दशाश्वमेधिकं तीर्थं तच् छृणुष्व महामुने यस्य श्रवणमात्रेण हयमेधफलं लभेत् ॥
daśāśvamedhikaṃ tīrthaṃ tac chṛṇuṣva mahāmune yasya śravaṇamātreṇa hayamedhaphalaṃ labhet //
विश्वकर्मसुतः श्रीमान् विश्वरूपो महाबलः तस्यापि प्रथमः पुत्रस् तत्पुत्रो भौवनो विभुः ॥
viśvakarmasutaḥ śrīmān viśvarūpo mahābalaḥ tasyāpi prathamaḥ putras tatputro bhauvano vibhuḥ //
पुरोधाः कश्यपस् तस्य सर्वज्ञानविशारदः तम् अपृच्छन् महाबाहुर् भौवनः सार्वभौवनः ॥
purodhāḥ kaśyapas tasya sarvajñānaviśāradaḥ tam apṛcchan mahābāhur bhauvanaḥ sārvabhauvanaḥ //
यक्ष्ये ऽहं हयमेधैश् च युगपद् दशभिर् मुने इत्य् अपृच्छद् गुरुं विप्रं क्व यक्ष्यामि सुरान् इति ॥
yakṣye 'haṃ hayamedhaiś ca yugapad daśabhir mune ity apṛcchad guruṃ vipraṃ kva yakṣyāmi surān iti //
सो ऽवदद् देवयजनं तत्र तत्र नृपोत्तम यत्र यत्र द्विजश्रेष्ठाः प्रावर्तन्त महाक्रतून् ॥
so 'vadad devayajanaṃ tatra tatra nṛpottama yatra yatra dvijaśreṣṭhāḥ prāvartanta mahākratūn //
तत्राभवन्न् ऋषिगणा आर्त्विज्ये मखमण्डले युगपद् दशमेधानि प्रवृत्तानि पुरोधसा ॥
tatrābhavann ṛṣigaṇā ārtvijye makhamaṇḍale yugapad daśamedhāni pravṛttāni purodhasā //
पूर्णतां नाययुस् तानि दृष्ट्वा चिन्तापरो नृपः विहाय देवयजनं पुनर् अन्यत्र तान् क्रतून् ॥
pūrṇatāṃ nāyayus tāni dṛṣṭvā cintāparo nṛpaḥ vihāya devayajanaṃ punar anyatra tān kratūn //
उपाक्रामत् तथा तत्र विघ्नदोषास् तम् आययुः दृष्ट्वापूर्णांस् ततो यज्ञान् राजा गुरुम् अभाषत ॥
upākrāmat tathā tatra vighnadoṣās tam āyayuḥ dṛṣṭvāpūrṇāṃs tato yajñān rājā gurum abhāṣata //
देशदोषात् कालदोषान् मम दोषात् तवापि वा पूर्णतां नाप्नुवन्ति स्म दशमेधानि वाजिनः ॥
deśadoṣāt kāladoṣān mama doṣāt tavāpi vā pūrṇatāṃ nāpnuvanti sma daśamedhāni vājinaḥ //
ततश् च दुःखितो राजा कश्यपेन पुरोधसा गीष्पतेर् भ्रातरं ज्येष्ठं गत्वा संवर्तम् ऊचतुः ॥
tataś ca duḥkhito rājā kaśyapena purodhasā gīṣpater bhrātaraṃ jyeṣṭhaṃ gatvā saṃvartam ūcatuḥ //
भगवन् युगपत् कार्याण्य् अश्वमेधानि मानद दश संपूर्णतां यान्ति तं देशं तं गुरुं वद ॥
bhagavan yugapat kāryāṇy aśvamedhāni mānada daśa saṃpūrṇatāṃ yānti taṃ deśaṃ taṃ guruṃ vada //
ततो ध्यात्वा ऋषिश्रेष्ठः संवर्तो भौवनं तदा अब्रवीद् गच्छ ब्रह्माणं गुरुं देशं वदिष्यति ॥
tato dhyātvā ṛṣiśreṣṭhaḥ saṃvarto bhauvanaṃ tadā abravīd gaccha brahmāṇaṃ guruṃ deśaṃ vadiṣyati //
भौवनो ऽपि महाप्राज्ञः कश्यपेन महात्मना आगत्य माम् अब्रवीच् च गुरुं देशादिकं च यत् ॥
bhauvano 'pi mahāprājñaḥ kaśyapena mahātmanā āgatya mām abravīc ca guruṃ deśādikaṃ ca yat //
ततो ऽहम् अब्रवं पुत्र भौवनं कश्यपं तथा गौतमीं गच्छ राजेन्द्र स देशः क्रतुपुण्यवान् ॥
tato 'ham abravaṃ putra bhauvanaṃ kaśyapaṃ tathā gautamīṃ gaccha rājendra sa deśaḥ kratupuṇyavān //
अयम् एव गुरुः श्रेष्ठः कश्यपो वेदपारगः गुरोर् अस्य प्रसादेन गौतम्याश् च प्रसादतः ॥
ayam eva guruḥ śreṣṭhaḥ kaśyapo vedapāragaḥ guror asya prasādena gautamyāś ca prasādataḥ //
एकेन हयमेधेन तत्र स्नानेन वा पुनः सेत्स्यन्ति तत्र यज्ञाश् च दशमेधानि वाजिनः ॥
ekena hayamedhena tatra snānena vā punaḥ setsyanti tatra yajñāś ca daśamedhāni vājinaḥ //
तच् छ्रुत्वा भौवनो राजा गौतमीतीरम् अभ्यगात् कश्यपेन सहायेन हयमेधाय दीक्षितः ॥
tac chrutvā bhauvano rājā gautamītīram abhyagāt kaśyapena sahāyena hayamedhāya dīkṣitaḥ //
ततः प्रवृत्ते यज्ञेशे हयमेधे महाक्रतौ संपूर्णे तु तदा राजा पृथिवीं दातुम् उद्यतः ॥
tataḥ pravṛtte yajñeśe hayamedhe mahākratau saṃpūrṇe tu tadā rājā pṛthivīṃ dātum udyataḥ //
ततो ऽन्तरिक्षे वाग् उच्चैर् उवाच नृपसत्तमम् पूजयित्वा स्थितं विप्रान् ऋत्विजो ऽथ सदस्पतीन् ॥
tato 'ntarikṣe vāg uccair uvāca nṛpasattamam pūjayitvā sthitaṃ viprān ṛtvijo 'tha sadaspatīn //
पुरोधसे कश्यपाय सशैलवनकाननाम् पृथिवीं दातुकामेन दत्तं सर्वं त्वया नृप ॥
purodhase kaśyapāya saśailavanakānanām pṛthivīṃ dātukāmena dattaṃ sarvaṃ tvayā nṛpa //
भूमिदानस्पृहां त्यक्त्वा अन्नं देहि महाफलम् नान्नदानसमं पुण्यं त्रिषु लोकेषु विद्यते ॥
bhūmidānaspṛhāṃ tyaktvā annaṃ dehi mahāphalam nānnadānasamaṃ puṇyaṃ triṣu lokeṣu vidyate //
विशेषतस् तु गङ्गायाः श्रद्धया पुलिने मुने त्वया तु हयमेधो ऽयं कृतः सबहुदक्षिणः कृतकृत्यो ऽसि भद्रं ते नात्र कार्या विचारणा ॥
viśeṣatas tu gaṅgāyāḥ śraddhayā puline mune tvayā tu hayamedho 'yaṃ kṛtaḥ sabahudakṣiṇaḥ kṛtakṛtyo 'si bhadraṃ te nātra kāryā vicāraṇā //
तथापि दातुकामं तं मही प्रोवाच भौवनम् ॥
tathāpi dātukāmaṃ taṃ mahī provāca bhauvanam //
विश्वकर्मज सार्वभौम मा मां देहि पुनः पुनः निमज्जे ऽहं सलिलस्य मध्ये तस्मान् न दीयताम् ॥
viśvakarmaja sārvabhauma mā māṃ dehi punaḥ punaḥ nimajje 'haṃ salilasya madhye tasmān na dīyatām //
ततश् च भौवनो भीतः किं देयम् इति चाब्रवीत् पुनश् चोवाच सा पृथ्वी भौवनं ब्राह्मणैर् वृतम् ॥
tataś ca bhauvano bhītaḥ kiṃ deyam iti cābravīt punaś covāca sā pṛthvī bhauvanaṃ brāhmaṇair vṛtam //
तिला गावो धनं धान्यं यत् किंचिद् गौतमीतटे सर्वं तद् अक्षयं दानं किं मां भौवन दास्यसि ॥
tilā gāvo dhanaṃ dhānyaṃ yat kiṃcid gautamītaṭe sarvaṃ tad akṣayaṃ dānaṃ kiṃ māṃ bhauvana dāsyasi //
गङ्गातीरं समाश्रित्य ग्रासम् एकं ददाति यः तेनाहं सकला दत्ता किं मां भौवन दास्यसि ॥
gaṅgātīraṃ samāśritya grāsam ekaṃ dadāti yaḥ tenāhaṃ sakalā dattā kiṃ māṃ bhauvana dāsyasi //
तद् भुवो वचनं श्रुत्वा भौवनः सार्वभौवनः तथेति मत्वा विप्रेभ्यो ह्य् अन्नं प्रादात् सुविस्तरम् ॥
tad bhuvo vacanaṃ śrutvā bhauvanaḥ sārvabhauvanaḥ tatheti matvā viprebhyo hy annaṃ prādāt suvistaram //
ततः प्रभृति तत् तीर्थं दशाश्वमेधिकं विदुः दशानाम् अश्वमेधानां फलं स्नानाद् अवाप्यते ॥
tataḥ prabhṛti tat tīrthaṃ daśāśvamedhikaṃ viduḥ daśānām aśvamedhānāṃ phalaṃ snānād avāpyate //