58 ॥ इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे ऽधोलोकवर्णनं नाम विंशतितमो ऽध्यायः सूत उवाच सूर्या चन्द्रमसावेतौ भ्रमतो यावदेव तु । प्रकाशैस्तु प्रभाभिस्तौ मण्डलाभ्यां समुच्छ्रितौ
58 // iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde 'dholokavarṇanaṃ nāma viṃśatitamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca sūryā candramasāvetau bhramato yāvadeva tu / prakāśaistu prabhābhistau maṇḍalābhyāṃ samucchritau
1 ॥ सप्तानां तु समुद्राणां द्वीपानां सतु विस्तरः । विस्तरार्द्धे पृथिव्यास्तु भवेदन्यत्र बाह्यतः
1 // saptānāṃ tu samudrāṇāṃ dvīpānāṃ satu vistaraḥ / vistarārddhe pṛthivyāstu bhavedanyatra bāhyataḥ
2 ॥ पर्यासपरिमाणं तु चन्द्रादित्यौ प्रकाशतः । पर्यास्तात्पारिमाण्येन भूमेस्तुल्यं दिवं स्मृतम्
2 // paryāsaparimāṇaṃ tu candrādityau prakāśataḥ / paryāstātpārimāṇyena bhūmestulyaṃ divaṃ smṛtam
3 ॥ अवति त्रीनिमांल्लोकान् यस्मात्सूर्यः परिभ्रमन् । अविधातुः प्रकाशाख्यो ह्यवनात्स रविः स्मृतः
3 // avati trīnimāṃllokān yasmātsūryaḥ paribhraman / avidhātuḥ prakāśākhyo hyavanātsa raviḥ smṛtaḥ
4 ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि प्रमाणं चन्द्रसूर्ययोः । महित्तत्त्वान्महीशब्दो ऽह्यस्मिन्वर्षे निपाद्यते
4 // ataḥ paraṃ pravakṣyāmi pramāṇaṃ candrasūryayoḥ / mahittattvānmahīśabdo 'hyasminvarṣe nipādyate
5 ॥ अस्य भारतवर्षस्य विष्कंभात्तुल्यविस्तृतम् । मण्डलं भास्करस्याथ योजनानि निबोधत
5 // asya bhāratavarṣasya viṣkaṃbhāttulyavistṛtam / maṇḍalaṃ bhāskarasyātha yojanāni nibodhata
6 ॥ नवयोजनसाहस्रो विस्तारो भास्करस्य तु । विस्तारात्र्रिगुणश्चास्य परिणाहस्तु मण्डले
6 // navayojanasāhasro vistāro bhāskarasya tu / vistārātrriguṇaścāsya pariṇāhastu maṇḍale
7 ॥ विष्कंभमण्डलाच्चैव भास्कराद्द्विगुणः शशी । अथ पृथिव्या वक्ष्यामि प्रमाणं योजनैः सह
7 // viṣkaṃbhamaṇḍalāccaiva bhāskarāddviguṇaḥ śaśī / atha pṛthivyā vakṣyāmi pramāṇaṃ yojanaiḥ saha
8 ॥ सप्तद्वीपसमुद्राया विस्तारो मण्डलं च यत् । इत्येतदिह संख्यातं पुराणे परिमाणतः
8 // saptadvīpasamudrāyā vistāro maṇḍalaṃ ca yat / ityetadiha saṃkhyātaṃ purāṇe parimāṇataḥ
9 ॥ तद्वक्ष्यामि समाख्याय सांप्रतैरभिमानिभिः । अभिमानिनोव्यतीता ये तुल्यास्ते सांप्रतैस्त्विह
9 // tadvakṣyāmi samākhyāya sāṃpratairabhimānibhiḥ / abhimāninovyatītā ye tulyāste sāṃprataistviha
10 ॥ देवा ये वै व्यतीतास्तु रूपैर्नामभिरेव च । तस्मात्तु सांप्रतैर्देवैर्वक्ष्यामि वसुधातलम्
10 // devā ye vai vyatītāstu rūpairnāmabhireva ca / tasmāttu sāṃpratairdevairvakṣyāmi vasudhātalam
11 ॥ दिवास्तु सन्निवेशं वै सांप्रतैरेव कृत्स्नशः । शतार्द्धकोटिविस्तारा पृथिवी कृत्स्नशः स्मृता
11 // divāstu sanniveśaṃ vai sāṃprataireva kṛtsnaśaḥ / śatārddhakoṭivistārā pṛthivī kṛtsnaśaḥ smṛtā
12 ॥ तस्या ऊर्द्ध्वप्रमाणेन मेरोर्यावत्तु संस्थितिः । पृथिव्या ह्यर्द्धविस्तारो योजनाग्रात्प्रकीर्त्तितः
12 // tasyā ūrddhvapramāṇena meroryāvattu saṃsthitiḥ / pṛthivyā hyarddhavistāro yojanāgrātprakīrttitaḥ
13 ॥ मेरोर्मध्यात्प्रतिदिशं कोटिरेका तु सा स्मृता । तथा शातसहस्राणामेकोन नवतिः पुनः
13 // merormadhyātpratidiśaṃ koṭirekā tu sā smṛtā / tathā śātasahasrāṇāmekona navatiḥ punaḥ
14 ॥ पञ्चाशत्तु सहस्राणि पृथिव्यर्द्धस्य मण्डलम् । गणितं योजनाग्रात्तु कोट्यस्त्वेकादश स्मृताः
14 // pañcāśattu sahasrāṇi pṛthivyarddhasya maṇḍalam / gaṇitaṃ yojanāgrāttu koṭyastvekādaśa smṛtāḥ
15 ॥ तथा शतसहस्राणि सप्तत्रिंशाधिकानि तु । इत्येतदिह संश्यातं पृथिव्यन्तस्य मण्डलम्
15 // tathā śatasahasrāṇi saptatriṃśādhikāni tu / ityetadiha saṃśyātaṃ pṛthivyantasya maṇḍalam
16 ॥ तारकासंनिवेशास्य दिवि याव च्च मण्डलम् । पर्याससन्निवेशश्च भूमेर्यावत्तु मण्डलम्
16 // tārakāsaṃniveśāsya divi yāva cca maṇḍalam / paryāsasanniveśaśca bhūmeryāvattu maṇḍalam
17 ॥ पर्यासपरिमाणेन भूमेस्तुल्यं दिवः स्मृतम् । सप्तानामपि द्वीपानामेत त्स्थानं प्रकीर्तितम्
17 // paryāsaparimāṇena bhūmestulyaṃ divaḥ smṛtam / saptānāmapi dvīpānāmeta tsthānaṃ prakīrtitam
18 ॥ पर्यायपरिमाणेन मण्डलानुगतेन च । उपर्युपरि लोकानां छत्रवत्परिमण्डलम्
18 // paryāyaparimāṇena maṇḍalānugatena ca / uparyupari lokānāṃ chatravatparimaṇḍalam
19 ॥ संस्थितिर्विहिता सर्वा येषु तिष्ठन्ति जन्तवः । एतदण्डकपालस्य प्रमाणं परिकीर्त्तितम्
19 // saṃsthitirvihitā sarvā yeṣu tiṣṭhanti jantavaḥ / etadaṇḍakapālasya pramāṇaṃ parikīrttitam
20 ॥ अण्डस्यान्तस्त्विमे लोकाः सप्तद्वीपा च मेदिनी । भूर्लोकश्च भुवर्ल्लोकस्तृतीयस्सृरिति स्स्वतः
20 // aṇḍasyāntastvime lokāḥ saptadvīpā ca medinī / bhūrlokaśca bhuvarllokastṛtīyassṛriti ssvataḥ
21 ॥ महर्ल्लोको जनश्चैव तपः सत्यं च सप्तमम् । एते सप्त कृता लोकाश्छत्राकारा व्यवस्थिताः
21 // maharlloko janaścaiva tapaḥ satyaṃ ca saptamam / ete sapta kṛtā lokāśchatrākārā vyavasthitāḥ
22 ॥ स्वकैरावरणैः सूक्ष्मैर्धार्यमाणाः पृथक्पृथक् । दशभागाधिकाभिश्च ताभिः प्रकृतिभिर्बहिः
22 // svakairāvaraṇaiḥ sūkṣmairdhāryamāṇāḥ pṛthakpṛthak / daśabhāgādhikābhiśca tābhiḥ prakṛtibhirbahiḥ
23 ॥ पूर्यमाणा विशेषैश्च समुत्पन्नैः परस्परात् । अस्याण्डस्य समन्ताच्च सन्निविष्टो घनोदधिः
23 // pūryamāṇā viśeṣaiśca samutpannaiḥ parasparāt / asyāṇḍasya samantācca sanniviṣṭo ghanodadhiḥ
24 ॥ पृथिव्या मण्डलं कृत्स्नं घनतोयेन धार्यते । घनोदधिः परेणाथ धार्य्यते घनतेजसा
24 // pṛthivyā maṇḍalaṃ kṛtsnaṃ ghanatoyena dhāryate / ghanodadhiḥ pareṇātha dhāryyate ghanatejasā
25 ॥ बाह्यतो घनतेजस्च तिर्य्यगूर्द्ध्वं तु मण्डलम् । संमताद्धनवातेन धार्यमाणं प्रतिष्ठितम्
25 // bāhyato ghanatejasca tiryyagūrddhvaṃ tu maṇḍalam / saṃmatāddhanavātena dhāryamāṇaṃ pratiṣṭhitam
26 ॥ घनवातं तथाकाशमाकाशं च महात्मना । भूतादिना वृतं सर्वं भूतादिर्महता वृतः
26 // ghanavātaṃ tathākāśamākāśaṃ ca mahātmanā / bhūtādinā vṛtaṃ sarvaṃ bhūtādirmahatā vṛtaḥ
27 ॥ वृतो महाननन्तेन प्रधानेनाव्य यात्मना । पुराणि लोकपालानां प्रवक्ष्यामि यथाक्रमम्
27 // vṛto mahānanantena pradhānenāvya yātmanā / purāṇi lokapālānāṃ pravakṣyāmi yathākramam
28 ॥ ज्योतिर्गुणप्रचारस्य प्रमाणपरिसिद्धये । मेरोः प्राच्यां दिशि तथा मानसस्यैव मूर्द्धनि
28 // jyotirguṇapracārasya pramāṇaparisiddhaye / meroḥ prācyāṃ diśi tathā mānasasyaiva mūrddhani
29 ॥ वस्वौकसारा माहेन्द्री पुरी हेमपरिष्कृता । दक्षिणेन पुनर्मेरोर्मानसस्यैव मूर्द्धनि
29 // vasvaukasārā māhendrī purī hemapariṣkṛtā / dakṣiṇena punarmerormānasasyaiva mūrddhani
30 ॥ वैवस्वतो निव सति यमः संयमने पुरे । प्रतीच्यां तु पुनर्मेरोर्मानसस्यैव मूर्द्धनि
30 // vaivasvato niva sati yamaḥ saṃyamane pure / pratīcyāṃ tu punarmerormānasasyaiva mūrddhani
31 ॥ सुखा नाम पुरी रम्या वरुणस्यापि धीमतः । वरुणो यादसां नाथस्सुखाख्ये वसते पुरे
31 // sukhā nāma purī ramyā varuṇasyāpi dhīmataḥ / varuṇo yādasāṃ nāthassukhākhye vasate pure
32 ॥ दिश्युत्तरस्यां मेरोस्तु मानसस्यैव मूर्द्धनि । तुल्या महेन्द्रपुर्य्यास्तु सोमस्यापि विभावरी
32 // diśyuttarasyāṃ merostu mānasasyaiva mūrddhani / tulyā mahendrapuryyāstu somasyāpi vibhāvarī
33 ॥ मानसोत्तरवृष्टे तु लोकपालाश्चतुर्दिशम् । स्थिता धर्मव्यवस्थार्थ लोकमंरक्षणाय च
33 // mānasottaravṛṣṭe tu lokapālāścaturdiśam / sthitā dharmavyavasthārtha lokamaṃrakṣaṇāya ca
34 ॥ लोकपालोपरिष्टात्तु सर्वतो दक्षिणायने । काष्ठागतस्य सूर्यस्य गतिया तां निबोधत
34 // lokapālopariṣṭāttu sarvato dakṣiṇāyane / kāṣṭhāgatasya sūryasya gatiyā tāṃ nibodhata
35 ॥ दक्षिणो ऽपक्रमे सूर्य्यः क्षिप्तेषुरिव सर्पति । ज्योतिषां चक्रमादाय सततं परिगच्छति
35 // dakṣiṇo 'pakrame sūryyaḥ kṣipteṣuriva sarpati / jyotiṣāṃ cakramādāya satataṃ parigacchati
36 ॥ मध्यगश्चामरावत्यां यदा भवति भास्करः । वैवस्वते संयमते उदयस्तत्र दृश्यते
36 // madhyagaścāmarāvatyāṃ yadā bhavati bhāskaraḥ / vaivasvate saṃyamate udayastatra dṛśyate
37 ॥ सुखायामर्द्धरात्रं स्याद्विभायामस्तमेति च । वैवस्वते संयमने मध्यगः स्याद्रविर्यदा । सुखायामथ वारुण्यामुत्तिष्ठन्स तु दृश्यते
37 // sukhāyāmarddharātraṃ syādvibhāyāmastameti ca / vaivasvate saṃyamane madhyagaḥ syādraviryadā / sukhāyāmatha vāruṇyāmuttiṣṭhansa tu dṛśyate
38 ॥ विभाया मर्द्धरात्रं स्यान्माहेन्द्यामस्तमेति च । यदा दक्षिणपुर्वेषामपराह्णो विधीयते
38 // vibhāyā marddharātraṃ syānmāhendyāmastameti ca / yadā dakṣiṇapurveṣāmaparāhṇo vidhīyate
39 ॥ दक्षिणापरदेश्यानां पूर्वह्णः परिकी र्त्तितः । तेषामपररात्रश्च ये जना उत्तराः परे
39 // dakṣiṇāparadeśyānāṃ pūrvahṇaḥ parikī rttitaḥ / teṣāmapararātraśca ye janā uttarāḥ pare
40 ॥ देशा उत्तरपूर्वा ये पूवरात्रस्तु तान्प्रति । एवमेवोत्तरेष्वर् के भुवनेषु विराजते
40 // deśā uttarapūrvā ye pūvarātrastu tānprati / evamevottareṣvar ke bhuvaneṣu virājate
41 ॥ सुखायासथ वारुण्यां मध्याह्ने चार्यमा यदा । विभायां सोमपुर्यां वा उत्तिष्ठति विभावसुः
41 // sukhāyāsatha vāruṇyāṃ madhyāhne cāryamā yadā / vibhāyāṃ somapuryāṃ vā uttiṣṭhati vibhāvasuḥ
42 ॥ रात्र्यर्द्ध चामरावत्यामस्तमेति यमस्य च । सोमपुर्या विभायां तु मध्याह्ने स्याद्दिवाकरः
42 // rātryarddha cāmarāvatyāmastameti yamasya ca / somapuryā vibhāyāṃ tu madhyāhne syāddivākaraḥ
43 ॥ महेद्रस्यामरावत्यां सूर्य उत्तिष्ठते तदा । अर्द्धरात्रं संयमने वारुण्यामस्तमेति च
43 // mahedrasyāmarāvatyāṃ sūrya uttiṣṭhate tadā / arddharātraṃ saṃyamane vāruṇyāmastameti ca
44 ॥ स शीघ्रमेव पर्येति भास्करो ऽलातच त्रवत् । भ्रमन्वै भ्रममार्णानि ऋक्षाणि चरते रविः
44 // sa śīghrameva paryeti bhāskaro 'lātaca travat / bhramanvai bhramamārṇāni ṛkṣāṇi carate raviḥ
45 ॥ एवं चतुर्षु पार्श्वेषु दक्षिणां तेन सर्पति । उदयास्तमने चासावृत्ति ष्ठति पुनः पुनः
45 // evaṃ caturṣu pārśveṣu dakṣiṇāṃ tena sarpati / udayāstamane cāsāvṛtti ṣṭhati punaḥ punaḥ
46 ॥ पूवाह्णे चापराह्णे च द्वौ द्वौ देवालयौ तु सः । तपत्यर्कश्च मध्याह्ने तैरेव च स्वरश्मिभिः
46 // pūvāhṇe cāparāhṇe ca dvau dvau devālayau tu saḥ / tapatyarkaśca madhyāhne taireva ca svaraśmibhiḥ
47 ॥ उदितो वर्द्धमानाभिरामध्याह्नं तपन्रविः । अतः परं ह्रसंतीभिर्गोभिरस्तं निगच्छति
47 // udito varddhamānābhirāmadhyāhnaṃ tapanraviḥ / ataḥ paraṃ hrasaṃtībhirgobhirastaṃ nigacchati
48 ॥ उदयास्तमयाभ्यां च स्मृते पूर्वापरे दिशौ । यावत्पुरस्तात्तपति तापत्पृष्ठे ऽथ पार्श्वयोः
48 // udayāstamayābhyāṃ ca smṛte pūrvāpare diśau / yāvatpurastāttapati tāpatpṛṣṭhe 'tha pārśvayoḥ
49 ॥ यत्रोद्यन्दृश्यते सूर्यस्तेषां स उदयः समृतः । प्रणाशं गच्छते यत्र तेषामस्तः स उच्यते
49 // yatrodyandṛśyate sūryasteṣāṃ sa udayaḥ samṛtaḥ / praṇāśaṃ gacchate yatra teṣāmastaḥ sa ucyate
50 ॥ सर्वेषामुत्तरे मेरुलोङ्कालोकश्च दक्षिणे । विदूरभावादर्कस्य भूमिलेखावृतस्य च
50 // sarveṣāmuttare meruloṅkālokaśca dakṣiṇe / vidūrabhāvādarkasya bhūmilekhāvṛtasya ca
51 ॥ लीयन्ते रश्मयो यस्मात्तेन रात्रौ न दृश्यते । ग्रहनक्षत्रसोमानां दर्शनं भास्करस्य च
51 // līyante raśmayo yasmāttena rātrau na dṛśyate / grahanakṣatrasomānāṃ darśanaṃ bhāskarasya ca
52 ॥ उच्ध्रयस्य प्रमाणेन ज्ञेयमस्तमथोदयम् । शुक्लच्छायो ऽग्निरा पश्च कृष्णच्छाया च मेदिनी
52 // ucdhrayasya pramāṇena jñeyamastamathodayam / śuklacchāyo 'gnirā paśca kṛṣṇacchāyā ca medinī
53 ॥ विदूरभावादर्कस्य ह्युद्यते ऽपि विरशिमता । रक्तभावो विरश्मत्वाद्रक्तत्वाच्जाप्यनुष्णता
53 // vidūrabhāvādarkasya hyudyate 'pi viraśimatā / raktabhāvo viraśmatvādraktatvācjāpyanuṣṇatā
54 ॥ लेखायामास्थितः सूर्यो यत्र यत्र च दृश्यते । ऊर्द्ध्व शातसहस्र तु योजनानां स दृश्यते
54 // lekhāyāmāsthitaḥ sūryo yatra yatra ca dṛśyate / ūrddhva śātasahasra tu yojanānāṃ sa dṛśyate
55 ॥ प्रभा हि सौरी पादेन ह्यस्तं गच्छति भास्करे । अग्निमाविशते राद्रौ तस्माद्दूरात्प्रकाशते
55 // prabhā hi saurī pādena hyastaṃ gacchati bhāskare / agnimāviśate rādrau tasmāddūrātprakāśate
56 ॥ उदिते हि पुनः सूर्ये ह्यौष्ण्यमाग्नेयमाविशेत् । संयुक्तो वह्निना सूर्यस्तपते तु ततो दिवा
56 // udite hi punaḥ sūrye hyauṣṇyamāgneyamāviśet / saṃyukto vahninā sūryastapate tu tato divā
57 ॥ प्राकाश्यं च तथौष्ण्यं च सौराग्नेये च तेजसी । परस्परानुप्रवेशाद्दीप्येते तु दिवानिशम्
57 // prākāśyaṃ ca tathauṣṇyaṃ ca saurāgneye ca tejasī / parasparānupraveśāddīpyete tu divāniśam
58 ॥ उत्तरे चैव भूम्यर्द्धे तथा तस्मिंश्च दक्षिणे । उत्तिष्ठति तथा सूर्ये रात्रिराविशतत्वपः
58 // uttare caiva bhūmyarddhe tathā tasmiṃśca dakṣiṇe / uttiṣṭhati tathā sūrye rātrirāviśatatvapaḥ
59 ॥ तस्माच्छीता भक्त्यांपो दिवारात्रिप्रवेशनात् । अस्तं याति पुनः सूर्ये दिनमाविशते त्वषः
59 // tasmācchītā bhaktyāṃpo divārātripraveśanāt / astaṃ yāti punaḥ sūrye dinamāviśate tvaṣaḥ
60 ॥ तस्मादुष्णा भवत्यापो नक्तमह्नः प्रवेशनात् । एतेन क्रमयोगेन भूम्यर्द्धे दक्षिणोत्तरे
60 // tasmāduṣṇā bhavatyāpo naktamahnaḥ praveśanāt / etena kramayogena bhūmyarddhe dakṣiṇottare
61 ॥ उदयास्तमनेर्ऽकस्य अहोरात्रं विशत्यपः । देनं सूर्यप्रकाशाख्यं तामसी रात्रिरूच्यते
61 // udayāstamaner'kasya ahorātraṃ viśatyapaḥ / denaṃ sūryaprakāśākhyaṃ tāmasī rātrirūcyate
62 ॥ तस्माद्व्यवस्थिता रात्रिः सूर्यापेक्षमहः स्मृतम् । एवं पुष्करमध्येन यदा सर्पति भास्करः
62 // tasmādvyavasthitā rātriḥ sūryāpekṣamahaḥ smṛtam / evaṃ puṣkaramadhyena yadā sarpati bhāskaraḥ
63 ॥ अंशांशकं तु मेदिन्यां मुहूर्त्तेनैव गच्छति । योजनाग्रान्मुहूर्त्तस्य इह संख्यां निबोधत
63 // aṃśāṃśakaṃ tu medinyāṃ muhūrttenaiva gacchati / yojanāgrānmuhūrttasya iha saṃkhyāṃ nibodhata
64 ॥ पूर्णे शतसहस्राणामेकत्रिंशाधिकं स्मृतम् । पञ्चाशत्तु तथान्यानि सहस्राण्यधिकानि च
64 // pūrṇe śatasahasrāṇāmekatriṃśādhikaṃ smṛtam / pañcāśattu tathānyāni sahasrāṇyadhikāni ca
65 ॥ मौहूर्त्ति की गतिर्ह्येषा सूर्यस्य तु विधीयते । एतेन गतियोगेन यदा काष्ठां तु दक्षिणाम्
65 // mauhūrtti kī gatirhyeṣā sūryasya tu vidhīyate / etena gatiyogena yadā kāṣṭhāṃ tu dakṣiṇām
66 ॥ पर्यागच्छेत्पतङ्गो ऽसौ मध्ये काष्ठान्तमेव हि । मध्येन पुष्करस्याथ भ्रमते दक्षिणायने
66 // paryāgacchetpataṅgo 'sau madhye kāṣṭhāntameva hi / madhyena puṣkarasyātha bhramate dakṣiṇāyane
67 ॥ मानसोत्तरशैले तु अन्तरे विषुवं च तत् । सर्पते दक्षिणायां तु काष्ठायां वै निबोधत
67 // mānasottaraśaile tu antare viṣuvaṃ ca tat / sarpate dakṣiṇāyāṃ tu kāṣṭhāyāṃ vai nibodhata
68 ॥ नवकोट्यः प्रसंख्याता योजनैः परिमण्डलम् । तथा शतसहस्राणि चत्वारिंशच्च पञ्च च
68 // navakoṭyaḥ prasaṃkhyātā yojanaiḥ parimaṇḍalam / tathā śatasahasrāṇi catvāriṃśacca pañca ca
69 ॥ अहोरात्रात्पतङ्गस्य गतिरेषा विधीयते । दक्षिणाद्विनिवृत्तो ऽसौ विषुवस्थो यदा रविः
69 // ahorātrātpataṅgasya gatireṣā vidhīyate / dakṣiṇādvinivṛtto 'sau viṣuvastho yadā raviḥ
70 ॥ क्षीरोदस्य समुद्रस्योत्तरतश्चाद्रितश्चरन् । मण्डलं विषुवत्तस्य योजनैस्तन्निबोधत
70 // kṣīrodasya samudrasyottarataścādritaścaran / maṇḍalaṃ viṣuvattasya yojanaistannibodhata
71 ॥ तिस्रः कोट्यस्तु संख्याता विषुवस्यापि मण्डलम् । तथा शतसहस्राणामशीत्येकाधिका पुनः
71 // tisraḥ koṭyastu saṃkhyātā viṣuvasyāpi maṇḍalam / tathā śatasahasrāṇāmaśītyekādhikā punaḥ
72 ॥ श्रवणे चोत्तरषाढे चित्रभानुर्यदा भवेत् । शाकद्वीपस्य षष्ठस्य उत्तरातो दिशश्चरन्
72 // śravaṇe cottaraṣāḍhe citrabhānuryadā bhavet / śākadvīpasya ṣaṣṭhasya uttarāto diśaścaran
73 ॥ उतरायाः प्रमाणं च काष्ठाया मण्डलस्य च । योजनाग्रात्प्रसंख्याता कोटिरेका तु स द्विजाः
73 // utarāyāḥ pramāṇaṃ ca kāṣṭhāyā maṇḍalasya ca / yojanāgrātprasaṃkhyātā koṭirekā tu sa dvijāḥ
74 ॥ अशीतिर्नियुतानीह योजनानां तथैव च । अष्टपञ्चाशतं चव योजनान्यधिकानि तु
74 // aśītirniyutānīha yojanānāṃ tathaiva ca / aṣṭapañcāśataṃ cava yojanānyadhikāni tu
75 ॥ नागवीथ्युत्तरावीथी ह्यज वीथी च दक्षिणा । मूलं चैव तथाषाढे त्वजवीथ्युदयास्त्रयः
75 // nāgavīthyuttarāvīthī hyaja vīthī ca dakṣiṇā / mūlaṃ caiva tathāṣāḍhe tvajavīthyudayāstrayaḥ
76 ॥ अश्विनी कृत्तिका याम्यं नागवीथ्युदयास्त्रयः । काष्ठयोरन्तरं यच्च तद्वक्ष्येयजनैः पुनः
76 // aśvinī kṛttikā yāmyaṃ nāgavīthyudayāstrayaḥ / kāṣṭhayorantaraṃ yacca tadvakṣyeyajanaiḥ punaḥ
77 ॥ एतच्छतसहस्राणामष्टाभिश्चोत्तरं शतम् । त्रयः शताधिकाश्चन्ये त्रयस्त्रिंशच्च योजनैः
77 // etacchatasahasrāṇāmaṣṭābhiścottaraṃ śatam / trayaḥ śatādhikāścanye trayastriṃśacca yojanaiḥ
78 ॥ काष्ठयोरन्तरं ह्येतद्योजनाग्रात्प्रकीर्तितम् । काष्ठयोर्लेखयोश्चैव ह्यन्तरं दक्षिणोत्तरे
78 // kāṣṭhayorantaraṃ hyetadyojanāgrātprakīrtitam / kāṣṭhayorlekhayoścaiva hyantaraṃ dakṣiṇottare
79 ॥ तेन्ववक्ष्ये प्रसंख्याय चोजनैस्तन्निबोधत । एकैकमन्तरं तस्य वियुतान्येकसप्ततिः
79 // tenvavakṣye prasaṃkhyāya cojanaistannibodhata / ekaikamantaraṃ tasya viyutānyekasaptatiḥ
80 ॥ सहस्राण्यतिरिक्ताश्च ततो ऽन्या पञ्चसप्ततिः । लेखयोः काष्ठयोश्चैव बाह्याभ्यन्तरयोः स्मृतम्
80 // sahasrāṇyatiriktāśca tato 'nyā pañcasaptatiḥ / lekhayoḥ kāṣṭhayoścaiva bāhyābhyantarayoḥ smṛtam
81 ॥ अभ्यन्तरं तु पर्येति मण्डलान्युत्तरायणे । बाह्यतो दक्षिणे चैव सततं तु यथाक्रमम्
81 // abhyantaraṃ tu paryeti maṇḍalānyuttarāyaṇe / bāhyato dakṣiṇe caiva satataṃ tu yathākramam
82 ॥ मण्डलानां शतं पूर्मं त्र्यशीत्यधिकमुत्तरम् । चरते दक्षिणे चापि तावदेव विभावसुः
82 // maṇḍalānāṃ śataṃ pūrmaṃ tryaśītyadhikamuttaram / carate dakṣiṇe cāpi tāvadeva vibhāvasuḥ
83 ॥ प्रमाणं मण्डलस्याथ योजनाग्रं निबोधत । योजनानां सहस्राणि सप्तादश समासतः
83 // pramāṇaṃ maṇḍalasyātha yojanāgraṃ nibodhata / yojanānāṃ sahasrāṇi saptādaśa samāsataḥ
84 ॥ शते द्वे पुनरप्यन्ये योजनामां प्रकीर्त्तिते । एकविंशतिभिश्चैव योजनैरधिकैर्हि ते
84 // śate dve punarapyanye yojanāmāṃ prakīrttite / ekaviṃśatibhiścaiva yojanairadhikairhi te
85 ॥ एतत्प्रमाणमाख्यातं योजनैर्मण्डलस्य च । विष्कंभो मण्डलस्याथ तिर्यक् स तु विधीयते
85 // etatpramāṇamākhyātaṃ yojanairmaṇḍalasya ca / viṣkaṃbho maṇḍalasyātha tiryak sa tu vidhīyate
86 ॥ प्रत्यहं चरते तानि सूर्या वै मण्डलक्रमात् । कुलालचक्रपर्यन्तो यथा शीघ्रं निवर्त्तते
86 // pratyahaṃ carate tāni sūryā vai maṇḍalakramāt / kulālacakraparyanto yathā śīghraṃ nivarttate
87 ॥ दक्षिणप्रक्रमे सूर्यस्तथा शीघ्रं प्रवर्त्तते । तस्मात्प्रकृष्टां भूमिं तु कालेनाल्पेन गच्छति
87 // dakṣiṇaprakrame sūryastathā śīghraṃ pravarttate / tasmātprakṛṣṭāṃ bhūmiṃ tu kālenālpena gacchati
88 ॥ सूर्यो द्वादशभिः शैर्घ्यान्मुहूर्तैर्दक्षिणायने । त्रयोदशार्द्धमृक्षाणामह्ना तु चरते रविः
88 // sūryo dvādaśabhiḥ śairghyānmuhūrtairdakṣiṇāyane / trayodaśārddhamṛkṣāṇāmahnā tu carate raviḥ
89 ॥ मुहूर्तै स्तावदृक्षाणि नक्तमष्टादशैश्चरन् । कुलालचक्रमध्ये तु यथा मन्दं प्रसर्पति
89 // muhūrtai stāvadṛkṣāṇi naktamaṣṭādaśaiścaran / kulālacakramadhye tu yathā mandaṃ prasarpati
90 ॥ तथोदगयने सूर्यः सर्पते मन्दविक्रमः । तस्मा द्दीर्घेन कालेन भूमिं स्वल्पानि गच्छति
90 // tathodagayane sūryaḥ sarpate mandavikramaḥ / tasmā ddīrghena kālena bhūmiṃ svalpāni gacchati
91 ॥ अष्टादश मुहूर्त तु उत्तरायणपश्चिमम् । अहो भवति तच्चापि चरते मन्दविक्रमः
91 // aṣṭādaśa muhūrta tu uttarāyaṇapaścimam / aho bhavati taccāpi carate mandavikramaḥ
92 ॥ त्रयोदशार्द्धं माद्येन त्वृक्षाणां चरते रविः । मुहूर्तैस्तावदृक्षाणि नक्तं द्वादशभिश्चरन्
92 // trayodaśārddhaṃ mādyena tvṛkṣāṇāṃ carate raviḥ / muhūrtaistāvadṛkṣāṇi naktaṃ dvādaśabhiścaran
93 ॥ ततो मन्दतरं नाभ्यां चक्रं भ्रमति वै यथा । मृत्पिण्ड इव मध्यस्थो ध्रुवो भ्रमति वै तथा
93 // tato mandataraṃ nābhyāṃ cakraṃ bhramati vai yathā / mṛtpiṇḍa iva madhyastho dhruvo bhramati vai tathā
94 ॥ त्रिंशन्मुहूर्तानेवाहुरहोरात्रं ध्रुवो भ्रमन् । उभयोः काष्ठयोर्मध्ये भ्रमते मण्डलानि तु
94 // triṃśanmuhūrtānevāhurahorātraṃ dhruvo bhraman / ubhayoḥ kāṣṭhayormadhye bhramate maṇḍalāni tu
95 ॥ कुलालचक्रनाभिश्च यथा तत्रैव वर्त्तते । ध्रुवस्तथा हि विज्ञेयस्तत्रैव परीवर्त्तते
95 // kulālacakranābhiśca yathā tatraiva varttate / dhruvastathā hi vijñeyastatraiva parīvarttate
96 ॥ उभयोः काष्ठयोर्मध्ये भ्रमते मण्डलानि सः । दिवानक्तं च सूर्यस्य मन्दा शीघ्रा च वै गातिः
96 // ubhayoḥ kāṣṭhayormadhye bhramate maṇḍalāni saḥ / divānaktaṃ ca sūryasya mandā śīghrā ca vai gātiḥ
97 ॥ उत्तरप्रक्रमे चापि दिवा मन्दा गतिस्तथा । तथैव च पुनर्नक्तं शीघ्रा सूर्यस्य वै गातिः
97 // uttaraprakrame cāpi divā mandā gatistathā / tathaiva ca punarnaktaṃ śīghrā sūryasya vai gātiḥ
98 ॥ दक्षिणप्रक्रमेणैव दिवा शीघ्रं विधीयते । गतिः सूर्यस्य नक्तं च मन्दा चैव गतिस्तथा
98 // dakṣiṇaprakrameṇaiva divā śīghraṃ vidhīyate / gatiḥ sūryasya naktaṃ ca mandā caiva gatistathā
99 ॥ एवं गतिविशेषेण विभजन् रात्र्यहानि तु । तजापि संचरन्मार्गं समेन विषमेण च
99 // evaṃ gativiśeṣeṇa vibhajan rātryahāni tu / tajāpi saṃcaranmārgaṃ samena viṣameṇa ca
100 ॥ लोकालोकस्थिता ह्येते लोकपालाश्चतुर्दिशम् । अगस्त्यश्चरते तेषामुपरिष्टाज्जवेन तु
100 // lokālokasthitā hyete lokapālāścaturdiśam / agastyaścarate teṣāmupariṣṭājjavena tu
101 ॥ भुञ्जन्नसापहोरा त्रमेवं गतिविशेषणम् । दक्षिणे नागवीथ्यास्तु लोकालोकस्य चोत्तरे
101 // bhuñjannasāpahorā tramevaṃ gativiśeṣaṇam / dakṣiṇe nāgavīthyāstu lokālokasya cottare
102 ॥ लोकसन्तानको ह्येष वैश्वानरपथाद्वहिः । पृष्टे यावत्प्रभा सौरी पुरस्तात्संप्रकाशते
102 // lokasantānako hyeṣa vaiśvānarapathādvahiḥ / pṛṣṭe yāvatprabhā saurī purastātsaṃprakāśate
103 ॥ पार्श्वतः पृष्ठतश्चैव लोकालोकस्य वर्त्तते । योजनानां सहस्राणि दशकं तुच्छ्रितो गिरिः
103 // pārśvataḥ pṛṣṭhataścaiva lokālokasya varttate / yojanānāṃ sahasrāṇi daśakaṃ tucchrito giriḥ
104 ॥ प्रकाशश्चाप्रकाशश्च सर्वतः परिमण्डलः । नक्षत्रचन्द्रसूर्यश्च ग्रहैस्तारागणैः सह
104 // prakāśaścāprakāśaśca sarvataḥ parimaṇḍalaḥ / nakṣatracandrasūryaśca grahaistārāgaṇaiḥ saha
105 ॥ अभ्यन्तरं प्रकाशन्ते लोकालोकस्य वै गिरेः । एतावानेव लोकस्तु निरालोकस्ततः परम्
105 // abhyantaraṃ prakāśante lokālokasya vai gireḥ / etāvāneva lokastu nirālokastataḥ param
106 ॥ लोकेनालोकवानेष निरालोकस्त्वलोकतः । लोकालोकं तु संधत्ते यस्मात्सुर्यपरिग्रहम्
106 // lokenālokavāneṣa nirālokastvalokataḥ / lokālokaṃ tu saṃdhatte yasmātsuryaparigraham
107 ॥ तस्मात्सन्ध्येति तामाहुरुषाव्युष्ट्योर्यदन्तरम् । उषा रात्रिः स्मृता विप्रैर्व्युष्टिश्चापि त्वहः स्मृतम्
107 // tasmātsandhyeti tāmāhuruṣāvyuṣṭyoryadantaram / uṣā rātriḥ smṛtā viprairvyuṣṭiścāpi tvahaḥ smṛtam
108 ॥ सूर्याग्निग्रसमानानां संध्याकाले हि रक्षसाम् । प्रजापतिनियोगेन शापस्त्वेषां दुरात्मनाम्
108 // sūryāgnigrasamānānāṃ saṃdhyākāle hi rakṣasām / prajāpatiniyogena śāpastveṣāṃ durātmanām
109 ॥ अक्षयत्वं तु देहस्य प्रापिताम्रणं तथा । तिस्रः कोट्यस्तु विख्याता मन्देहा नाम राक्षसाः
109 // akṣayatvaṃ tu dehasya prāpitāmraṇaṃ tathā / tisraḥ koṭyastu vikhyātā mandehā nāma rākṣasāḥ
110 ॥ प्रार्थयन्ति सहस्रांशुभुदयन्तं दिनेदिने । तापयन्तं दुरात्मानः सूर्यमिच्छन्ति खादितुम्
110 // prārthayanti sahasrāṃśubhudayantaṃ dinedine / tāpayantaṃ durātmānaḥ sūryamicchanti khāditum
111 ॥ अथ सूर्यस्य तेषां च युद्धमासीत्सुदारुणम् । ततो ब्रह्मा च देवाश्च ब्राह्ममाश्चैव सत्तमाः
111 // atha sūryasya teṣāṃ ca yuddhamāsītsudāruṇam / tato brahmā ca devāśca brāhmamāścaiva sattamāḥ
112 ॥ संध्यां तु समुपासीनाः प्रक्षिपन्ति जलं सदा । ओङ्कारब्रह्मसंयुक्तं गायत्र्या चाभिमन्त्रितम्
112 // saṃdhyāṃ tu samupāsīnāḥ prakṣipanti jalaṃ sadā / oṅkārabrahmasaṃyuktaṃ gāyatryā cābhimantritam
113 ॥ स्फूर्जज्ज्योतिश्च चण्डांशुस्तथा दीप्यति भास्करः । ततः पुनर्महातेजा महाबलपराक्रमः
113 // sphūrjajjyotiśca caṇḍāṃśustathā dīpyati bhāskaraḥ / tataḥ punarmahātejā mahābalaparākramaḥ
114 ॥ योजनानां सहस्राणि ऊर्द्ध्वमुत्तिष्ठते शतम् । प्रयाति भगवानाशु ब्राह्मणैरभिरक्षितः । वालखिल्यैश्च मुनिभिर्धृतार्चिः समरीचिभिः
114 // yojanānāṃ sahasrāṇi ūrddhvamuttiṣṭhate śatam / prayāti bhagavānāśu brāhmaṇairabhirakṣitaḥ / vālakhilyaiśca munibhirdhṛtārciḥ samarīcibhiḥ
115 ॥ काष्ठा निमेषा दश पञ्च चैव त्रिंशच्च काष्ठा गणयेत्कलां तु । त्रिंशत्कलाश्चापि भवेन्मुहूर्त्तस्तैस्त्रिंशता रात्र्यहनी समेते
115 // kāṣṭhā nimeṣā daśa pañca caiva triṃśacca kāṣṭhā gaṇayetkalāṃ tu / triṃśatkalāścāpi bhavenmuhūrttastaistriṃśatā rātryahanī samete
116 ॥ ह्रासवृद्धी त्वहर्भागैर्दिवसानां यथाक्रमात्
116 // hrāsavṛddhī tvaharbhāgairdivasānāṃ yathākramāt
117 ॥ संध्या मुहूर्त्तमात्रा तु ह्रासवृद्धिस्तु सा स्मृता । लेखाप्रभृत्यथादित्ये त्रिमुहूर्त्तगते तु वै
117 // saṃdhyā muhūrttamātrā tu hrāsavṛddhistu sā smṛtā / lekhāprabhṛtyathāditye trimuhūrttagate tu vai
118 ॥ प्रातस्ततः स्मृतः कालो भागश्चाह्नः स पञ्चमः । तस्मात्प्रातस्तनात्कालात्र्रिमुहूर्त्तस्तु संगवः
118 // prātastataḥ smṛtaḥ kālo bhāgaścāhnaḥ sa pañcamaḥ / tasmātprātastanātkālātrrimuhūrttastu saṃgavaḥ
119 ॥ मध्याह्नस्त्रिमुहूर्त्तस्तु तस्मात्कालश्च संगवात् । तस्मान्मध्यन्दिनात्कालादपराह्ण इति स्मृतः
119 // madhyāhnastrimuhūrttastu tasmātkālaśca saṃgavāt / tasmānmadhyandinātkālādaparāhṇa iti smṛtaḥ
120 ॥ त्रय एव मुहूर्त्तास्तु कालागः स्मृतो बुधैः । अपराह्णे व्यतीते तु कालः सायाह्न उच्यते
120 // traya eva muhūrttāstu kālāgaḥ smṛto budhaiḥ / aparāhṇe vyatīte tu kālaḥ sāyāhna ucyate
121 ॥ दशपञ्च मुहूर्ताह्नो मुहूर्त्तास्त्रय एव च । दशपञ्चमुहूर्त्त वै ह्यहर्वैषुवतं स्मृतम्
121 // daśapañca muhūrtāhno muhūrttāstraya eva ca / daśapañcamuhūrtta vai hyaharvaiṣuvataṃ smṛtam
122 ॥ वर्द्धन्ते च ह्रसंते च ह्ययने दक्षिणोत्तरे । अहस्तु ग्रसते रात्रिं रात्रिश्च ग्रसते त्वहः
122 // varddhante ca hrasaṃte ca hyayane dakṣiṇottare / ahastu grasate rātriṃ rātriśca grasate tvahaḥ
123 ॥ शरद्वसंतयोर्मध्यं विषुवत्परिभाव्यते । अहोरात्रे कलाश्चैव समं सोमः समश्नुते
123 // śaradvasaṃtayormadhyaṃ viṣuvatparibhāvyate / ahorātre kalāścaiva samaṃ somaḥ samaśnute
124 ॥ तथा पञ्चदशाहानि पक्ष इत्यभिधीयते । द्वौच पक्षौभवेन्मासो द्वौमासावर्कजावृतुः
124 // tathā pañcadaśāhāni pakṣa ityabhidhīyate / dvauca pakṣaubhavenmāso dvaumāsāvarkajāvṛtuḥ
125 ॥ ऋतुत्रितयमयने द्वे हि वर्षं तु सौरकम् । निमेषा विद्युतश्चैव काष्टास्ता दश पञ्च च
125 // ṛtutritayamayane dve hi varṣaṃ tu saurakam / nimeṣā vidyutaścaiva kāṣṭāstā daśa pañca ca
126 ॥ कलास्तास्त्रिशतः काष्ठा मात्रा शीतिद्वयात्मिका । सप्तैका द्व्यधिका त्रिशन्मात्रा षटत्रिंशदुत्तरा
126 // kalāstāstriśataḥ kāṣṭhā mātrā śītidvayātmikā / saptaikā dvyadhikā triśanmātrā ṣaṭatriṃśaduttarā
127 ॥ द्विषाष्टिना त्रयोविंशन्मात्रायाश्च कला भवेत् । चत्वारि शत्सहस्राणि शतान्यष्टौ च विद्युतः
127 // dviṣāṣṭinā trayoviṃśanmātrāyāśca kalā bhavet / catvāri śatsahasrāṇi śatānyaṣṭau ca vidyutaḥ
128 ॥ सप्ततिश्चैव तत्रापि नवतिं विद्धि निश्चये । चत्वार्येव शतान्याहुर्विद्युते द्वे च संयुते
128 // saptatiścaiva tatrāpi navatiṃ viddhi niścaye / catvāryeva śatānyāhurvidyute dve ca saṃyute
129 ॥ वरांशो ह्येष विज्ञेयो नाडिका चात्र कारणम् । संवत्सरादयः पञ्च चतुर्मानविकल्पिताः
129 // varāṃśo hyeṣa vijñeyo nāḍikā cātra kāraṇam / saṃvatsarādayaḥ pañca caturmānavikalpitāḥ
130 ॥ निश्चयः सर्वकालस्य युगमित्यभिधीयते । संवत्सरस्तु प्रथमो द्वितीयः परिवत्सरः
130 // niścayaḥ sarvakālasya yugamityabhidhīyate / saṃvatsarastu prathamo dvitīyaḥ parivatsaraḥ
131 ॥ इडावत्सरस्तृतीयस्तु चतुर्थश्चानुवत्सरः । पञ्चमोवत्सरस्तेषां कालस्तु युगसंहितः
131 // iḍāvatsarastṛtīyastu caturthaścānuvatsaraḥ / pañcamovatsarasteṣāṃ kālastu yugasaṃhitaḥ
132 ॥ त्रिंशच्छतं भवेत्पूर्णं पर्वणां तु रवेर्युगे । शतान्यष्टादश त्रिंशदुदयाद्भास्करस्य च
132 // triṃśacchataṃ bhavetpūrṇaṃ parvaṇāṃ tu raveryuge / śatānyaṣṭādaśa triṃśadudayādbhāskarasya ca
133 ॥ ऋतवस्त्रिंशतः सौरादयनानि दशैव तु । पञ्च च त्रिशतं चापि षष्टिवर्षं च भास्करम्
133 // ṛtavastriṃśataḥ saurādayanāni daśaiva tu / pañca ca triśataṃ cāpi ṣaṣṭivarṣaṃ ca bhāskaram
134 ॥ त्रिशदेव त्वहोरात्रास्तैस्तु मासस्तु भास्करः । एकषष्टि त्वहोरात्रमृतुरेको विभाव्यते
134 // triśadeva tvahorātrāstaistu māsastu bhāskaraḥ / ekaṣaṣṭi tvahorātramṛtureko vibhāvyate
135 ॥ अह्नां तु त्र्यधिकाशीतिः शतं चाप्यधिकं भवेत् । मानं तच्चित्रभानोस्तु विज्ञेयमयनस्य ह
135 // ahnāṃ tu tryadhikāśītiḥ śataṃ cāpyadhikaṃ bhavet / mānaṃ taccitrabhānostu vijñeyamayanasya ha
136 ॥ सौरं सौम्यं तु विज्ञेयं नाक्षत्रं सावनं तथा । मानान्येतानि चत्वारि यैःपुराणे हि निश्चयः
136 // sauraṃ saumyaṃ tu vijñeyaṃ nākṣatraṃ sāvanaṃ tathā / mānānyetāni catvāri yaiḥpurāṇe hi niścayaḥ
137 ॥ यः श्वेतस्योत्तरश्चैव शृङ्गवान्नाम पर्व्वतः । त्रीणितस्य तु शृङ्गाणि स्पृशन्तीव नभस्तलम्
137 // yaḥ śvetasyottaraścaiva śṛṅgavānnāma parvvataḥ / trīṇitasya tu śṛṅgāṇi spṛśantīva nabhastalam
138 ॥ तैश्चापि शृङ्गैस्सनगः शृङ्गवा निति कथ्यते । एकश्च मार्गविष्कंभविस्तारश्चास्य कीर्तितः
138 // taiścāpi śṛṅgaissanagaḥ śṛṅgavā niti kathyate / ekaśca mārgaviṣkaṃbhavistāraścāsya kīrtitaḥ
139 ॥ तस्य वै पूर्वतः शृङ्गं मध्यमं तद्धिरण्मयम् । दक्षिणं राजतं चैव शृङ्गं तु स्फटिकप्रभम्
139 // tasya vai pūrvataḥ śṛṅgaṃ madhyamaṃ taddhiraṇmayam / dakṣiṇaṃ rājataṃ caiva śṛṅgaṃ tu sphaṭikaprabham
140 ॥ सर्वरत्नमयं चैव शृङ्गमुत्तरमुत्तमम् । एवं कूटैस्त्रिभिः शैलः शृङ्गवानिति विश्रुतः
140 // sarvaratnamayaṃ caiva śṛṅgamuttaramuttamam / evaṃ kūṭaistribhiḥ śailaḥ śṛṅgavāniti viśrutaḥ
141 ॥ यत्तद्वै पूर्वतः शृङ्गं तदर्कः प्रतिपद्यते । शरद्वसंतयोर्मध्ये मध्यमां गतिमास्थितः
141 // yattadvai pūrvataḥ śṛṅgaṃ tadarkaḥ pratipadyate / śaradvasaṃtayormadhye madhyamāṃ gatimāsthitaḥ
142 ॥ अतस्तुल्यमहोरात्रं करोति तिमिरा पहः । हरिताश्च हया दिव्यास्तस्य युक्ता महारथे । अनुलिप्ता इवाभान्ति पद्मरक्तैर्गभस्तिभिः
142 // atastulyamahorātraṃ karoti timirā pahaḥ / haritāśca hayā divyāstasya yuktā mahārathe / anuliptā ivābhānti padmaraktairgabhastibhiḥ
143 ॥ मेषति च तुलान्ते च भास्करोदयतः स्मृताः । मुहूर्त्ता दश पञ्चैव अहो रात्रिश्च तावती
143 // meṣati ca tulānte ca bhāskarodayataḥ smṛtāḥ / muhūrttā daśa pañcaiva aho rātriśca tāvatī
144 ॥ कृत्तिकानां यदा सूर्यः प्रथमां शगतो भवेत् । विशाखानां तदा ज्ञेयश्चतुर्थांश निशाकरः
144 // kṛttikānāṃ yadā sūryaḥ prathamāṃ śagato bhavet / viśākhānāṃ tadā jñeyaścaturthāṃśa niśākaraḥ
145 ॥ विशाखानां यदा सूर्यश्चरतेंशं तृतीयकम् । तदा चन्द्रं विजानीयात्कृत्तिकाशिरसि स्थितम्
145 // viśākhānāṃ yadā sūryaścarateṃśaṃ tṛtīyakam / tadā candraṃ vijānīyātkṛttikāśirasi sthitam
146 ॥ विषुवं तं विजानीयादेवमाहुर्महर्षयः
146 // viṣuvaṃ taṃ vijānīyādevamāhurmaharṣayaḥ
147 ॥ सूर्येण विषुवं विद्या त्कालं सोमेन लक्षयेत् । समा रात्रिरहश्चैव यदा तद्विषुवं भवेत्
147 // sūryeṇa viṣuvaṃ vidyā tkālaṃ somena lakṣayet / samā rātrirahaścaiva yadā tadviṣuvaṃ bhavet
148 ॥ तदा दानानि देयानि पितृभ्यो विषुवेषु च । ब्राह्मणेभ्यो विशेषेण मुखमेतत्तु दैवतम्
148 // tadā dānāni deyāni pitṛbhyo viṣuveṣu ca / brāhmaṇebhyo viśeṣeṇa mukhametattu daivatam
149 ॥ ऊनमासाधिमासौ च कला काष्ठा मुहूर्त्तकाः । पौर्णमासी तथा ज्ञेया अमावास्या तथैव च । सिनीवाली कुहूश्चैव राका चानुमतिस्तथा
149 // ūnamāsādhimāsau ca kalā kāṣṭhā muhūrttakāḥ / paurṇamāsī tathā jñeyā amāvāsyā tathaiva ca / sinīvālī kuhūścaiva rākā cānumatistathā
150 ॥ तपस्तपस्यौ मदुमाधवौ च शुक्रःशुचिश्चायनमुत्तरं स्यात् । नभोनभस्याविषऊर्जसंज्ञौ सहःसहस्याविति दक्षिणं स्यात्
150 // tapastapasyau madumādhavau ca śukraḥśuciścāyanamuttaraṃ syāt / nabhonabhasyāviṣaūrjasaṃjñau sahaḥsahasyāviti dakṣiṇaṃ syāt
151 ॥ आर्तवाश्च ततो ज्ञेया पञ्चाब्दा ब्रह्मणाः सुताः
151 // ārtavāśca tato jñeyā pañcābdā brahmaṇāḥ sutāḥ
152 ॥ तस्माच्च ऋतवो ज्ञेया ऋतुभ्यो ह्यार्त्तवाः स्मृताः । तस्मादृतुमुखी ज्ञेया अमावास्यास्य पर्वणः
152 // tasmācca ṛtavo jñeyā ṛtubhyo hyārttavāḥ smṛtāḥ / tasmādṛtumukhī jñeyā amāvāsyāsya parvaṇaḥ
153 ॥ तस्मात्तु विषुवं ज्ञेयं पितृदेवहितं सदा । पर्व ज्ञात्वा न मुह्येत पित्र्ये दैवे च मानवः
153 // tasmāttu viṣuvaṃ jñeyaṃ pitṛdevahitaṃ sadā / parva jñātvā na muhyeta pitrye daive ca mānavaḥ
154 ॥ तस्मात्स्मृतं प्रचानां वै विषुवत्सर्वगं सदा । आलोकात्तु स्मृतो लोको लोकालोकः स उच्यते
154 // tasmātsmṛtaṃ pracānāṃ vai viṣuvatsarvagaṃ sadā / ālokāttu smṛto loko lokālokaḥ sa ucyate
155 ॥ लोकपालाः स्थितास्तत्र लोकालोकस्य मध्यतः । चत्वारस्ते महात्मानस्तिष्टन्त्याभूतसंप्लवात्
155 // lokapālāḥ sthitāstatra lokālokasya madhyataḥ / catvāraste mahātmānastiṣṭantyābhūtasaṃplavāt
156 ॥ सुधामा चैव वैराजः कर्दमः शङ्खपास्तथा । हिरण्यरोमा पर्जन्यः केतुमान्राजसश्च यः
156 // sudhāmā caiva vairājaḥ kardamaḥ śaṅkhapāstathā / hiraṇyaromā parjanyaḥ ketumānrājasaśca yaḥ
157 ॥ निर्द्वन्द्वा निरभीमाना निः सीमा निष्परिग्रहाः । लोकपालाः स्थिता ह्येते लोकालोके चतुर्दिशम्
157 // nirdvandvā nirabhīmānā niḥ sīmā niṣparigrahāḥ / lokapālāḥ sthitā hyete lokāloke caturdiśam
158 ॥ उत्तरं यदपस्तस्य ह्यजवीथ्याश्च दक्षिणाम् । पितृयानः स वै पन्था वैश्वानरपथाद्वहिः
158 // uttaraṃ yadapastasya hyajavīthyāśca dakṣiṇām / pitṛyānaḥ sa vai panthā vaiśvānarapathādvahiḥ
159 ॥ तत्रासते प्रजावन्तो मुनयो ये ऽग्निहोत्रिणः । लोकस्य संतानकराः पितृयानपथे स्थिताः
159 // tatrāsate prajāvanto munayo ye 'gnihotriṇaḥ / lokasya saṃtānakarāḥ pitṛyānapathe sthitāḥ
160 ॥ भूतारंभकृतं कर्म आशिषो ऋत्विगुद्यताः । प्रारभन्ते लोककामास्तेषां पन्थाः स दक्षिणाः
160 // bhūtāraṃbhakṛtaṃ karma āśiṣo ṛtvigudyatāḥ / prārabhante lokakāmāsteṣāṃ panthāḥ sa dakṣiṇāḥ
161 ॥ चलितं ते पुनर्धर्मं स्थापयन्ति युगेयुगे । संतप्तास्तपसा चैव मर्यादाभिः श्रुतेन च
161 // calitaṃ te punardharmaṃ sthāpayanti yugeyuge / saṃtaptāstapasā caiva maryādābhiḥ śrutena ca
162 ॥ जायमानास्तु पूर्वे वै पश्चिमानां गृहे ष्विह । पश्चिमाश्चैव पूर्वेषां जायन्ते निधनेष्वपि
162 // jāyamānāstu pūrve vai paścimānāṃ gṛhe ṣviha / paścimāścaiva pūrveṣāṃ jāyante nidhaneṣvapi
163 ॥ एवमावर्त्तमानास्ते तिष्ठन्त्याभूतसंप्लवात् । अष्टाशीतिसहस्राणि ऋषीमाङ्गृहमेधिनाम्
163 // evamāvarttamānāste tiṣṭhantyābhūtasaṃplavāt / aṣṭāśītisahasrāṇi ṛṣīmāṅgṛhamedhinām
164 ॥ सवितुर्दक्षिणं मार्गश्रिता ह्याचन्द्रतारकम् । क्रियावतां प्रसंख्यैषा ये श्मशानानि भेजिरे
164 // saviturdakṣiṇaṃ mārgaśritā hyācandratārakam / kriyāvatāṃ prasaṃkhyaiṣā ye śmaśānāni bhejire
165 ॥ लोकसंव्यवहाराश्च भूतारंभकृतेन च । इच्छाद्वेषप्रवृत्त्या च मैथुनोपगमेन वै
165 // lokasaṃvyavahārāśca bhūtāraṃbhakṛtena ca / icchādveṣapravṛttyā ca maithunopagamena vai
166 ॥ तथा कामकृतेनेह सेवनाद्विषयस्य च । एतैस्तैः कारणैः सिद्धा ये श्मशानानि भेजिरे
166 // tathā kāmakṛteneha sevanādviṣayasya ca / etaistaiḥ kāraṇaiḥ siddhā ye śmaśānāni bhejire
167 ॥ प्रचैषिणस्ते मुनयो द्वापरेष्विह जज्ञिरे । नागवीथ्युत्तरो यश्च सप्तर्षिगणदक्षिणः
167 // pracaiṣiṇaste munayo dvāpareṣviha jajñire / nāgavīthyuttaro yaśca saptarṣigaṇadakṣiṇaḥ
168 ॥ उत्तरः सवितुः पन्था देवयानश्च स स्मृतः । यत्र ते वासिनः सिद्धा विमला ब्रह्मचारिणः
168 // uttaraḥ savituḥ panthā devayānaśca sa smṛtaḥ / yatra te vāsinaḥ siddhā vimalā brahmacāriṇaḥ
169 ॥ संततिं ते जुगुप्संते तस्मान्मृत्युस्तु तैर्जितः । अष्टाशीतिसहस्राणि ऋषीणामूर्द्ध्वरेतसाम्
169 // saṃtatiṃ te jugupsaṃte tasmānmṛtyustu tairjitaḥ / aṣṭāśītisahasrāṇi ṛṣīṇāmūrddhvaretasām
170 ॥ उदक्पन्थानमत्यर्थं श्रिता ह्याश्रितसंप्लवात् । ते संप्रयोगाल्लोकस्य मैथुनस्य च वर्जनात्
170 // udakpanthānamatyarthaṃ śritā hyāśritasaṃplavāt / te saṃprayogāllokasya maithunasya ca varjanāt
171 ॥ इच्छाद्वेषनिवृत्त्या च भूतारंभविवर्जनात् । पुनश्चाकामसंयोगाच्छब्दादेर्देषदर् शनात्
171 // icchādveṣanivṛttyā ca bhūtāraṃbhavivarjanāt / punaścākāmasaṃyogācchabdāderdeṣadar śanāt
172 ॥ इत्येतैः कारणैः सिद्धास्ते ऽमृतत्वं हि भेजिरे । आभूतसंप्लवस्थानाममृतत्वं विभाव्यते
172 // ityetaiḥ kāraṇaiḥ siddhāste 'mṛtatvaṃ hi bhejire / ābhūtasaṃplavasthānāmamṛtatvaṃ vibhāvyate
173 ॥ त्रैलोक्यस्थिति कालाय पुनर्दाराभिगमिनाम् । ब्रूणहत्याश्वमेधाभ्यां पुण्यपापकृतो ऽपरे
173 // trailokyasthiti kālāya punardārābhigaminām / brūṇahatyāśvamedhābhyāṃ puṇyapāpakṛto 'pare
174 ॥ आभूतसंप्लवान्ते तु क्षीयं ते ह्यूर्ध्वरेतसः । उर्द्ध्वोत्तरमृषिभ्यस्तु ध्रुवो यत्र स वै स्मृतः
174 // ābhūtasaṃplavānte tu kṣīyaṃ te hyūrdhvaretasaḥ / urddhvottaramṛṣibhyastu dhruvo yatra sa vai smṛtaḥ
175 ॥ एतद्विष्णुपदं दिव्यं तृतीयं व्योम्नि भास्वरम् । यत्र गत्वा न शोचन्ति तद्विष्णोः परमं पदम् । धर्मध्रुवाद्यास्तिष्ठन्ति यत्र ते लोकसाधकाः
175 // etadviṣṇupadaṃ divyaṃ tṛtīyaṃ vyomni bhāsvaram / yatra gatvā na śocanti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam / dharmadhruvādyāstiṣṭhanti yatra te lokasādhakāḥ