श्रोतुम् इच्छामहे भूयो बलभद्रस्य धीमतः मुने पराक्रमं शौर्यं तन् नो व्याख्यातुम् अर्हसि ॥
śrotum icchāmahe bhūyo balabhadrasya dhīmataḥ mune parākramaṃ śauryaṃ tan no vyākhyātum arhasi //
यमुनाकर्षणादीनि श्रुतान्य् अस्माभिर् अत्र वै तत् कथ्यतां महाभाग यद् अन्यत् कृतवान् बलः ॥
yamunākarṣaṇādīni śrutāny asmābhir atra vai tat kathyatāṃ mahābhāga yad anyat kṛtavān balaḥ //
शृणुध्वं मुनयः कर्म यद् रामेणाभवत् कृतम् अनन्तेनाप्रमेयेन शेषेण धरणीभृता ॥
śṛṇudhvaṃ munayaḥ karma yad rāmeṇābhavat kṛtam anantenāprameyena śeṣeṇa dharaṇībhṛtā //
दुर्योधनस्य तनयां स्वयंवरकृतेक्षणाम् बलाद् आदत्तवान् वीरः साम्बो जाम्बवतीसुतः ॥
duryodhanasya tanayāṃ svayaṃvarakṛtekṣaṇām balād ādattavān vīraḥ sāmbo jāmbavatīsutaḥ //
ततः क्रुद्धा महावीर्याः कर्णदुर्योधनादयः भीष्मद्रोणादयश् चैव बबन्धुर् युधि निर्जितम् ॥
tataḥ kruddhā mahāvīryāḥ karṇaduryodhanādayaḥ bhīṣmadroṇādayaś caiva babandhur yudhi nirjitam //
तच् छ्रुत्वा यादवाः सर्वे क्रोधं दुर्योधनादिषु मुनयः प्रतिचक्रुश् च तान् विहन्तुं महोद्यमम् ॥
tac chrutvā yādavāḥ sarve krodhaṃ duryodhanādiṣu munayaḥ praticakruś ca tān vihantuṃ mahodyamam //
तान् निवार्य बलः प्राह मदलोलाकुलाक्षरम् मोक्ष्यन्ति ते मद्वचनाद् यास्याम्य् एको हि कौरवान् ॥
tān nivārya balaḥ prāha madalolākulākṣaram mokṣyanti te madvacanād yāsyāmy eko hi kauravān //
बलदेवस् ततो गत्वा नगरं नागसाह्वयम् बाह्योपवनमध्ये ऽभून् न विवेश च तत् पुरम् ॥
baladevas tato gatvā nagaraṃ nāgasāhvayam bāhyopavanamadhye 'bhūn na viveśa ca tat puram //
बलम् आगतम् आज्ञाय तदा दुर्योधनादयः गाम् अर्घम् उदकं चैव रामाय प्रत्यवेदयन् गृहीत्वा विधिवत् सर्वं ततस् तान् आह कौरवान् ॥
balam āgatam ājñāya tadā duryodhanādayaḥ gām argham udakaṃ caiva rāmāya pratyavedayan gṛhītvā vidhivat sarvaṃ tatas tān āha kauravān //
आज्ञापयत्य् उग्रसेनः साम्बम् आशु विमुञ्चत ॥
ājñāpayaty ugrasenaḥ sāmbam āśu vimuñcata //
ततस् तद्वचनं श्रुत्वा भीष्मद्रोणादयो द्विजाः कर्णदुर्योधनाद्याश् च चुक्रुधुर् द्विजसत्तमाः ॥
tatas tadvacanaṃ śrutvā bhīṣmadroṇādayo dvijāḥ karṇaduryodhanādyāś ca cukrudhur dvijasattamāḥ //
ऊचुश् च कुपिताः सर्वे बाह्लिकाद्याश् च भूमिपाः अराजार्हं यदोर् वंशम् अवेक्ष्य मुशलायुधम् ॥
ūcuś ca kupitāḥ sarve bāhlikādyāś ca bhūmipāḥ arājārhaṃ yador vaṃśam avekṣya muśalāyudham //
भो भोः किम् एतद् भवता बलभद्रेरितं वचः आज्ञां कुरुकुलोत्थानां यादवः कः प्रदास्यति ॥
bho bhoḥ kim etad bhavatā balabhadreritaṃ vacaḥ ājñāṃ kurukulotthānāṃ yādavaḥ kaḥ pradāsyati //
उग्रसेनो ऽपि यद्य् आज्ञां कौरवाणां प्रदास्यति तद् अलं पाण्डुरैश् छत्त्रैर् नृपयोग्यैर् अलंकृतैः ॥
ugraseno 'pi yady ājñāṃ kauravāṇāṃ pradāsyati tad alaṃ pāṇḍuraiś chattrair nṛpayogyair alaṃkṛtaiḥ //
तद् गच्छ बलभद्र त्वं साम्बम् अन्यायचेष्टितम् विमोक्ष्यामो न भवतो नोग्रसेनस्य शासनात् ॥
tad gaccha balabhadra tvaṃ sāmbam anyāyaceṣṭitam vimokṣyāmo na bhavato nograsenasya śāsanāt //
प्रणतिर् या कृतास्माकं मान्यानां कुकुरान्धकैः न नाम सा कृता केयम् आज्ञा स्वामिनि भृत्यतः ॥
praṇatir yā kṛtāsmākaṃ mānyānāṃ kukurāndhakaiḥ na nāma sā kṛtā keyam ājñā svāmini bhṛtyataḥ //
गर्वम् आरोपिता यूयं समानासनभोजनैः को दोषो भवतां नीतिर् यत् प्रीणात्य् अनपेक्षिता ॥
garvam āropitā yūyaṃ samānāsanabhojanaiḥ ko doṣo bhavatāṃ nītir yat prīṇāty anapekṣitā //
अस्माभिर् अर्च्यो भवता यो ऽयं बल निवेदितः प्रेम्णैव न तद् अस्माकं कुलाद् युष्मत्कुलोचितम् ॥
asmābhir arcyo bhavatā yo 'yaṃ bala niveditaḥ premṇaiva na tad asmākaṃ kulād yuṣmatkulocitam //
इत्य् उक्त्वा कुरवः सर्वे नामुञ्चन्त हरेः सुतम् कृतैकनिश्चयाः सर्वे विविशुर् गजसाह्वयम् ॥
ity uktvā kuravaḥ sarve nāmuñcanta hareḥ sutam kṛtaikaniścayāḥ sarve viviśur gajasāhvayam //
मत्तः कोपेन चाघूर्णं ततो ऽधिक्षेपजन्मना उत्थाय पार्ष्ण्या वसुधां जघान स हलायुधः ॥
mattaḥ kopena cāghūrṇaṃ tato 'dhikṣepajanmanā utthāya pārṣṇyā vasudhāṃ jaghāna sa halāyudhaḥ //
ततो विदारिता पृथ्वी पार्ष्णिघातान् महात्मनः आस्फोटयाम् आस तदा दिशः शब्देन पूरयन् उवाच चातिताम्राक्षो भ्रुकुटीकुटिलाननः ॥
tato vidāritā pṛthvī pārṣṇighātān mahātmanaḥ āsphoṭayām āsa tadā diśaḥ śabdena pūrayan uvāca cātitāmrākṣo bhrukuṭīkuṭilānanaḥ //
अहो महावलेपो ऽयम् असाराणां दुरात्मनाम् कौरवाणाम् आधिपत्यम् अस्माकं किल कालजम् ॥
aho mahāvalepo 'yam asārāṇāṃ durātmanām kauravāṇām ādhipatyam asmākaṃ kila kālajam //
उग्रसेनस्य ये नाज्ञां मन्यन्ते चाप्य् अलङ्घनाम् आज्ञां प्रतीच्छेद् धर्मेण सह देवैः शचीपतिः ॥
ugrasenasya ye nājñāṃ manyante cāpy alaṅghanām ājñāṃ pratīcched dharmeṇa saha devaiḥ śacīpatiḥ //
सदाध्यास्ते सुधर्मां ताम् उग्रसेनः शचीपतेः धिङ् मनुष्यशतोच्छिष्टे तुष्टिर् एषां नृपासने ॥
sadādhyāste sudharmāṃ tām ugrasenaḥ śacīpateḥ dhiṅ manuṣyaśatocchiṣṭe tuṣṭir eṣāṃ nṛpāsane //
पारिजाततरोः पुष्पमञ्जरीर् वनिताजनः बिभर्ति यस्य भृत्यानां सो ऽप्य् एषां न महीपतिः ॥
pārijātataroḥ puṣpamañjarīr vanitājanaḥ bibharti yasya bhṛtyānāṃ so 'py eṣāṃ na mahīpatiḥ //
समस्तभूभुजां नाथ उग्रसेनः स तिष्ठतु अद्य निष्कौरवाम् उर्वीं कृत्वा यास्यामि तां पुरीम् ॥
samastabhūbhujāṃ nātha ugrasenaḥ sa tiṣṭhatu adya niṣkauravām urvīṃ kṛtvā yāsyāmi tāṃ purīm //
कर्णं दुर्योधनं द्रोणम् अद्य भीष्मं सबाह्लिकम् दुःशासनादीन् भूरिं च भूरिश्रवसम् एव च ॥
karṇaṃ duryodhanaṃ droṇam adya bhīṣmaṃ sabāhlikam duḥśāsanādīn bhūriṃ ca bhūriśravasam eva ca //
सोमदत्तं शलं भीमम् अर्जुनं सयुधिष्ठिरम् यमजौ कौरवांश् चान्यान् हन्यां साश्वरथद्विपान् ॥
somadattaṃ śalaṃ bhīmam arjunaṃ sayudhiṣṭhiram yamajau kauravāṃś cānyān hanyāṃ sāśvarathadvipān //
वीरम् आदाय तं साम्बं सपत्नीकं ततः पुरीम् द्वारकाम् उग्रसेनादीन् गत्वा द्रक्ष्यामि बान्धवान् ॥
vīram ādāya taṃ sāmbaṃ sapatnīkaṃ tataḥ purīm dvārakām ugrasenādīn gatvā drakṣyāmi bāndhavān //
अथवा कौरवादीनां समस्तैः कुरुभिः सह भारावतरणे शीघ्रं देवराजेन चोदितः ॥
athavā kauravādīnāṃ samastaiḥ kurubhiḥ saha bhārāvataraṇe śīghraṃ devarājena coditaḥ //
भागीरथ्यां क्षिपाम्य् आशु नगरं नागसाह्वयम् ॥
bhāgīrathyāṃ kṣipāmy āśu nagaraṃ nāgasāhvayam //
इत्य् उक्त्वा क्रोधरक्ताक्षस् तालाङ्को ऽधोमुखं हलम् प्राकारवप्रे विन्यस्य चकर्ष मुशलायुधः ॥
ity uktvā krodharaktākṣas tālāṅko 'dhomukhaṃ halam prākāravapre vinyasya cakarṣa muśalāyudhaḥ //
आघूर्णितं तत् सहसा ततो वै हस्तिनापुरम् दृष्ट्वा संक्षुब्धहृदयाश् चुक्रुशुः सर्वकौरवाः ॥
āghūrṇitaṃ tat sahasā tato vai hastināpuram dṛṣṭvā saṃkṣubdhahṛdayāś cukruśuḥ sarvakauravāḥ //
राम राम महाबाहो क्षम्यतां क्षम्यतां त्वया उपसंह्रियतां कोपः प्रसीद मुशलायुध ॥
rāma rāma mahābāho kṣamyatāṃ kṣamyatāṃ tvayā upasaṃhriyatāṃ kopaḥ prasīda muśalāyudha //
एष साम्बः सपत्नीकस् तव निर्यातितो बल अविज्ञातप्रभावाणां क्षम्यताम् अपराधिनाम् ॥
eṣa sāmbaḥ sapatnīkas tava niryātito bala avijñātaprabhāvāṇāṃ kṣamyatām aparādhinām //
ततो निर्यातयाम् आसुः साम्बं पत्न्या समन्वितम् निष्क्रम्य स्वपुरीं तूर्णं कौरवा मुनिसत्तमाः ॥
tato niryātayām āsuḥ sāmbaṃ patnyā samanvitam niṣkramya svapurīṃ tūrṇaṃ kauravā munisattamāḥ //
भीष्मद्रोणकृपादीनां प्रणम्य वदतां प्रियम् क्षान्तम् एव मयेत्य् आह बलो बलवतां वरः ॥
bhīṣmadroṇakṛpādīnāṃ praṇamya vadatāṃ priyam kṣāntam eva mayety āha balo balavatāṃ varaḥ //
अद्याप्य् आघूर्णिताकारं लक्ष्यते तत् पुरं द्विजाः एष प्रभावो रामस्य बलशौर्यवतो द्विजाः ॥
adyāpy āghūrṇitākāraṃ lakṣyate tat puraṃ dvijāḥ eṣa prabhāvo rāmasya balaśauryavato dvijāḥ //
ततस् तु कौरवाः साम्बं संपूज्य हलिना सह प्रेषयाम् आसुर् उद्वाहधनभार्यासमन्वितम् ॥
tatas tu kauravāḥ sāmbaṃ saṃpūjya halinā saha preṣayām āsur udvāhadhanabhāryāsamanvitam //