇḍalāni tu gacchati