53 ॥ इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे अग्निनिचयो नाम द्वादशो ऽध्यायः सुत उवाच ब्रह्मणः सृजतः पुत्रान् पूर्वं स्वायंभुवेंऽतरे । गात्रेभ्यो जज्ञिरे तस्य मनुष्यासुरदेवताः
53 // iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde agninicayo nāma dvādaśo 'dhyāyaḥ suta uvāca brahmaṇaḥ sṛjataḥ putrān pūrvaṃ svāyaṃbhuveṃ'tare / gātrebhyo jajñire tasya manuṣyāsuradevatāḥ
1 ॥ पितृवन्मन्यमानास्तं जज्ञिरे पितरो ऽपि च । तेषां निसर्गः प्रागुक्तः समासाच्छ्रुयतां पुनः
1 // pitṛvanmanyamānāstaṃ jajñire pitaro 'pi ca / teṣāṃ nisargaḥ prāguktaḥ samāsācchruyatāṃ punaḥ
2 ॥ देवासुरमनुष्यांश्च सृष्ट्वा ब्रह्माभ्यमन्यत । पितृवन्मन्यमाना वै जज्ञिरे ऽस्योपपक्षतः
2 // devāsuramanuṣyāṃśca sṛṣṭvā brahmābhyamanyata / pitṛvanmanyamānā vai jajñire 'syopapakṣataḥ
3 ॥ मध्वादयः षडृतवः पितॄंस्तान्परिचक्षते । ऋतवः पितरो देवा इत्येषा वैदिकी श्रुतिः
3 // madhvādayaḥ ṣaḍṛtavaḥ pitṝṃstānparicakṣate / ṛtavaḥ pitaro devā ityeṣā vaidikī śrutiḥ
4 ॥ मन्वन्तरेषु सर्वेषु ह्यतीतानागतेषु वै । एते स्वायंभुवे पूर्वमुत्पन्नाश्चान्तरे शुभे
4 // manvantareṣu sarveṣu hyatītānāgateṣu vai / ete svāyaṃbhuve pūrvamutpannāścāntare śubhe
5 ॥ अग्निष्वात्ता स्मृता नाम्ना तथा बर्हिषदश्च वै । अयज्वानस्तथा तेषामासन्ये गृहमेधिनः
5 // agniṣvāttā smṛtā nāmnā tathā barhiṣadaśca vai / ayajvānastathā teṣāmāsanye gṛhamedhinaḥ
6 ॥ अग्निष्वात्ता स्मृतास्ते वै पितरो नाहिताग्नयः । यज्वानस्तेषु ये त्वासन्पितरः सोमपीथिनः
6 // agniṣvāttā smṛtāste vai pitaro nāhitāgnayaḥ / yajvānasteṣu ye tvāsanpitaraḥ somapīthinaḥ
7 ॥ स्मृता बर्हिषदस्ते वै पितर स्त्वग्निहोत्रिणः । ऋतवः पितरो देवाः शास्त्रे ऽस्मिन्निश्चयं गताः
7 // smṛtā barhiṣadaste vai pitara stvagnihotriṇaḥ / ṛtavaḥ pitaro devāḥ śāstre 'sminniścayaṃ gatāḥ
8 ॥ मधुमाधवौ रसौ ज्ञेयौ शुचिशुक्रौ च शुष्मिणौ । नभाश्चैव नभस्यश्च जीवावेतापुदात्दृतौ
8 // madhumādhavau rasau jñeyau śuciśukrau ca śuṣmiṇau / nabhāścaiva nabhasyaśca jīvāvetāpudātdṛtau
9 ॥ इषश्चैव तथोर्जश्च स्वधावन्तावृदात्दृतौ । सहश्चैव सहस्यश्च घोरावेतापुदात्दृतौ
9 // iṣaścaiva tathorjaśca svadhāvantāvṛdātdṛtau / sahaścaiva sahasyaśca ghorāvetāpudātdṛtau
10 ॥ तपाश्चैव तपस्यश्च मन्युमन्तौ तु शैशिरौ । कालावस्थासु षट्स्वेते मासाख्या वै व्यवस्थिताः
10 // tapāścaiva tapasyaśca manyumantau tu śaiśirau / kālāvasthāsu ṣaṭsvete māsākhyā vai vyavasthitāḥ
11 ॥ इमे च ऋतवः प्रोक्ताश्चेतनाचेतनेषु वै । ऋतवो ब्रह्मणः पुत्रा विज्ञेयास्ते ऽभिमानिनः
11 // ime ca ṛtavaḥ proktāścetanācetaneṣu vai / ṛtavo brahmaṇaḥ putrā vijñeyāste 'bhimāninaḥ
12 ॥ मासार्द्धमासस्थानेषु स्थानिनौ ऋतवो मताः । स्थानानां व्यतिरेकेण ज्ञेयाः स्थानागिमानिनः
12 // māsārddhamāsasthāneṣu sthāninau ṛtavo matāḥ / sthānānāṃ vyatirekeṇa jñeyāḥ sthānāgimāninaḥ
13 ॥ अहोरात्राणि मासाश्च ऋतवश्चायनानि च । संवत्सराश्च स्थानानि कामाख्या ह्यभिमानिनाम्
13 // ahorātrāṇi māsāśca ṛtavaścāyanāni ca / saṃvatsarāśca sthānāni kāmākhyā hyabhimāninām
14 ॥ एतेषु स्थानिनो ये तु कालावस्था व्यवस्थिताः । तत्सतत्त्वास्तदात्मानस्तान्वक्ष्यामि निबोधत
14 // eteṣu sthānino ye tu kālāvasthā vyavasthitāḥ / tatsatattvāstadātmānastānvakṣyāmi nibodhata
15 ॥ पार्वण्यस्ति थयः संध्याः पक्षा मासार्द्धसंमिताः । निमेषाश्च कलाः कष्ठा मुहुर्त्ता दिवसाः क्षयाः
15 // pārvaṇyasti thayaḥ saṃdhyāḥ pakṣā māsārddhasaṃmitāḥ / nimeṣāśca kalāḥ kaṣṭhā muhurttā divasāḥ kṣayāḥ
16 ॥ द्वावर्द्धमासौ मासस्तु द्वौ मासावृ तुरुच्यते । ऋतुत्रयं चाप्ययनं द्वे ऽयने दक्षिणोत्तरे
16 // dvāvarddhamāsau māsastu dvau māsāvṛ turucyate / ṛtutrayaṃ cāpyayanaṃ dve 'yane dakṣiṇottare
17 ॥ संवत्सरः समेतश्च स्थानान्येतानि स्थानिनाम् । ऋतवस्तु निमेः पुत्रा विज्ञेयास्ते तथैव षट्
17 // saṃvatsaraḥ sametaśca sthānānyetāni sthāninām / ṛtavastu nimeḥ putrā vijñeyāste tathaiva ṣaṭ
18 ॥ ऋतुपुत्राः स्मृताः पञ्च प्रजाः स्वार्तवलक्षणाः । यस्माच्चैवार्त्तवेभ्यस्तु जायन्ते स्थाणु जङ्गमाः
18 // ṛtuputrāḥ smṛtāḥ pañca prajāḥ svārtavalakṣaṇāḥ / yasmāccaivārttavebhyastu jāyante sthāṇu jaṅgamāḥ
19 ॥ आर्तवाः पितरस्तस्मादृतवश्च पितामहाः । समेतास्तु प्रसूयन्ते प्रजाश्चैव प्रजापतेः
19 // ārtavāḥ pitarastasmādṛtavaśca pitāmahāḥ / sametāstu prasūyante prajāścaiva prajāpateḥ
20 ॥ तस्मात्स्मृतः प्रजानां वै वत्सरः प्रपितामहः । स्थानेषु स्थानिनो ह्येते स्थानात्मानः प्रकीर्त्तिताः
20 // tasmātsmṛtaḥ prajānāṃ vai vatsaraḥ prapitāmahaḥ / sthāneṣu sthānino hyete sthānātmānaḥ prakīrttitāḥ
21 ॥ तदाख्यास्तत्ससत्त्वाश्च तदात्मानश्च ते स्मृताः । प्रजापतिः स्मृतो यस्तु स तु संवत्सरो मतः
21 // tadākhyāstatsasattvāśca tadātmānaśca te smṛtāḥ / prajāpatiḥ smṛto yastu sa tu saṃvatsaro mataḥ
22 ॥ संवत्सरसुतो ह्यग्नि ऋत इत्युच्यते बुधैः । ऋतात्तु ऋतवो यस्माज्जज्ञिरे ऋतवस्ततः
22 // saṃvatsarasuto hyagni ṛta ityucyate budhaiḥ / ṛtāttu ṛtavo yasmājjajñire ṛtavastataḥ
23 ॥ मासाः षडर्तवो ज्ञेयास्तेषां पञ्चर्तवाः स्मृताः । द्विपदां चतुष्पदां चैव पक्षिणां सर्वतामपि
23 // māsāḥ ṣaḍartavo jñeyāsteṣāṃ pañcartavāḥ smṛtāḥ / dvipadāṃ catuṣpadāṃ caiva pakṣiṇāṃ sarvatāmapi
24 ॥ स्थावराणां च पञ्चानां पुष्पं कालार्त्तवं स्मृतम् । ऋतुत्वमार्तवत्वं च पितृत्वं च प्रकीर्त्तितम्
24 // sthāvarāṇāṃ ca pañcānāṃ puṣpaṃ kālārttavaṃ smṛtam / ṛtutvamārtavatvaṃ ca pitṛtvaṃ ca prakīrttitam
25 ॥ इत्येते पितरो ज्ञेया ऋतवश्चार्तवाश्च ये । सर्वभूतानि तेभ्यो यदृतुकालाद्विजज्ञिरे
25 // ityete pitaro jñeyā ṛtavaścārtavāśca ye / sarvabhūtāni tebhyo yadṛtukālādvijajñire
26 ॥ तस्मादेते हि पितर आर्तवा इति नः श्रुतम् । मन्वन्तरेष्विह त्वेते स्थिताः कालभिमानिनः
26 // tasmādete hi pitara ārtavā iti naḥ śrutam / manvantareṣviha tvete sthitāḥ kālabhimāninaḥ
27 ॥ कार्यकारणयुक्तास्तु ए श्वर्याद्व्याप्य संस्थिताः । स्थानाभिमानिनो ह्येते तिष्ठन्तीह प्रसंगमात्
27 // kāryakāraṇayuktāstu e śvaryādvyāpya saṃsthitāḥ / sthānābhimānino hyete tiṣṭhantīha prasaṃgamāt
28 ॥ अग्निष्वात्ता बर्हिषदः पितरो विविधाः पुनः । जज्ञे स्वधापितृभ्यस्तु द्वे कन्ये लोकविश्रुते
28 // agniṣvāttā barhiṣadaḥ pitaro vividhāḥ punaḥ / jajñe svadhāpitṛbhyastu dve kanye lokaviśrute
29 ॥ मेना च धारणी चैव याभ्यां धतमिदं जगत् । ते उभे ब्रह्मवादिन्यौ योगिन्यौ चैव ते उभे
29 // menā ca dhāraṇī caiva yābhyāṃ dhatamidaṃ jagat / te ubhe brahmavādinyau yoginyau caiva te ubhe
30 ॥ पितरस्ते निजे कन्ये धर्मार्थं प्रददुः शुभे । अग्निष्वात्तास्तु ये प्रोक्तास्तेषां मेना तु मानसी
30 // pitaraste nije kanye dharmārthaṃ pradaduḥ śubhe / agniṣvāttāstu ye proktāsteṣāṃ menā tu mānasī
31 ॥ धारणी मानसी चैव कन्या बर्हिषदां स्मृता । मेरोस्तां धारणीं नाम पत्न्यर्थं वा सृजन् घुभाम्
31 // dhāraṇī mānasī caiva kanyā barhiṣadāṃ smṛtā / merostāṃ dhāraṇīṃ nāma patnyarthaṃ vā sṛjan ghubhām
32 ॥ पितरस्ते बर्हिषदः स्मृता ये सोमपायिनः । अग्निष्वात्तास्तु तां मेना पत्नी हिमवते ददुः
32 // pitaraste barhiṣadaḥ smṛtā ye somapāyinaḥ / agniṣvāttāstu tāṃ menā patnī himavate daduḥ
33 ॥ उपहूता स्मृता ये वै तद्दौहित्रान्निबोधत । मेना हिमवतः पत्नी मैनाकं सा व्यजायत
33 // upahūtā smṛtā ye vai taddauhitrānnibodhata / menā himavataḥ patnī mainākaṃ sā vyajāyata
34 ॥ गङ्गां सरिद्वरां चैव पत्नी या लवणोदधेः । मैनाकस्या त्मजः क्रौचः क्रैञ्चद्वीपो यतः स्मृतः
34 // gaṅgāṃ saridvarāṃ caiva patnī yā lavaṇodadheḥ / mainākasyā tmajaḥ kraucaḥ kraiñcadvīpo yataḥ smṛtaḥ
35 ॥ मेरोस्तु धारणी पत्नी दिव्यौषधिसमन्वितम् । मन्दरं सुषुवे पुत्रं तिस्रः कन्याश्च विश्रुताः
35 // merostu dhāraṇī patnī divyauṣadhisamanvitam / mandaraṃ suṣuve putraṃ tisraḥ kanyāśca viśrutāḥ
36 ॥ वेलां च नियतिं चैव तृतीयां चायतिं विदुः । धातुश्चैवायतिः पत्नी विधातुर्नियतिः स्मृता
36 // velāṃ ca niyatiṃ caiva tṛtīyāṃ cāyatiṃ viduḥ / dhātuścaivāyatiḥ patnī vidhāturniyatiḥ smṛtā
37 ॥ स्वायं भुवेंऽतरे पूर्वं ययोर्वै कीर्त्तिताः प्रजाः । सुषुवे सागराद्वेला कन्यामेकामनिन्दिताम्
37 // svāyaṃ bhuveṃ'tare pūrvaṃ yayorvai kīrttitāḥ prajāḥ / suṣuve sāgarādvelā kanyāmekāmaninditām
38 ॥ सवर्णां नाम सामुद्रीं पत्नीं प्राचीनबर्हिषः । सवर्णायां सुता जाता दश प्राचीनबर्हिषः
38 // savarṇāṃ nāma sāmudrīṃ patnīṃ prācīnabarhiṣaḥ / savarṇāyāṃ sutā jātā daśa prācīnabarhiṣaḥ
39 ॥ सर्वे प्रचेतसो नाम धनुर्वेदस्य पारगाः । तेषां स्वायंभुवो दक्षः पुत्रत्वं जग्मि वान्प्रभुः
39 // sarve pracetaso nāma dhanurvedasya pāragāḥ / teṣāṃ svāyaṃbhuvo dakṣaḥ putratvaṃ jagmi vānprabhuḥ
40 ॥ त्रयंबकस्याभिशापेन चाक्षुषस्यातरे मनोः । एतच्छुत्वा ततः सूतमपृच्छच्छांशपायनिः
40 // trayaṃbakasyābhiśāpena cākṣuṣasyātare manoḥ / etacchutvā tataḥ sūtamapṛcchacchāṃśapāyaniḥ
41 ॥ उत्पन्नः स कथं दक्षो ह्यभिशापाद्भवस्य तु । चाक्षुषस्यान्तरे पूर्वं तन्नः प्रब्रूहि पृच्छताम्
41 // utpannaḥ sa kathaṃ dakṣo hyabhiśāpādbhavasya tu / cākṣuṣasyāntare pūrvaṃ tannaḥ prabrūhi pṛcchatām
42 ॥ इत्युक्तः कथयामास सूतो दक्षाश्रयां कथाम् । शांशपायनिमामन्त्र्य त्र्यंबकाच्छापकारणम्
42 // ityuktaḥ kathayāmāsa sūto dakṣāśrayāṃ kathām / śāṃśapāyanimāmantrya tryaṃbakācchāpakāraṇam
43 ॥ सूत उवाच दक्षस्यासन्सुता ह्यष्टौ कन्या याः कीर्त्तिता मया । स्वेभ्यो गृहेभ्य आनाय्य ताः पिताभ्यर्चयद्गृहे
43 // sūta uvāca dakṣasyāsansutā hyaṣṭau kanyā yāḥ kīrttitā mayā / svebhyo gṛhebhya ānāyya tāḥ pitābhyarcayadgṛhe
44 ॥ ततस्त्वभ्यर्चिताः सर्वा न्यवसंस्ताः पितुर्गृहे । तासां ज्येष्ठा सती नाम पत्नी या त्र्यंबकस्य वै
44 // tatastvabhyarcitāḥ sarvā nyavasaṃstāḥ piturgṛhe / tāsāṃ jyeṣṭhā satī nāma patnī yā tryaṃbakasya vai
45 ॥ नाजुहावात्मजां तां वै दक्षो रुद्रमभिद्विषन् । अकरोत्संनतिं दक्षे न कदाचिन्महेश्वरः
45 // nājuhāvātmajāṃ tāṃ vai dakṣo rudramabhidviṣan / akarotsaṃnatiṃ dakṣe na kadācinmaheśvaraḥ
46 ॥ जामाता श्वशुरे तस्मिन्स्वभावात्तेजसि स्थितः । ततो ज्ञात्वा सती सर्वाः न्यवसंस्ताः पितुर्गृहे
46 // jāmātā śvaśure tasminsvabhāvāttejasi sthitaḥ / tato jñātvā satī sarvāḥ nyavasaṃstāḥ piturgṛhe
47 ॥ जगाम साप्यनाहूता सती तत्स्व पितुर्गृहम् । ताभ्यो हीनां पिता चक्रे सत्याः पूजामसंमताम्
47 // jagāma sāpyanāhūtā satī tatsva piturgṛham / tābhyo hīnāṃ pitā cakre satyāḥ pūjāmasaṃmatām
48 ॥ ततो ऽब्रवीत्सा पितरं देवी क्रोधादमर्षिता । यवीयसीभ्यो प्यधमां पूजां कृत्वा मम प्रभो
48 // tato 'bravītsā pitaraṃ devī krodhādamarṣitā / yavīyasībhyo pyadhamāṃ pūjāṃ kṛtvā mama prabho
49 ॥ असत्कृत्य पितर्मां त्वं कृतवानसि गर्हितम् । अहं ज्येष्ठा वरिष्ठा च त्वं मां सत्कर्तुमर्ह सि
49 // asatkṛtya pitarmāṃ tvaṃ kṛtavānasi garhitam / ahaṃ jyeṣṭhā variṣṭhā ca tvaṃ māṃ satkartumarha si
50 ॥ एवमुक्तो ऽब्रवीदेनां दक्षः संरक्तलोचनः । त्वत्तः श्रेष्ठावरिष्ठाश्च पूज्या बालाः सुता मम
50 // evamukto 'bravīdenāṃ dakṣaḥ saṃraktalocanaḥ / tvattaḥ śreṣṭhāvariṣṭhāśca pūjyā bālāḥ sutā mama
51 ॥ तासां चैव तु भर्तार स्ते मे बहुमाताः सति । ब्रह्मिष्ठाः सुतपस्काश्च महायोगाः सुधार्मिकाः
51 // tāsāṃ caiva tu bhartāra ste me bahumātāḥ sati / brahmiṣṭhāḥ sutapaskāśca mahāyogāḥ sudhārmikāḥ
52 ॥ गुणैश्चैवाधिकाः श्लाघ्याः सर्वे ते त्र्यंबकात्सति । वसिष्ठो ऽत्रिः पुलस्त्यश्च ह्यङ्गिरा पुलहः क्रतुः
52 // guṇaiścaivādhikāḥ ślāghyāḥ sarve te tryaṃbakātsati / vasiṣṭho 'triḥ pulastyaśca hyaṅgirā pulahaḥ kratuḥ
53 ॥ भृगुर्मरीचिश्च तथा श्रैष्ठा जामातरो मम । यस्मान्मां स्पर्द्धते शर्वः सदा चैवावमन्यते
53 // bhṛgurmarīciśca tathā śraiṣṭhā jāmātaro mama / yasmānmāṃ sparddhate śarvaḥ sadā caivāvamanyate
54 ॥ तेन त्वां न विभूषोमि प्रतिकूलो हि मे भवः । इत्युक्तवांस्तदा दक्षः संप्रमूढेन चेतसा
54 // tena tvāṃ na vibhūṣomi pratikūlo hi me bhavaḥ / ityuktavāṃstadā dakṣaḥ saṃpramūḍhena cetasā
55 ॥ शापार्थमात्मनश्चैव ये चोक्ताः परमर्षयः । तथोक्ता पितरं सा वै क्रुद्धा देवीदम ब्रवीत्
55 // śāpārthamātmanaścaiva ye coktāḥ paramarṣayaḥ / tathoktā pitaraṃ sā vai kruddhā devīdama bravīt
56 ॥ वाङ्मनः कर्मभिर्यस्माददुष्टां मां विगर्हसे । तस्मात्त्यजाम्यहमिमं देहं तात तवात्मजम्
56 // vāṅmanaḥ karmabhiryasmādaduṣṭāṃ māṃ vigarhase / tasmāttyajāmyahamimaṃ dehaṃ tāta tavātmajam
57 ॥ ततस्तेनावमानेन सती दुःखादमर्षिता । अब्रवीद्वचनं देवी नमस्कृत्य स्वयंभुवे
57 // tatastenāvamānena satī duḥkhādamarṣitā / abravīdvacanaṃ devī namaskṛtya svayaṃbhuve
58 ॥ यत्राहमुपपद्ये च पुनर्देहेन भास्वता । तत्राप्यहमसंभूता संभूता धार्मिकादपि
58 // yatrāhamupapadye ca punardehena bhāsvatā / tatrāpyahamasaṃbhūtā saṃbhūtā dhārmikādapi
59 ॥ गच्छेयं धर्मपत्नीत्वं त्र्यंबकस्यैव धीमतः । तत्रैवाथ समासीना युक्तात्मानं समादधे
59 // gaccheyaṃ dharmapatnītvaṃ tryaṃbakasyaiva dhīmataḥ / tatraivātha samāsīnā yuktātmānaṃ samādadhe
60 ॥ धारयामास चाग्नेयीं धारणां मनसात्मनः । तत आत्मसमुत्थो ऽस्या वायुना समुदीरितः । सर्वागेभ्यो विनिःसृत्य वह्निस्तां भस्मसात्करोत्
60 // dhārayāmāsa cāgneyīṃ dhāraṇāṃ manasātmanaḥ / tata ātmasamuttho 'syā vāyunā samudīritaḥ / sarvāgebhyo viniḥsṛtya vahnistāṃ bhasmasātkarot
61 ॥ तदुपश्रुत्य निधनं सत्या देवो ऽथ शूलभृत् । संवादं च तयोर्बुद्धा याथातथ्येन शङ्करः । दक्षस्य च ऋषीणां च चुकोप भगवान्प्रभुः
61 // tadupaśrutya nidhanaṃ satyā devo 'tha śūlabhṛt / saṃvādaṃ ca tayorbuddhā yāthātathyena śaṅkaraḥ / dakṣasya ca ṛṣīṇāṃ ca cukopa bhagavānprabhuḥ
62 ॥ रुद्र उवाच सर्वेषामेव लोकानां भूर्लोकस्त्वादिरुच्यते । तं सदा धारयिष्यामि निदेशात्परमेष्ठिनः
62 // rudra uvāca sarveṣāmeva lokānāṃ bhūrlokastvādirucyate / taṃ sadā dhārayiṣyāmi nideśātparameṣṭhinaḥ
63 ॥ अस्यां क्षितौ धृता लोकाः सर्वे तिष्ठन्ति भास्वराः । तानहं धारया मीह सततं च तदाज्ञया
63 // asyāṃ kṣitau dhṛtā lokāḥ sarve tiṣṭhanti bhāsvarāḥ / tānahaṃ dhārayā mīha satataṃ ca tadājñayā
64 ॥ चातुर्वर्ण्यं हि देवानां ते चाप्येकत्र भुञ्जते । नाहं तैः सह भोक्षये वै ततो दास्यन्ति ते पृथक्
64 // cāturvarṇyaṃ hi devānāṃ te cāpyekatra bhuñjate / nāhaṃ taiḥ saha bhokṣaye vai tato dāsyanti te pṛthak
65 ॥ यस्मादवमता दक्ष मत्कृते ऽनागसा सती । प्रशस्ताश्चेतराः सर्वाः स्वसुता भर्तृभिः सह
65 // yasmādavamatā dakṣa matkṛte 'nāgasā satī / praśastāścetarāḥ sarvāḥ svasutā bhartṛbhiḥ saha
66 ॥ तस्मा द्वैवस्वते प्राप्ते पुनरेते महर्षयः । उत्पत्स्यन्ते द्वितीये वै मम यज्ञ ह्ययोनिचाः
66 // tasmā dvaivasvate prāpte punarete maharṣayaḥ / utpatsyante dvitīye vai mama yajña hyayonicāḥ
67 ॥ हुते वै ब्रह्मणा शुक्रे चाक्षुषस्यातरे मनोः । अभिव्याहृत्य सर्वांस्तान् दक्षं चैवाशपत्पुनः
67 // hute vai brahmaṇā śukre cākṣuṣasyātare manoḥ / abhivyāhṛtya sarvāṃstān dakṣaṃ caivāśapatpunaḥ
68 ॥ भविता मानुषो राजा चाक्षुषस्य त्वमन्वये । प्राचीनबर्हिषः पौत्रः पुत्रश्चैव प्रचे तसाम्
68 // bhavitā mānuṣo rājā cākṣuṣasya tvamanvaye / prācīnabarhiṣaḥ pautraḥ putraścaiva prace tasām
69 ॥ दक्ष एवेह नाम्ना तु मारिषायां जनिष्यसि । कन्यायां शाखिनां त्वं वै प्राप्ते वैवस्वतेंऽतरे
69 // dakṣa eveha nāmnā tu māriṣāyāṃ janiṣyasi / kanyāyāṃ śākhināṃ tvaṃ vai prāpte vaivasvateṃ'tare
70 ॥ विघ्नं तत्रा प्यहं तुभ्यमाचरिष्यामि दुर्मते । धर्म्मयुक्ते च ते कार्ये एकस्मिंस्तु दुरासदे
70 // vighnaṃ tatrā pyahaṃ tubhyamācariṣyāmi durmate / dharmmayukte ca te kārye ekasmiṃstu durāsade
71 ॥ सुत उवाच तदुपश्रुत्य दक्षस्तु रुद्रं सो ऽभ्य शपत्पुनः । यस्मात्त्वं मत्कृते ऽनिष्टमृषीणां कृतवानसि । तस्मात्सार्द्धं सुरैर्यज्ञे न त्वां यक्ष्यन्ति वै द्विजाः
71 // suta uvāca tadupaśrutya dakṣastu rudraṃ so 'bhya śapatpunaḥ / yasmāttvaṃ matkṛte 'niṣṭamṛṣīṇāṃ kṛtavānasi / tasmātsārddhaṃ surairyajñe na tvāṃ yakṣyanti vai dvijāḥ
72 ॥ हुत्वाऽहुतिं तव क्रूर ह्यपः स्प्रक्ष्यन्ति कर्मसु । इहैव वत्स्यसि तथा दिवं हित्वा युगक्षयात्
72 // hutvā'hutiṃ tava krūra hyapaḥ sprakṣyanti karmasu / ihaiva vatsyasi tathā divaṃ hitvā yugakṣayāt
73 ॥ ततो देवैःस तैः सार्द्धं नेज्यते पृथसिज्यते । ततो ऽभिव्याहृतो दक्षो रुद्रेणामिततेजसा
73 // tato devaiḥsa taiḥ sārddhaṃ nejyate pṛthasijyate / tato 'bhivyāhṛto dakṣo rudreṇāmitatejasā
74 ॥ स्वायंभुवीं तनुं त्यक्त्वा उत्पन्नो मानुषेष्विह
74 // svāyaṃbhuvīṃ tanuṃ tyaktvā utpanno mānuṣeṣviha
75 ॥ ज्ञात्वा गृहपतिर्दक्षो यज्ञाना मीश्वरं प्रभुम् । समस्तेनेह यज्ञेन सो ऽयजद्दैवतैः सह
75 // jñātvā gṛhapatirdakṣo yajñānā mīśvaraṃ prabhum / samasteneha yajñena so 'yajaddaivataiḥ saha
76 ॥ अथ देवी सती या तु प्राप्ते वैवस्वतेंऽतरे । मेनायां तामुमां देवीं जनयामास शैलराट्
76 // atha devī satī yā tu prāpte vaivasvateṃ'tare / menāyāṃ tāmumāṃ devīṃ janayāmāsa śailarāṭ
77 ॥ या तु देवी सती पूर्वमासीत्पश्चादुमाभवत् । सदा पत्नी भवस्यैषा न तया मुच्यते भवः
77 // yā tu devī satī pūrvamāsītpaścādumābhavat / sadā patnī bhavasyaiṣā na tayā mucyate bhavaḥ
78 ॥ मरीचं कश्यपं देवी यथादितिरनुव्रता । यथा नारायणं श्रीश्च मघवतं शची यथा
78 // marīcaṃ kaśyapaṃ devī yathāditiranuvratā / yathā nārāyaṇaṃ śrīśca maghavataṃ śacī yathā
79 ॥ विष्णुं कीर्ती रुषा मूर्यं वसिष्ठं चाप्यरुन्धती । नैतास्तु विजहत्येतान् भर्तॄन् देव्यः कदाचन
79 // viṣṇuṃ kīrtī ruṣā mūryaṃ vasiṣṭhaṃ cāpyarundhatī / naitāstu vijahatyetān bhartṝn devyaḥ kadācana
80 ॥ आवर्तमानाः कल्पेषु जायन्ते तैः पुनः सह । एवं प्राचेतसो दक्षो जज्ञे वै चाक्षुषेंऽतरे
80 // āvartamānāḥ kalpeṣu jāyante taiḥ punaḥ saha / evaṃ prācetaso dakṣo jajñe vai cākṣuṣeṃ'tare
81 ॥ दशभ्यस्तु प्रचेतोभ्यो मारिषायां पुनर्नृपः । जज्ञे तदाभिशापेन द्वितीय इति नः श्रुतम्
81 // daśabhyastu pracetobhyo māriṣāyāṃ punarnṛpaḥ / jajñe tadābhiśāpena dvitīya iti naḥ śrutam
82 ॥ भृगवादयश्च ये सप्त जज्ञिरे च महर्षयः । आद्ये त्रेतायुगे पूर्वं मनोर्वैवस्वतस्य च
82 // bhṛgavādayaśca ye sapta jajñire ca maharṣayaḥ / ādye tretāyuge pūrvaṃ manorvaivasvatasya ca
83 ॥ देवस्य महतो यज्ञे वारुणीं बिभ्रतस्तनुम् । इत्येषो ऽनुशयो ह्यासीत्तयोर्जात्यन्तरानुगः
83 // devasya mahato yajñe vāruṇīṃ bibhratastanum / ityeṣo 'nuśayo hyāsīttayorjātyantarānugaḥ
84 ॥ प्रजापतेश्च दक्षस्य त्र्यबकस्य च धीमतः । तस्मान्नानुशयः कार्यो वैरेष्विह कदाचन
84 // prajāpateśca dakṣasya tryabakasya ca dhīmataḥ / tasmānnānuśayaḥ kāryo vaireṣviha kadācana
85 ॥ जात्यन्तरगतस्यापि भवितस्य शुभाशुभैः । ख्यातिं न मुञ्चते जन्तुस्तन्न कार्यं विपश्चिता
85 // jātyantaragatasyāpi bhavitasya śubhāśubhaiḥ / khyātiṃ na muñcate jantustanna kāryaṃ vipaścitā
86 ॥ इत्येषा समनुक्रान्ता कथा पापप्रमोचनी । या दक्षमधिकृत्येह त्वया पूर्वं प्रचौदिता
86 // ityeṣā samanukrāntā kathā pāpapramocanī / yā dakṣamadhikṛtyeha tvayā pūrvaṃ pracauditā
87 ॥ पितृवंशप्रसंगेन कथा ह्येषा प्रकीर्त्तिता । पितॄणामानुपूर्व्येण देवान्वक्ष्याम्यतः परम्
87 // pitṛvaṃśaprasaṃgena kathā hyeṣā prakīrttitā / pitṝṇāmānupūrvyeṇa devānvakṣyāmyataḥ param
88 ॥ त्रेतायुगमुखे पूर्वमासन्स्वायंभुवेंऽतरे । देवायामा इति ख्याताः पूर्वं ये यज्ञसूनवः
88 // tretāyugamukhe pūrvamāsansvāyaṃbhuveṃ'tare / devāyāmā iti khyātāḥ pūrvaṃ ye yajñasūnavaḥ
89 ॥ प्रथिता ब्रह्मणः पुत्रा अजत्वादजितास्तु ते । पुत्राः स्वायंभुवस्यैते शक्ता नाम तु मानसाः
89 // prathitā brahmaṇaḥ putrā ajatvādajitāstu te / putrāḥ svāyaṃbhuvasyaite śaktā nāma tu mānasāḥ
90 ॥ तेषां यतो गणा ह्येते देवानां तु त्रयः स्मृताः । छन्दजास्तु त्रयस्त्रिंशत्सर्गे स्वायंभुवस्य ह
90 // teṣāṃ yato gaṇā hyete devānāṃ tu trayaḥ smṛtāḥ / chandajāstu trayastriṃśatsarge svāyaṃbhuvasya ha
91 ॥ यदुर्ययातिर्देवौ द्वौ वीवधस्रासतो मतिः । विभासश्च क्रतुश्चैव प्रयातिर्विश्रुतो द्युतिः
91 // yaduryayātirdevau dvau vīvadhasrāsato matiḥ / vibhāsaśca kratuścaiva prayātirviśruto dyutiḥ
92 ॥ वायव्यः संयमश्चैव यामा द्वादश कीर्त्तिताः । असमश्चोग्रदृष्टिश्च सुनयो ऽथ शुचिश्रवाः
92 // vāyavyaḥ saṃyamaścaiva yāmā dvādaśa kīrttitāḥ / asamaścogradṛṣṭiśca sunayo 'tha śuciśravāḥ
93 ॥ केवलो विश्वरूपश्च सुदक्षो मधुपस्तथा । तुरीय इद्रयुक्चैव युक्तो ग्रावजितस्तु वै
93 // kevalo viśvarūpaśca sudakṣo madhupastathā / turīya idrayukcaiva yukto grāvajitastu vai
94 ॥ चनिमा विश्वदेवा च जविष्ठो मितवानपि । जरो विभुर्विभावश्च स ऋचीको ऽथ दुर्दिहः
94 // canimā viśvadevā ca javiṣṭho mitavānapi / jaro vibhurvibhāvaśca sa ṛcīko 'tha durdihaḥ
95 ॥ श्रुतिर्गृणानो ऽथ बृहच्छुक्रा द्वादश कीर्त्तिताः । आसन्स्वायंभुवस्यैते चान्तरे सोमपायिनः
95 // śrutirgṛṇāno 'tha bṛhacchukrā dvādaśa kīrttitāḥ / āsansvāyaṃbhuvasyaite cāntare somapāyinaḥ
96 ॥ दीप्तिमन्तो गणा ह्येते वीर्यवन्तो महाबलाः । तेषामिन्द्रस्तद्दा ह्यासीत्प्रथमे विश्वभुक्त प्रभुः
96 // dīptimanto gaṇā hyete vīryavanto mahābalāḥ / teṣāmindrastaddā hyāsītprathame viśvabhukta prabhuḥ
97 ॥ असुरा ये तदा तेषामासन् दायादबान्धवाः । सुपर्णयक्षगन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः
97 // asurā ye tadā teṣāmāsan dāyādabāndhavāḥ / suparṇayakṣagandharvāḥ piśācoragarākṣasāḥ
98 ॥ अष्टौ ताः पितृभिः सार्द्धमासन्या देवयोनयः । स्वायंभुवेन्तरे ऽतीताः प्रजास्तासां महस्रशः
98 // aṣṭau tāḥ pitṛbhiḥ sārddhamāsanyā devayonayaḥ / svāyaṃbhuventare 'tītāḥ prajāstāsāṃ mahasraśaḥ
99 ॥ प्रभावरूपसंपन्ना आयुषा च बलेन च । विस्तरादिह नोच्यन्ते माप्रसंगो भवेदिह
99 // prabhāvarūpasaṃpannā āyuṣā ca balena ca / vistarādiha nocyante māprasaṃgo bhavediha
100 ॥ स्वायंभुवो विसर्गस्तु विज्ञेयः सांप्रतेन ह । अतीतो वर्तमानेन दृष्टो वैवस्वते न सः
100 // svāyaṃbhuvo visargastu vijñeyaḥ sāṃpratena ha / atīto vartamānena dṛṣṭo vaivasvate na saḥ
101 ॥ प्रजाभिर्देवाताभिश्च ऋषिभिः पितृभिः सह । तेषां सर्पर्षयः पूर्वमासन्ये तान्निबोधत
101 // prajābhirdevātābhiśca ṛṣibhiḥ pitṛbhiḥ saha / teṣāṃ sarparṣayaḥ pūrvamāsanye tānnibodhata
102 ॥ भृग्वं गिरा मरीचिश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । अत्रिश्चैव वसिष्ठस्च सप्त स्वायंभुवे ऽतरे
102 // bhṛgvaṃ girā marīciśca pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ / atriścaiva vasiṣṭhasca sapta svāyaṃbhuve 'tare
103 ॥ आग्नीध्रश्चाग्निबाहुश्च मोधा मेधातिथिर् वसुः । ज्योतिष्मान् द्युतिमान्हव्यः सवनः सत्त्र एव च
103 // āgnīdhraścāgnibāhuśca modhā medhātithir vasuḥ / jyotiṣmān dyutimānhavyaḥ savanaḥ sattra eva ca
104 ॥ मनोः स्वायंभुवस्यैते दश पुत्रा महौजसः । वायुवेगा महासत्त्वा राजानः प्रथमेंऽतरे
104 // manoḥ svāyaṃbhuvasyaite daśa putrā mahaujasaḥ / vāyuvegā mahāsattvā rājānaḥ prathameṃ'tare
105 ॥ सासुरं तत्सुगन्धर्वं सयक्षोरगराक्षसम् । सपिशाचमनुष्यञ्च ससुपर्णाप्सरोगणम्
105 // sāsuraṃ tatsugandharvaṃ sayakṣoragarākṣasam / sapiśācamanuṣyañca sasuparṇāpsarogaṇam
106 ॥ नशक्यमानु पूर्व्येण वक्तुं वर्षशतैरपि । बहुत्वान्नामधेयानां संख्या तेषां कुतः कुले
106 // naśakyamānu pūrvyeṇa vaktuṃ varṣaśatairapi / bahutvānnāmadheyānāṃ saṃkhyā teṣāṃ kutaḥ kule
107 ॥ या वै प्रजा युगाख्यास्तु आसन्स्वायंभुवेंऽतरे । कालेन महतातीता अयनाब्दयुगक्रमैः
107 // yā vai prajā yugākhyāstu āsansvāyaṃbhuveṃ'tare / kālena mahatātītā ayanābdayugakramaiḥ
108 ॥ ऋषय ऊचुः क एष भगवान् कालः सर्वभूतापहारकः । कस्य योनिः किमादिश्च किं सतत्त्वः किमात्मकः
108 // ṛṣaya ūcuḥ ka eṣa bhagavān kālaḥ sarvabhūtāpahārakaḥ / kasya yoniḥ kimādiśca kiṃ satattvaḥ kimātmakaḥ
109 ॥ किमस्य चक्षुः का मूर्तिः के वा अवयवाः स्मृताः । किं नामधेयं को ऽस्यात्मा एप्तत्त्वं ब्रूहि तत्त्वतः
109 // kimasya cakṣuḥ kā mūrtiḥ ke vā avayavāḥ smṛtāḥ / kiṃ nāmadheyaṃ ko 'syātmā eptattvaṃ brūhi tattvataḥ
110 ॥ सूत उवाच श्रूयता कालसद्भावः श्रुत्वा चैवावधार्यताम् । सूर्ययोनिर्निमेषादिः संख्याचक्षुः स उच्यते
110 // sūta uvāca śrūyatā kālasadbhāvaḥ śrutvā caivāvadhāryatām / sūryayonirnimeṣādiḥ saṃkhyācakṣuḥ sa ucyate
111 ॥ मूर्तिरस्य त्वहो रात्रो निमेषावयवश्च सः । संवत्सरः सतत्त्वश्च नाम चास्य कलात्मकः
111 // mūrtirasya tvaho rātro nimeṣāvayavaśca saḥ / saṃvatsaraḥ satattvaśca nāma cāsya kalātmakaḥ
112 ॥ साम्प्रतानागतातीतकालात्मा स प्रजापतिः । पञ्चधा प्रविभक्तां तु कालावस्थां निबोधत
112 // sāmpratānāgatātītakālātmā sa prajāpatiḥ / pañcadhā pravibhaktāṃ tu kālāvasthāṃ nibodhata
113 ॥ दिवसार्द्धमासमासैश्च ऋतुभिस्त्वयनैस्तथा । संवत्सरस्तु प्रथमो द्वितीयः परिवत्सरः
113 // divasārddhamāsamāsaiśca ṛtubhistvayanaistathā / saṃvatsarastu prathamo dvitīyaḥ parivatsaraḥ
114 ॥ इड्रवत्सरस्तृतीयश्च चतुर्थश्चानुवत्सरः । पञ्चमो वत्सरस्तेषां कालःस युगसज्ञितः
114 // iḍravatsarastṛtīyaśca caturthaścānuvatsaraḥ / pañcamo vatsarasteṣāṃ kālaḥsa yugasajñitaḥ
115 ॥ तेषां तत्त्वं प्रवक्ष्यामि कीर्त्यमानं निबोधत । क्रतुरग्निस्तु यः प्रोक्तः स तु संवत्सरो मतः
115 // teṣāṃ tattvaṃ pravakṣyāmi kīrtyamānaṃ nibodhata / kraturagnistu yaḥ proktaḥ sa tu saṃvatsaro mataḥ
116 ॥ आदितेयस्त्वसौ सूर्यः कालाग्निः परिवत्सरः । शुक्लकृष्णगतिश्चापि अपां सारमयः खगः
116 // āditeyastvasau sūryaḥ kālāgniḥ parivatsaraḥ / śuklakṛṣṇagatiścāpi apāṃ sāramayaḥ khagaḥ
117 ॥ स इडावत्सरः सोमः पुराणे निश्चयं गतः । यश्चायं पवते लोकांस्तनुभिः सप्तसप्तभिः
117 // sa iḍāvatsaraḥ somaḥ purāṇe niścayaṃ gataḥ / yaścāyaṃ pavate lokāṃstanubhiḥ saptasaptabhiḥ
118 ॥ अनुवाता च लोकस्य स वायुरनुवत्सरः । अहङ्कारादुदग्रुद्रः संभूतो ब्रह्मणास्तु यः
118 // anuvātā ca lokasya sa vāyuranuvatsaraḥ / ahaṅkārādudagrudraḥ saṃbhūto brahmaṇāstu yaḥ
119 ॥ स रुद्रो वत्सर स्तेषां विज्ञेयो नीललोहितः । सतत्त्वं तस्य वक्ष्यमि कीर्त्यमानं निबोधत
119 // sa rudro vatsara steṣāṃ vijñeyo nīlalohitaḥ / satattvaṃ tasya vakṣyami kīrtyamānaṃ nibodhata
120 ॥ अङ्गप्रत्यङ्गसंयोगात्कालात्मा प्रतितामहः । ऋक्सामयजुषां योनिः पञ्चानां पतिरीश्वरः
120 // aṅgapratyaṅgasaṃyogātkālātmā pratitāmahaḥ / ṛksāmayajuṣāṃ yoniḥ pañcānāṃ patirīśvaraḥ
121 ॥ सो ऽग्निर्यमश्च कालश्च संभूतिः स प्रजापतिः । प्रोक्तः संवत्सरश्चेति सूर्य चोनिर्मनीषिभिः
121 // so 'gniryamaśca kālaśca saṃbhūtiḥ sa prajāpatiḥ / proktaḥ saṃvatsaraśceti sūrya conirmanīṣibhiḥ
122 ॥ यस्मात्कालविभागानां मासर्त्वयनयोरपि । ग्रहनक्षत्रशीतोष्णवर्षायुः कर्मणां तथा
122 // yasmātkālavibhāgānāṃ māsartvayanayorapi / grahanakṣatraśītoṣṇavarṣāyuḥ karmaṇāṃ tathā
123 ॥ योनिः स प्रविभागानां दिवसानां च भास्करः । वैकारिकः प्रसन्नात्मा ब्रह्मपुत्रः प्रजापतिः
123 // yoniḥ sa pravibhāgānāṃ divasānāṃ ca bhāskaraḥ / vaikārikaḥ prasannātmā brahmaputraḥ prajāpatiḥ
124 ॥ एको नैको ऽथ दिवसो मासो ऽथर्तुः पितामहः । आदित्यः सविता भानुर्जीवनो ब्रह्मसत्कृतः
124 // eko naiko 'tha divaso māso 'thartuḥ pitāmahaḥ / ādityaḥ savitā bhānurjīvano brahmasatkṛtaḥ
125 ॥ प्रभवश्चाव्ययश्चैव भूतानां तेन भास्करः । ताराभिमानी विज्ञेयो द्वितीयः परिवत्सरः
125 // prabhavaścāvyayaścaiva bhūtānāṃ tena bhāskaraḥ / tārābhimānī vijñeyo dvitīyaḥ parivatsaraḥ
126 ॥ सोमः सर्वौंषधिपतिर्यस्मात्स प्रपितामहः । आजीवः सर्वभूतानां योगक्षेमकृदीश्वरः
126 // somaḥ sarvauṃṣadhipatiryasmātsa prapitāmahaḥ / ājīvaḥ sarvabhūtānāṃ yogakṣemakṛdīśvaraḥ
127 ॥ आवेक्षमाणः सततं बिभर्ति जगदंशुभिः । तिथीनां पर्वसंधीनां पूर्णिमादर्शयोरपि
127 // āvekṣamāṇaḥ satataṃ bibharti jagadaṃśubhiḥ / tithīnāṃ parvasaṃdhīnāṃ pūrṇimādarśayorapi
128 ॥ योनिर्निशाकरो यश्च अमृतात्मा प्रजापतिः । तस्मात्स पितृमान्सोमः स्मृत इङ्वत्सरात्मकः
128 // yonirniśākaro yaśca amṛtātmā prajāpatiḥ / tasmātsa pitṛmānsomaḥ smṛta iṅvatsarātmakaḥ
129 ॥ प्राणापानसमानाद्यैर्व्यानोदानात्मकैरपि । कर्मभिः प्राणिनां लोके सर्वचेष्टाप्रवर्तकः
129 // prāṇāpānasamānādyairvyānodānātmakairapi / karmabhiḥ prāṇināṃ loke sarvaceṣṭāpravartakaḥ
130 ॥ पञ्चानां चेन्द्रियमनोर्बुद्धिस्मृतिबलात्मनाम् । समानकालकरणक्रियाः संपादयन्नपि
130 // pañcānāṃ cendriyamanorbuddhismṛtibalātmanām / samānakālakaraṇakriyāḥ saṃpādayannapi
131 ॥ सर्वात्मा सर्वलोकेश आवहप्रवहादिभिः । वर्त्तते चोपकारैर्यस्तनुभिः सप्तसप्तभिः
131 // sarvātmā sarvalokeśa āvahapravahādibhiḥ / varttate copakārairyastanubhiḥ saptasaptabhiḥ
132 ॥ विधाता सर्वभूतानाङ्क्षेमी नित्यं प्रभञ्जनः । योनिरग्नेरपां भूमे रवेश्चन्द्रमसश्चयः
132 // vidhātā sarvabhūtānāṅkṣemī nityaṃ prabhañjanaḥ / yoniragnerapāṃ bhūme raveścandramasaścayaḥ
133 ॥ वायुः प्रजापतिर्भूतो लोकात्मा प्रपितामहः । अहोरात्रकरस्तस्मात्स वायुरनुवत्सरः
133 // vāyuḥ prajāpatirbhūto lokātmā prapitāmahaḥ / ahorātrakarastasmātsa vāyuranuvatsaraḥ
134 ॥ एते प्रजानां पतयश्चत्वार उपपक्षजाः । पितरः सर्वलोकानां लोकात्मानः प्रकीर्त्तिताः
134 // ete prajānāṃ patayaścatvāra upapakṣajāḥ / pitaraḥ sarvalokānāṃ lokātmānaḥ prakīrttitāḥ
135 ॥ ध्यायतो ब्रह्माणो वक्त्रादुदन्समभवद्भवः । ऋषिर्विप्रा महादेवो भूतात्मा प्रपितामहः
135 // dhyāyato brahmāṇo vaktrādudansamabhavadbhavaḥ / ṛṣirviprā mahādevo bhūtātmā prapitāmahaḥ
136 ॥ ईश्वरः सर्वभूतानां प्रणवो यो ऽथपठ्यते । आत्मावेशेन भूतानामङ्गप्रत्यङ्गसंभवः
136 // īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ praṇavo yo 'thapaṭhyate / ātmāveśena bhūtānāmaṅgapratyaṅgasaṃbhavaḥ
137 ॥ उन्मादको ऽनुग्रहकृद्रुद्रो वत्सर उच्यते । सूर्य्यश्च चन्द्रमाश्चाग्निर्वायू रुद्रस्तथैव च
137 // unmādako 'nugrahakṛdrudro vatsara ucyate / sūryyaśca candramāścāgnirvāyū rudrastathaiva ca
138 ॥ युगाभिमानी कालात्मा नित्यं संक्षयकृद्विभुः । रुद्रः प्रविष्टो भगवाञ्जगत्यस्मिन्स्वतेजसा
138 // yugābhimānī kālātmā nityaṃ saṃkṣayakṛdvibhuḥ / rudraḥ praviṣṭo bhagavāñjagatyasminsvatejasā
139 ॥ आश्रयान्मयि संयोगात्तनुभिर्नाममिस्तथा । ततस्तस्य तु वीर्येण लोकानुग्रहकारकम्
139 // āśrayānmayi saṃyogāttanubhirnāmamistathā / tatastasya tu vīryeṇa lokānugrahakārakam
140 ॥ देवत्वं च पितृत्वं च कालत्वं चास्य यत्परम् । तस्माद्वै सर्वथा रुद्रस्तद्विद्वद्भिरभीज्यते
140 // devatvaṃ ca pitṛtvaṃ ca kālatvaṃ cāsya yatparam / tasmādvai sarvathā rudrastadvidvadbhirabhījyate
141 ॥ यतः पतिः स भगवान् प्रजेशानां प्रजापतिः । भावनः सर्वभूतानां सर्वात्मा नीललोहितः
141 // yataḥ patiḥ sa bhagavān prajeśānāṃ prajāpatiḥ / bhāvanaḥ sarvabhūtānāṃ sarvātmā nīlalohitaḥ
142 ॥ औषधीः प्रतिसंधत्ते रुद्रः क्षीणाः पुनःपुनः । प्रजापतिमुखैर्देवैः सम्यगिष्टफलार्थिभिः
142 // auṣadhīḥ pratisaṃdhatte rudraḥ kṣīṇāḥ punaḥpunaḥ / prajāpatimukhairdevaiḥ samyagiṣṭaphalārthibhiḥ
143 ॥ त्रिभिरेव कपालैश्च त्रयंबकैरौषधिक्षये । इज्यते भगवान् यस्मात्तस्मार्त्र्यंबक उच्यते
143 // tribhireva kapālaiśca trayaṃbakairauṣadhikṣaye / ijyate bhagavān yasmāttasmārtryaṃbaka ucyate
144 ॥ गायत्री चैव त्रिष्टुप्च जगती चैव याः स्मृताः । त्र्यंबका नामतः प्रेम्णा योनयस्ता वनस्पतेः
144 // gāyatrī caiva triṣṭupca jagatī caiva yāḥ smṛtāḥ / tryaṃbakā nāmataḥ premṇā yonayastā vanaspateḥ
145 ॥ ताभिरेकत्वभूताभिस्त्रिविधाभिः स्ववीर्यतः । त्रिसाधनः पुरोडाशस्त्रिकपालः स वै स्मृतः
145 // tābhirekatvabhūtābhistrividhābhiḥ svavīryataḥ / trisādhanaḥ puroḍāśastrikapālaḥ sa vai smṛtaḥ
146 ॥ त्र्यंबकः स पुरोडाशस्तेनैष त्र्यंबकः स्मृतः । इत्येतत्पञ्चवर्षं हि युगं प्रोक्तं मनीषिभिः
146 // tryaṃbakaḥ sa puroḍāśastenaiṣa tryaṃbakaḥ smṛtaḥ / ityetatpañcavarṣaṃ hi yugaṃ proktaṃ manīṣibhiḥ
147 ॥ यश्चैष पञ्चधात्मा वै प्रोक्तः संवत्सरो द्विजैः । सैकः षट्को विजज्ञे ऽथ मध्वादिऋतुसंज्ञकः
147 // yaścaiṣa pañcadhātmā vai proktaḥ saṃvatsaro dvijaiḥ / saikaḥ ṣaṭko vijajñe 'tha madhvādiṛtusaṃjñakaḥ
148 ॥ ऋतुपुत्रार्त्तवाः पञ्च इति सर्गः समासतः । इत्येष बहुमानो वै प्राणिना जीवितानि च । नदीवेग इवासक्तः कालो धावति संहरन्
148 // ṛtuputrārttavāḥ pañca iti sargaḥ samāsataḥ / ityeṣa bahumāno vai prāṇinā jīvitāni ca / nadīvega ivāsaktaḥ kālo dhāvati saṃharan
149 ॥ एतेषां यदपत्यं वै तदशक्यं प्रमाणतः । बहुत्वात्परिसंख्यातुं पुत्र पौत्रमनन्तकम्
149 // eteṣāṃ yadapatyaṃ vai tadaśakyaṃ pramāṇataḥ / bahutvātparisaṃkhyātuṃ putra pautramanantakam
150 ॥ इमं वंशं प्रजेशानां महतः पुण्यकर्मणाम् । कीर्त्तयन्पुण्यकीर्त्तीनां महतीं सिद्धिमाप्नुयात्
150 // imaṃ vaṃśaṃ prajeśānāṃ mahataḥ puṇyakarmaṇām / kīrttayanpuṇyakīrttīnāṃ mahatīṃ siddhimāpnuyāt