प्रवरासंगमो नाम श्रेष्ठा चैव महानदी यत्र सिद्धेश्वरो देवः सर्वलोकोपकारकृत् ॥
pravarāsaṃgamo nāma śreṣṭhā caiva mahānadī yatra siddheśvaro devaḥ sarvalokopakārakṛt //
देवानां दानवानां च संगमो ऽभूत् सुदारुणः तेषां परस्परं वापि प्रीतिश् चाभून् महामुने ॥
devānāṃ dānavānāṃ ca saṃgamo 'bhūt sudāruṇaḥ teṣāṃ parasparaṃ vāpi prītiś cābhūn mahāmune //
ते ऽप्य् एवं मन्त्रयाम् आसुर् देवा वै दानवा मिथः मेरुपर्वतम् आसाद्य परस्परहितैषिणः ॥
te 'py evaṃ mantrayām āsur devā vai dānavā mithaḥ meruparvatam āsādya parasparahitaiṣiṇaḥ //
अमृतेनामरत्वं स्याद् उत्पाद्यामृतम् उत्तमम् पिबामः सर्व एवैते भवामश् चामरा वयम् ॥
amṛtenāmaratvaṃ syād utpādyāmṛtam uttamam pibāmaḥ sarva evaite bhavāmaś cāmarā vayam //
एकीभूत्वा वयं लोकान् पालयामः सुखानि च प्राप्स्यामः संगरं हित्वा संगरो दुःखकारणम् ॥
ekībhūtvā vayaṃ lokān pālayāmaḥ sukhāni ca prāpsyāmaḥ saṃgaraṃ hitvā saṃgaro duḥkhakāraṇam //
प्रीत्या चैवार्जितान् अर्थान् भोक्ष्यामो गतमत्सराः यतः स्नेहेन वृत्तिर् या सास्माकं सुखदा सदा ॥
prītyā caivārjitān arthān bhokṣyāmo gatamatsarāḥ yataḥ snehena vṛttir yā sāsmākaṃ sukhadā sadā //
वैपरीत्यं तु यद् वृत्तं न स्मर्तव्यं कदाचन न च त्रैलोक्यराज्ये ऽपि कैवल्ये वा सुखं मनाक् तद् ऊर्ध्वम् अपि वा यत् तु निर्वैरत्वाद् अवाप्यते ॥
vaiparītyaṃ tu yad vṛttaṃ na smartavyaṃ kadācana na ca trailokyarājye 'pi kaivalye vā sukhaṃ manāk tad ūrdhvam api vā yat tu nirvairatvād avāpyate //
एवं परस्परं प्रीताः सन्तो देवाश् च दानवाः एकीभूताश् च सुप्रीता विमथ्य वरुणालयम् ॥
evaṃ parasparaṃ prītāḥ santo devāś ca dānavāḥ ekībhūtāś ca suprītā vimathya varuṇālayam //
मन्थानं मन्दरं कृत्वा रज्जुं कृत्वा तु वासुकिम् देवाश् च दानवाः सर्वे ममन्थुर् वरुणालयम् ॥
manthānaṃ mandaraṃ kṛtvā rajjuṃ kṛtvā tu vāsukim devāś ca dānavāḥ sarve mamanthur varuṇālayam //
उत्पन्नं च ततः पुण्यम् अमृतं सुरवल्लभम् निष्पन्ने चामृते पुण्ये ते च प्रोचुः परस्परम् ॥
utpannaṃ ca tataḥ puṇyam amṛtaṃ suravallabham niṣpanne cāmṛte puṇye te ca procuḥ parasparam //
यामः स्वं स्वम् अधिष्ठानं कृतकार्याः श्रमं गताः सर्वे समं च सर्वेभ्यो यथायोग्यं विभज्यताम् ॥
yāmaḥ svaṃ svam adhiṣṭhānaṃ kṛtakāryāḥ śramaṃ gatāḥ sarve samaṃ ca sarvebhyo yathāyogyaṃ vibhajyatām //
यदा सर्वागमो यत्र यस्मिंल् लग्ने शुभावहे विभज्यताम् इदं पुण्यम् अमृतं सुरसत्तमाः ॥
yadā sarvāgamo yatra yasmiṃl lagne śubhāvahe vibhajyatām idaṃ puṇyam amṛtaṃ surasattamāḥ //
इत्य् उक्त्वा ते ययुः सर्वे दैत्यदानवराक्षसाः गतेषु दैत्यसंघेषु देवाः सर्वे ऽन्वमन्त्रयन् ॥
ity uktvā te yayuḥ sarve daityadānavarākṣasāḥ gateṣu daityasaṃgheṣu devāḥ sarve 'nvamantrayan //
गतास् ते रिपवो ऽस्माकं दैवयोगाद् अरिंदमाः रिपूणाम् अमृतं नैव देयं भवति सर्वथा ॥
gatās te ripavo 'smākaṃ daivayogād ariṃdamāḥ ripūṇām amṛtaṃ naiva deyaṃ bhavati sarvathā //
बृहस्पतिस् तथेत्य् आह पुनर् आह सुरान् इदम् ॥
bṛhaspatis tathety āha punar āha surān idam //
न जानन्ति यथा पापा पिबध्वं च तथामृतम् अयम् एवोचितो मन्त्रो यच् छत्रूणां पराभवः ॥
na jānanti yathā pāpā pibadhvaṃ ca tathāmṛtam ayam evocito mantro yac chatrūṇāṃ parābhavaḥ //
द्वेष्याः सर्वात्मना द्वेष्या इति नीतिविदो विदुः न विश्वास्या न चाख्येया नैव मन्त्र्याश् च शत्रवः ॥
dveṣyāḥ sarvātmanā dveṣyā iti nītivido viduḥ na viśvāsyā na cākhyeyā naiva mantryāś ca śatravaḥ //
तेभ्यो न देयम् अमृतं भवेयुर् अमरास् ततः अमरेषु च जातेषु तेषु दैत्येषु शत्रुषु ताञ् जेतुं नैव शक्ष्यामो न देयम् अमृतं ततः ॥
tebhyo na deyam amṛtaṃ bhaveyur amarās tataḥ amareṣu ca jāteṣu teṣu daityeṣu śatruṣu tāñ jetuṃ naiva śakṣyāmo na deyam amṛtaṃ tataḥ //
इति संमन्त्र्य ते देवा वाचस्पतिम् अथाब्रुवन् ॥
iti saṃmantrya te devā vācaspatim athābruvan //
क्व यामः कुत्र मन्त्रः स्यात् क्व पिबामः क्व संस्थितिः कुर्मस् तद् एव प्रथमं वद वाचस्पते तथा ॥
kva yāmaḥ kutra mantraḥ syāt kva pibāmaḥ kva saṃsthitiḥ kurmas tad eva prathamaṃ vada vācaspate tathā //
यान्तु ब्रह्माणम् अमराः पृच्छन्त्व् अत्र गतिं पराम् स तु ज्ञाता च वक्ता च दाता चैव पितामहः ॥
yāntu brahmāṇam amarāḥ pṛcchantv atra gatiṃ parām sa tu jñātā ca vaktā ca dātā caiva pitāmahaḥ //
बृहस्पतेर् वचः श्रुत्वा मदन्तिकम् अथागमन् नमस्य मां सुराः सर्वे यद् वृत्तं तन् न्यवेदयन् ॥
bṛhaspater vacaḥ śrutvā madantikam athāgaman namasya māṃ surāḥ sarve yad vṛttaṃ tan nyavedayan //
तद् देववचनात् पुत्र तैः सुरैर् अगमं हरिम् विष्णवे कथितं सर्वं शंभवे विषहारिणे ॥
tad devavacanāt putra taiḥ surair agamaṃ harim viṣṇave kathitaṃ sarvaṃ śaṃbhave viṣahāriṇe //
अहं विष्णुश् च शंभुश् च देवगन्धर्वकिंनरैः मेरुकन्दरम् आगत्य न जानन्ति यथासुराः ॥
ahaṃ viṣṇuś ca śaṃbhuś ca devagandharvakiṃnaraiḥ merukandaram āgatya na jānanti yathāsurāḥ //
रक्षकं च हरिं कृत्वा सोमपानाय तस्थिरे आदित्यस् तत्र विज्ञाता सोमभोज्यान् अथेतरान् ॥
rakṣakaṃ ca hariṃ kṛtvā somapānāya tasthire ādityas tatra vijñātā somabhojyān athetarān //
सोमो दातामृतं भागं चक्रधृग् रक्षकस् तथा नैव जानन्ति तद् दैत्या दनुजा राक्षसास् तथा ॥
somo dātāmṛtaṃ bhāgaṃ cakradhṛg rakṣakas tathā naiva jānanti tad daityā danujā rākṣasās tathā //
विना राहुं महाप्राज्ञं सैंहिकेयं च सोमपम् कामरूपधरो राहुर् मरुतां मध्यम् आविशत् ॥
vinā rāhuṃ mahāprājñaṃ saiṃhikeyaṃ ca somapam kāmarūpadharo rāhur marutāṃ madhyam āviśat //
मरुद्रूपं समास्थाय पानपात्रधरस् तथा ज्ञात्वा दिवाकरो दैत्यं तं सोमाय न्यवेदयत् ॥
marudrūpaṃ samāsthāya pānapātradharas tathā jñātvā divākaro daityaṃ taṃ somāya nyavedayat //
तदा तद् अमृतं तस्मै दैत्यायादैत्यरूपिणे दत्त्वा सोमं तदा सोमो विष्णवे तन् न्यवेदयत् ॥
tadā tad amṛtaṃ tasmai daityāyādaityarūpiṇe dattvā somaṃ tadā somo viṣṇave tan nyavedayat //
विष्णुः पीतामृतं दैत्यं चक्रेणोद्यम्य तच्छिरः चिच्छेद तरसा वत्स तच्छिरस् त्व् अमरं त्व् अभूत् ॥
viṣṇuḥ pītāmṛtaṃ daityaṃ cakreṇodyamya tacchiraḥ ciccheda tarasā vatsa tacchiras tv amaraṃ tv abhūt //
शिरोमात्रविहीनं यद् देहं तद् अपतद् भुवि देहं तद् अमृतस्पृष्टं पतितं दक्षिणे तटे ॥
śiromātravihīnaṃ yad dehaṃ tad apatad bhuvi dehaṃ tad amṛtaspṛṣṭaṃ patitaṃ dakṣiṇe taṭe //
गौतम्या मुनिशार्दूल कम्पयद् वसुधातलम् देहं चाप्य् अमरं पुत्र तद् अद्भुतम् इवाभवत् ॥
gautamyā muniśārdūla kampayad vasudhātalam dehaṃ cāpy amaraṃ putra tad adbhutam ivābhavat //
देहं च शिरसो ऽपेक्षि शिरो देहम् अपेक्षते उभयं चामरं जातं दैत्यश् चायं महाबलः ॥
dehaṃ ca śiraso 'pekṣi śiro deham apekṣate ubhayaṃ cāmaraṃ jātaṃ daityaś cāyaṃ mahābalaḥ //
शिरः काये समाविष्टं सर्वान् भक्षयते सुरान् तस्माद् देहम् इदं पूर्वं नाशयामो महीगतम् ततस् ते शंकरं प्राहुर् देवाः सर्वे ससंभ्रमाः ॥
śiraḥ kāye samāviṣṭaṃ sarvān bhakṣayate surān tasmād deham idaṃ pūrvaṃ nāśayāmo mahīgatam tatas te śaṃkaraṃ prāhur devāḥ sarve sasaṃbhramāḥ //
महीगतं दैत्यदेहं नाशयस्व सुरोत्तम त्वं देव करुणासिन्धुः शरणागतरक्षकः ॥
mahīgataṃ daityadehaṃ nāśayasva surottama tvaṃ deva karuṇāsindhuḥ śaraṇāgatarakṣakaḥ //
शिरसा नैव युज्येत दैत्यदेहं तथा कुरु ॥
śirasā naiva yujyeta daityadehaṃ tathā kuru //
प्रेषयाम् आस चेशो ऽपि श्रेष्ठां शक्तिं तदात्मनः मातृभिः सहितां देवीं मातरं लोकपालिनीम् ॥
preṣayām āsa ceśo 'pi śreṣṭhāṃ śaktiṃ tadātmanaḥ mātṛbhiḥ sahitāṃ devīṃ mātaraṃ lokapālinīm //
ईशायुधधरा देवी ईशशक्तिसमन्विता महीगतं यत्र देहं तत्रागाद् भक्ष्यकाङ्क्षिणी ॥
īśāyudhadharā devī īśaśaktisamanvitā mahīgataṃ yatra dehaṃ tatrāgād bhakṣyakāṅkṣiṇī //
शिरोमात्रं सुराः सर्वे मेरौ तत्रैव सान्त्वयन् देहो देव्या पुनस् तत्र युयुधे बहवः समाः ॥
śiromātraṃ surāḥ sarve merau tatraiva sāntvayan deho devyā punas tatra yuyudhe bahavaḥ samāḥ //
राहुस् तत्र सुरान् आह भित्त्वा देहं पुरा मम अत्रास्ते रसम् उत्कृष्टं तद् आकृष्य शरीरतः ॥
rāhus tatra surān āha bhittvā dehaṃ purā mama atrāste rasam utkṛṣṭaṃ tad ākṛṣya śarīrataḥ //
पृथक्भूते रसे देहं प्रवरे ऽमृतम् उत्तमम् भस्मीभूयात् क्षणेनैव तस्मात् कुर्वन्तु तत् पुरा ॥
pṛthakbhūte rase dehaṃ pravare 'mṛtam uttamam bhasmībhūyāt kṣaṇenaiva tasmāt kurvantu tat purā //
एतद् राहुवचः श्रुत्वा प्रीताः सर्वे ऽसुरारयः अभ्यषिञ्चन् ग्रहाणां त्वं ग्रहो भूया मुदान्वितः ॥
etad rāhuvacaḥ śrutvā prītāḥ sarve 'surārayaḥ abhyaṣiñcan grahāṇāṃ tvaṃ graho bhūyā mudānvitaḥ //
तद्देववचनाच् छक्तिर् ईश्वरी या निगद्यते देहं भित्त्वा दैत्यपतेः सुरशक्तिसमन्विता ॥
taddevavacanāc chaktir īśvarī yā nigadyate dehaṃ bhittvā daityapateḥ suraśaktisamanvitā //
आकृष्य शीघ्रम् उत्कृष्टं प्रवरं चामृतं बहिः स्थापयित्वा तु तद् देहं भक्षयाम् आस चाम्बिका ॥
ākṛṣya śīghram utkṛṣṭaṃ pravaraṃ cāmṛtaṃ bahiḥ sthāpayitvā tu tad dehaṃ bhakṣayām āsa cāmbikā //
कालरात्रिर् भद्रकाली प्रोच्यते या महाबला स्थापितं रसम् उत्कृष्टं रसानां प्रवरं रसम् ॥
kālarātrir bhadrakālī procyate yā mahābalā sthāpitaṃ rasam utkṛṣṭaṃ rasānāṃ pravaraṃ rasam //
व्यस्रवत् स्थापितं तत् तु प्रवरा साभवन् नदी आकृष्टम् अमृतं चैव स्थापितं साप्य् अभक्षयत् ॥
vyasravat sthāpitaṃ tat tu pravarā sābhavan nadī ākṛṣṭam amṛtaṃ caiva sthāpitaṃ sāpy abhakṣayat //
ततः श्रेष्ठा नदी जाता प्रवरा चामृता शुभा राहुदेहसमुद्भूता रुद्रशक्तिसमन्विता ॥
tataḥ śreṣṭhā nadī jātā pravarā cāmṛtā śubhā rāhudehasamudbhūtā rudraśaktisamanvitā //
नदीनां प्रवरा रम्या चामृता प्रेरिता तहा तत्र पञ्च सहस्राणि तीर्थानि गुणवन्ति च ॥
nadīnāṃ pravarā ramyā cāmṛtā preritā tahā tatra pañca sahasrāṇi tīrthāni guṇavanti ca //
तत्र शंभुः स्वयं तस्थौ सर्वदा सुरपूजितः तस्यै तुष्टाः सुराः सर्वे देव्यै नद्यै पृथक् पृथक् ॥
tatra śaṃbhuḥ svayaṃ tasthau sarvadā surapūjitaḥ tasyai tuṣṭāḥ surāḥ sarve devyai nadyai pṛthak pṛthak //
वरान् ददुर् मुदा युक्ता यथा पूजाम् अवाप्स्यति शंभुः सुरपतिर् लोके तथा पूजाम् अवाप्स्यसि ॥
varān dadur mudā yuktā yathā pūjām avāpsyati śaṃbhuḥ surapatir loke tathā pūjām avāpsyasi //
निवासं कुरु देवि त्वं लोकानां हितकाम्यया सदा तिष्ठ रसेशानि सर्वेषां सर्वसिद्धिदा ॥
nivāsaṃ kuru devi tvaṃ lokānāṃ hitakāmyayā sadā tiṣṭha raseśāni sarveṣāṃ sarvasiddhidā //
स्तवनात् कीर्तनाद् ध्यानात् सर्वकामप्रदायिनी त्वां नमस्यन्ति ये भक्त्या किंचिद् आपेक्ष्य सर्वदा ॥
stavanāt kīrtanād dhyānāt sarvakāmapradāyinī tvāṃ namasyanti ye bhaktyā kiṃcid āpekṣya sarvadā //
तेषां सर्वाणि कार्याणि भवेयुर् देवताज्ञया शिवशक्त्योर् यतस् तस्मिन् निवासो ऽभूत् सनातनः ॥
teṣāṃ sarvāṇi kāryāṇi bhaveyur devatājñayā śivaśaktyor yatas tasmin nivāso 'bhūt sanātanaḥ //
अतो वदन्ति मुनयो निवासपुरम् इत्य् अदः प्रवरायाः पुरा देवाः सुप्रीतास् ते वरान् ददुः ॥
ato vadanti munayo nivāsapuram ity adaḥ pravarāyāḥ purā devāḥ suprītās te varān daduḥ //
गङ्गायाः संगमो यस् ते विख्यातः सुरवल्लभः तत्राप्लुतानां सर्वेषां भुक्तिर् वा मुक्तिर् एव च ॥
gaṅgāyāḥ saṃgamo yas te vikhyātaḥ suravallabhaḥ tatrāplutānāṃ sarveṣāṃ bhuktir vā muktir eva ca //
यद् वापि मनसः काम्यं देवानाम् अपि दुर्लभम् स्यात् तेषां सर्वम् एवेह एवं दत्त्वा सुरा ययुः ॥
yad vāpi manasaḥ kāmyaṃ devānām api durlabham syāt teṣāṃ sarvam eveha evaṃ dattvā surā yayuḥ //
ततः प्रभृति तत् तीर्थं प्रवरासंगमं विदुः प्रेरिता देवदेवेन शक्तिर् या प्रेरिता तु सा ॥
tataḥ prabhṛti tat tīrthaṃ pravarāsaṃgamaṃ viduḥ preritā devadevena śaktir yā preritā tu sā //
अमृता सैव विख्याता प्रवरैवं महानदी ॥
amṛtā saiva vikhyātā pravaraivaṃ mahānadī //