वृद्धासंगमम् आख्यातं यत्र वृद्धेश्वरः शिवः तस्याख्यानं प्रवक्ष्यामि शृणु पापप्रणाशनम् ॥
vṛddhāsaṃgamam ākhyātaṃ yatra vṛddheśvaraḥ śivaḥ tasyākhyānaṃ pravakṣyāmi śṛṇu pāpapraṇāśanam //
गौतमो वृद्ध इत्य् उक्तो मुनिर् आसीन् महातपाः यदा पुराभवद् बालो गौतमस्य सुतो द्विजः ॥
gautamo vṛddha ity ukto munir āsīn mahātapāḥ yadā purābhavad bālo gautamasya suto dvijaḥ //
अनासः स पुरोत्पन्नस् तस्माद् विकृतरूपधृक् स वैराग्याज् जगामाथ देशं तीर्थम् इतस् ततः ॥
anāsaḥ sa purotpannas tasmād vikṛtarūpadhṛk sa vairāgyāj jagāmātha deśaṃ tīrtham itas tataḥ //
उपाध्यायेन नैवासील् लज्जितस्य समागमः शिष्यैर् अन्यैः सहाध्यायो लज्जितस्य च नाभवत् ॥
upādhyāyena naivāsīl lajjitasya samāgamaḥ śiṣyair anyaiḥ sahādhyāyo lajjitasya ca nābhavat //
उपनीतः कथंचिच् च पित्रा वै गौतमेन सः एतावता गौतमो ऽपि व्यगमच् चरितुं बहिः ॥
upanītaḥ kathaṃcic ca pitrā vai gautamena saḥ etāvatā gautamo 'pi vyagamac carituṃ bahiḥ //
एवं बहुतिथे काले ब्रह्ममात्रा धृते द्विजे नैव चाध्ययनं तस्य संजातं गौतमस्य हि ॥
evaṃ bahutithe kāle brahmamātrā dhṛte dvije naiva cādhyayanaṃ tasya saṃjātaṃ gautamasya hi //
नैव शास्त्रस्य चाभ्यासो गौतमस्याभवत् तदा अग्निकार्यं ततश् चक्रे नित्यम् एव यतव्रतः ॥
naiva śāstrasya cābhyāso gautamasyābhavat tadā agnikāryaṃ tataś cakre nityam eva yatavrataḥ //
गायत्र्यभ्यासमात्रेण ब्राह्मणो नामधारकः अग्न्युपासनमात्रं च गायत्र्यभ्यसनं तथा ॥
gāyatryabhyāsamātreṇa brāhmaṇo nāmadhārakaḥ agnyupāsanamātraṃ ca gāyatryabhyasanaṃ tathā //
एतावता ब्राह्मणत्वं गौतमस्याभवन् मुने उपासतो ऽग्निं विधिवद् गायत्रीं च महात्मनः ॥
etāvatā brāhmaṇatvaṃ gautamasyābhavan mune upāsato 'gniṃ vidhivad gāyatrīṃ ca mahātmanaḥ //
तस्यायुर् ववृधे पुत्र गौतमस्य चिरायुषः न दारसंग्रहं लेभे नैव दातास्ति कन्यकाम् ॥
tasyāyur vavṛdhe putra gautamasya cirāyuṣaḥ na dārasaṃgrahaṃ lebhe naiva dātāsti kanyakām //
तथा चरंस् तीर्थदेशे वनेषु विविधेषु च आश्रमेषु च पुण्येषु अटन्न् आस्ते स गौतमः ॥
tathā caraṃs tīrthadeśe vaneṣu vividheṣu ca āśrameṣu ca puṇyeṣu aṭann āste sa gautamaḥ //
एवं भ्रमञ् शीतगिरिम् आश्रित्यास्ते स गौतमः तत्रापश्यद् गुहां रम्यां वल्लीविटपमालिनीम् ॥
evaṃ bhramañ śītagirim āśrityāste sa gautamaḥ tatrāpaśyad guhāṃ ramyāṃ vallīviṭapamālinīm //
तत्रोपविश्य विप्रेन्द्रो वस्तुं समकरोन् मतिम् चिन्तयंस् तु प्रविष्टो ऽसाव् अपश्यत् स्त्रियम् उत्तमाम् ॥
tatropaviśya viprendro vastuṃ samakaron matim cintayaṃs tu praviṣṭo 'sāv apaśyat striyam uttamām //
शिथिलाङ्गीम् अथ कृशां वृद्धां च तपसि स्थिताम् ब्रह्मचर्येण वर्तन्तीं विरागां रहसि स्थिताम् ॥
śithilāṅgīm atha kṛśāṃ vṛddhāṃ ca tapasi sthitām brahmacaryeṇa vartantīṃ virāgāṃ rahasi sthitām //
स तां दृष्ट्वा मुनिश्रेष्ठो नमस्काराय तस्थिवान् नमस्यन्तं मुनिश्रेष्ठं तं गौतमम् अवारयत् ॥
sa tāṃ dṛṣṭvā muniśreṣṭho namaskārāya tasthivān namasyantaṃ muniśreṣṭhaṃ taṃ gautamam avārayat //
गुरुस् त्वं भविता मह्यं न मां वन्दितुम् अर्हसि आयुर् विद्या धनं कीर्तिर् धर्मः स्वर्गादिकं च यत् तस्य नश्यति वै सर्वं यं नमस्यति वै गुरुः ॥
gurus tvaṃ bhavitā mahyaṃ na māṃ vanditum arhasi āyur vidyā dhanaṃ kīrtir dharmaḥ svargādikaṃ ca yat tasya naśyati vai sarvaṃ yaṃ namasyati vai guruḥ //
कृताञ्जलिपुटस् तां वै गौतमः प्राह विस्मितः ॥
kṛtāñjalipuṭas tāṃ vai gautamaḥ prāha vismitaḥ //
तपस्विनी त्वं वृद्धा च गुणज्येष्ठा च भामिनी अल्पविद्यस् त्व् अल्पवया अहं तव गुरुः कथम् ॥
tapasvinī tvaṃ vṛddhā ca guṇajyeṣṭhā ca bhāminī alpavidyas tv alpavayā ahaṃ tava guruḥ katham //
आर्ष्टिषेणप्रियपुत्र ऋतध्वज इति श्रुतः गुणवान् मतिमाञ् शूरः क्षत्रधर्मपरायणः ॥
ārṣṭiṣeṇapriyaputra ṛtadhvaja iti śrutaḥ guṇavān matimāñ śūraḥ kṣatradharmaparāyaṇaḥ //
स कदाचिद् वनं प्रायान् मृगयाकृष्टचेतनः विश्रामम् अकरोद् अस्यां गुहायां स ऋतध्वजः ॥
sa kadācid vanaṃ prāyān mṛgayākṛṣṭacetanaḥ viśrāmam akarod asyāṃ guhāyāṃ sa ṛtadhvajaḥ //
युवा स मतिमान् दक्षो बलेन महता वृतः तं विश्रान्तं नृपवरम् अप्सरा ददृशे ततः ॥
yuvā sa matimān dakṣo balena mahatā vṛtaḥ taṃ viśrāntaṃ nṛpavaram apsarā dadṛśe tataḥ //
गन्धर्वराजस्य सुता सुश्यामा इति विश्रुता तां दृष्ट्वा चकमे राजा राजानं चकमे च सा ॥
gandharvarājasya sutā suśyāmā iti viśrutā tāṃ dṛṣṭvā cakame rājā rājānaṃ cakame ca sā //
इति क्रीडा समभवत् तया राज्ञो महामते निवृत्तकामो राजेन्द्रस् ताम् आपृच्छ्यागमद् गृहम् ॥
iti krīḍā samabhavat tayā rājño mahāmate nivṛttakāmo rājendras tām āpṛcchyāgamad gṛham //
उत्पन्नाहं ततस् तस्यां सुश्यामायां महामते गच्छन्ती मां तदा माता इदम् आह तपोधन ॥
utpannāhaṃ tatas tasyāṃ suśyāmāyāṃ mahāmate gacchantī māṃ tadā mātā idam āha tapodhana //
यस् त्व् अस्यां प्रविशेद् भद्रे स ते भर्ता भविष्यति ॥
yas tv asyāṃ praviśed bhadre sa te bhartā bhaviṣyati //
इत्य् उक्त्वा सा जगमाथ माता मम महामते तस्माद् अत्र प्रविष्टस् त्वं पुमान् नान्यः कदाचन ॥
ity uktvā sā jagamātha mātā mama mahāmate tasmād atra praviṣṭas tvaṃ pumān nānyaḥ kadācana //
सहस्राणि तथाशीतिं कृत्वा राज्यं पिता मम अत्रैव च तपस् तप्त्वा ततः स्वर्गम् उपेयिवान् ॥
sahasrāṇi tathāśītiṃ kṛtvā rājyaṃ pitā mama atraiva ca tapas taptvā tataḥ svargam upeyivān //
स्वर्गं याते ऽपि पितरि सहस्राणि तथा दश वर्षाणि मुनिशार्दूल राज्यं कृत्वा तथा परः ॥
svargaṃ yāte 'pi pitari sahasrāṇi tathā daśa varṣāṇi muniśārdūla rājyaṃ kṛtvā tathā paraḥ //
स्वर्गे यातो मम भ्राता अहम् अत्रैव संस्थिता अहं ब्रह्मन् नान्यवृत्ता न माता न पिता मम ॥
svarge yāto mama bhrātā aham atraiva saṃsthitā ahaṃ brahman nānyavṛttā na mātā na pitā mama //
अहम् आत्मेश्वरी ब्रह्मन् निविष्टा क्षत्रकन्यका तस्माद् भजस्व मां ब्रह्मन् व्रतस्थां पुरुषार्थिनीम् ॥
aham ātmeśvarī brahman niviṣṭā kṣatrakanyakā tasmād bhajasva māṃ brahman vratasthāṃ puruṣārthinīm //
सहस्रायुर् अहं भद्रे मत्तस् त्वं वयसाधिका अहं बालस् त्वं तु वृद्धा नैवायं घटते मिथः ॥
sahasrāyur ahaṃ bhadre mattas tvaṃ vayasādhikā ahaṃ bālas tvaṃ tu vṛddhā naivāyaṃ ghaṭate mithaḥ //
त्वं भर्ता मे पुरा दिष्टो नान्यो भर्ता मतो मम धात्रा दत्तस् ततस् त्वं मां न निराकर्तुम् अर्हसि ॥
tvaṃ bhartā me purā diṣṭo nānyo bhartā mato mama dhātrā dattas tatas tvaṃ māṃ na nirākartum arhasi //
अथवा नेच्छसि मां त्वम् अप्रदुष्टाम् अनुव्रताम् ततस् त्यक्ष्यामि जीवं मे इदानीं तव पश्यतः ॥
athavā necchasi māṃ tvam apraduṣṭām anuvratām tatas tyakṣyāmi jīvaṃ me idānīṃ tava paśyataḥ //
अपेक्षिताप्राप्तितो हि देहिनां मरणं वरम् अनुरक्तजनत्यागे पातकान्तो न विद्यते ॥
apekṣitāprāptito hi dehināṃ maraṇaṃ varam anuraktajanatyāge pātakānto na vidyate //
वृद्धायास् तद् वचः श्रुत्वा गौतमो वाक्यम् अब्रवीत् ॥
vṛddhāyās tad vacaḥ śrutvā gautamo vākyam abravīt //
अहं तपोविरहितो विद्याहीनो ह्य् अकिंचनः नाहं वरो हि योग्यस् ते कुरूपो भोगवर्जितः ॥
ahaṃ tapovirahito vidyāhīno hy akiṃcanaḥ nāhaṃ varo hi yogyas te kurūpo bhogavarjitaḥ //
अनासो ऽहं किं करोमि अतपोविद्य एव च तस्मात् सुरूपं सुविद्याम् आपाद्य प्रथमं शुभे पश्चात् ते वचनं कार्यं ततो वृद्धाब्रवीद् द्विजम् ॥
anāso 'haṃ kiṃ karomi atapovidya eva ca tasmāt surūpaṃ suvidyām āpādya prathamaṃ śubhe paścāt te vacanaṃ kāryaṃ tato vṛddhābravīd dvijam //
मया सरस्वती देवी तोषिता तपसा द्विज तथैवापो रूपवत्यो रूपदाताग्निर् एव च ॥
mayā sarasvatī devī toṣitā tapasā dvija tathaivāpo rūpavatyo rūpadātāgnir eva ca //
तस्माद् वागीश्वरी देवी सा ते विद्यां प्रदास्यति अग्निश् च रूपवान् देवस् तव रूपं प्रदास्यति ॥
tasmād vāgīśvarī devī sā te vidyāṃ pradāsyati agniś ca rūpavān devas tava rūpaṃ pradāsyati //
एवम् उक्त्वा गौतमं तं वृद्धोवाच विभावसुम् प्रार्थयित्वा सुविद्यं तं सुरूपं चाकरोन् मुनिम् ॥
evam uktvā gautamaṃ taṃ vṛddhovāca vibhāvasum prārthayitvā suvidyaṃ taṃ surūpaṃ cākaron munim //
ततः सुविद्यः सुभगः सुकान्तो वृद्धां स पत्नीम् अकरोत् प्रीतियुक्तः तया स रेमे बहुला मनोज्ञया समाः सुखं प्रीतमना गुहायाम्
tataḥ suvidyaḥ subhagaḥ sukānto vṛddhāṃ sa patnīm akarot prītiyuktaḥ tayā sa reme bahulā manojñayā samāḥ sukhaṃ prītamanā guhāyām
कदाचित् तत्र वसतोर् दंपत्योर् मुदतोर् गिरौ गुहायां मुनिशार्दूल आजग्मुर् मुनयो ऽमलाः ॥
kadācit tatra vasator daṃpatyor mudator girau guhāyāṃ muniśārdūla ājagmur munayo 'malāḥ //
वसिष्ठवामदेवाद्या ये चान्ये च महर्षयः भ्रमन्तः पुण्यतीर्थानि प्राप्नुवंस् तस्य तां गुहाम् ॥
vasiṣṭhavāmadevādyā ye cānye ca maharṣayaḥ bhramantaḥ puṇyatīrthāni prāpnuvaṃs tasya tāṃ guhām //
आगतांस् तान् ऋषीञ् ज्ञात्वा गौतमः सह भार्यया सत्कारम् अकरोत् तेषां जहसुस् तं च केचन ॥
āgatāṃs tān ṛṣīñ jñātvā gautamaḥ saha bhāryayā satkāram akarot teṣāṃ jahasus taṃ ca kecana //
ये बाला यौवनोन्मत्ता वयसा ये च मध्यमाः वृद्धां च गौतमं प्रेक्ष्य जहसुस् तत्र केचन ॥
ye bālā yauvanonmattā vayasā ye ca madhyamāḥ vṛddhāṃ ca gautamaṃ prekṣya jahasus tatra kecana //
पुत्रो ऽयं तव पौत्रो वा वृद्धे को गौतमो ऽभवत् सत्यं वदस्व कल्याणि इत्य् एवं जहसुर् द्विजाः ॥
putro 'yaṃ tava pautro vā vṛddhe ko gautamo 'bhavat satyaṃ vadasva kalyāṇi ity evaṃ jahasur dvijāḥ //
विषं वृद्धस्य युवती वृद्धाया अमृतं युवा इष्टानिष्टसमायोगो दृष्टो ऽस्माभिर् अहो चिरात् ॥
viṣaṃ vṛddhasya yuvatī vṛddhāyā amṛtaṃ yuvā iṣṭāniṣṭasamāyogo dṛṣṭo 'smābhir aho cirāt //
इत्य् एवम् ऊचिरे केचिद् दंपत्योः शृण्वतोस् तदा एवम् उक्त्वा कृतातिथ्या ययुः सर्वे महर्षयः ॥
ity evam ūcire kecid daṃpatyoḥ śṛṇvatos tadā evam uktvā kṛtātithyā yayuḥ sarve maharṣayaḥ //
ऋषीणां वचनं श्रुत्वा उभाव् अपि सुदुःखितौ लज्जितौ च महाप्राज्ञौ गौतमो भार्यया सह पप्रच्छ मुनिशार्दूलम् अगस्त्यम् ऋषिसत्तमम् ॥
ṛṣīṇāṃ vacanaṃ śrutvā ubhāv api suduḥkhitau lajjitau ca mahāprājñau gautamo bhāryayā saha papraccha muniśārdūlam agastyam ṛṣisattamam //
को देशः किम् उ तीर्थं वा यत्र श्रेयः समाप्यते शीघ्रम् एव महाप्राज्ञ भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् ॥
ko deśaḥ kim u tīrthaṃ vā yatra śreyaḥ samāpyate śīghram eva mahāprājña bhuktimuktipradāyakam //
वदद्भिर् मुनिभिर् ब्रह्मन् मया श्रुतम् इदं वचः सर्वे कामास् तत्र पूर्णा गौतम्यां नात्र संशयः ॥
vadadbhir munibhir brahman mayā śrutam idaṃ vacaḥ sarve kāmās tatra pūrṇā gautamyāṃ nātra saṃśayaḥ //
तस्माद् गच्छ महाबुद्धे गौतमीं पापनाशिनीम् अहं त्वाम् अनुयास्यामि यथेच्छसि तथा कुरु ॥
tasmād gaccha mahābuddhe gautamīṃ pāpanāśinīm ahaṃ tvām anuyāsyāmi yathecchasi tathā kuru //
एतच् छ्रुत्वागस्त्यवाक्यं वृद्धया गौतमो ऽभ्यगात् तत्र तेपे तपस् तीव्रं पत्न्या स भगवान् ऋषिः ॥
etac chrutvāgastyavākyaṃ vṛddhayā gautamo 'bhyagāt tatra tepe tapas tīvraṃ patnyā sa bhagavān ṛṣiḥ //
स्तुतिं चकार देवस्य शंभोर् विष्णोस् तथैव च गङ्गां च तोषयाम् आस भार्यार्थं भगवान् ऋषिः ॥
stutiṃ cakāra devasya śaṃbhor viṣṇos tathaiva ca gaṅgāṃ ca toṣayām āsa bhāryārthaṃ bhagavān ṛṣiḥ //
खिन्नात्मनाम् अत्र भवे त्वम् एव शरणं शिवः मरुभूमाव् अध्वगानां विटपीव प्रियायुतः ॥
khinnātmanām atra bhave tvam eva śaraṇaṃ śivaḥ marubhūmāv adhvagānāṃ viṭapīva priyāyutaḥ //
उच्चावचानां भूतानां सर्वथा पापनोदनः सस्यानां घनवत् कृष्ण त्वम् अवग्रहशोषिणाम् ॥
uccāvacānāṃ bhūtānāṃ sarvathā pāpanodanaḥ sasyānāṃ ghanavat kṛṣṇa tvam avagrahaśoṣiṇām //
वैकुण्ठदुर्गनिःश्रेणिस् त्वं पीयूषतरंगिणी अधोगतानां तप्तानां शरणं भव गौतमि ॥
vaikuṇṭhadurganiḥśreṇis tvaṃ pīyūṣataraṃgiṇī adhogatānāṃ taptānāṃ śaraṇaṃ bhava gautami //
ततस् तुष्टावदद् वाक्यं गौतमं वृद्धया युतम् शरणागतदीनार्तं शरण्या गौतमी मुदा ॥
tatas tuṣṭāvadad vākyaṃ gautamaṃ vṛddhayā yutam śaraṇāgatadīnārtaṃ śaraṇyā gautamī mudā //
अभिषिञ्चस्व भार्यां त्वं मज्जलैर् मन्त्रसंयुतैः कलशैर् उपचारैश् च ततः पत्नी तव प्रिया ॥
abhiṣiñcasva bhāryāṃ tvaṃ majjalair mantrasaṃyutaiḥ kalaśair upacāraiś ca tataḥ patnī tava priyā //
सुरूपा चारुसर्वाङ्गी सुभगा चारुलोचना सर्वलक्षणसंपूर्णा रम्यरूपम् अवाप्स्यति ॥
surūpā cārusarvāṅgī subhagā cārulocanā sarvalakṣaṇasaṃpūrṇā ramyarūpam avāpsyati //
रूपवत्या पुनस् त्वं वै भार्यया चाभिषेचितः सर्वलक्षणसंपूर्णः कान्तं रूपम् अवाप्स्यसि ॥
rūpavatyā punas tvaṃ vai bhāryayā cābhiṣecitaḥ sarvalakṣaṇasaṃpūrṇaḥ kāntaṃ rūpam avāpsyasi //
तथेति गाङ्गवचनाद् यथोक्तं तौ च चक्रतुः सुरूपताम् उभौ प्राप्तौ गौतम्याश् च प्रसादतः ॥
tatheti gāṅgavacanād yathoktaṃ tau ca cakratuḥ surūpatām ubhau prāptau gautamyāś ca prasādataḥ //
अभिषेकोदकं यच् च सा नदी समजायत तस्या नाम्ना तु विख्याता वृद्धाया मुनिसत्तम ॥
abhiṣekodakaṃ yac ca sā nadī samajāyata tasyā nāmnā tu vikhyātā vṛddhāyā munisattama //
वृद्धा नदीति विख्याता गौतमो ऽपि तथोच्यते वृद्धगौतम इत्य् उक्त ऋषिभिः समवासिभिः वृद्धा तु गौतमीं प्राह गङ्गां प्रत्यक्षरूपिणीम् ॥
vṛddhā nadīti vikhyātā gautamo 'pi tathocyate vṛddhagautama ity ukta ṛṣibhiḥ samavāsibhiḥ vṛddhā tu gautamīṃ prāha gaṅgāṃ pratyakṣarūpiṇīm //
मन्नाम्नीयं नदी देवि वृद्धा चेत्य् अभिधीयताम् त्वया च संगमस् तस्यास् तस्यास् तीर्थम् अनुत्तमम् ॥
mannāmnīyaṃ nadī devi vṛddhā cety abhidhīyatām tvayā ca saṃgamas tasyās tasyās tīrtham anuttamam //
रूपसौभाग्यसंपत्तिपुत्रपौत्रप्रवर्धनम् आयुरारोग्यकल्याणं जयप्रीतिविवर्धनम् स्नानदानादिहोमैश् च पितॄणां पावनं परम् ॥
rūpasaubhāgyasaṃpattiputrapautrapravardhanam āyurārogyakalyāṇaṃ jayaprītivivardhanam snānadānādihomaiś ca pitṝṇāṃ pāvanaṃ param //
अस्त्व् इत्य् आह च तां गङ्गा सुवृद्धां गौतमप्रियाम् गौतमस्थापितं लिङ्गं वृद्धानाम्नैव कीर्तितम् ॥
astv ity āha ca tāṃ gaṅgā suvṛddhāṃ gautamapriyām gautamasthāpitaṃ liṅgaṃ vṛddhānāmnaiva kīrtitam //
तत्रैव च मुदं प्राप्तो वृद्धया मुनिसत्तमः तत्र स्नानं च दानं च सर्वाभीष्टप्रदायकम् ॥
tatraiva ca mudaṃ prāpto vṛddhayā munisattamaḥ tatra snānaṃ ca dānaṃ ca sarvābhīṣṭapradāyakam //
ततः प्रभृति तत् तीर्थं वृद्धासंगमम् उच्यते ॥
tataḥ prabhṛti tat tīrthaṃ vṛddhāsaṃgamam ucyate //