श्रीशुक उवाच पित्रोपशिक्षितो रामस्तथेति कुरुनन्दन । संवत्सरं तीर्थयात्रां चरित्वाश्रममाव्रजत् ॥
śrīśuka uvāca pitropaśikṣito rāmastatheti kurunandana / saṃvatsaraṃ tīrthayātrāṃ caritvāśramamāvrajat //
कदाचिद्रेणुका याता गङ्गायां पद्ममालिनम् । गन्धर्वराजं क्रीडन्तमप्सरोभिरपश्यत ॥
kadācidreṇukā yātā gaṅgāyāṃ padmamālinam / gandharvarājaṃ krīḍantamapsarobhirapaśyata //
विलोकयन्ती क्रीडन्तमुदकार्थं नदीं गता । होमवेलां न सस्मार किञ्चिच् चित्ररथस्पृहा ॥
vilokayantī krīḍantamudakārthaṃ nadīṃ gatā / homavelāṃ na sasmāra kiñcic citrarathaspṛhā //
कालात्ययं तं विलोक्य मुनेः शापविशङ्किता । आगत्य कलशं तस्थौ पुरोधाय कृताञ्जलिः ॥
kālātyayaṃ taṃ vilokya muneḥ śāpaviśaṅkitā / āgatya kalaśaṃ tasthau purodhāya kṛtāñjaliḥ //
व्यभिचारं मुनिर्ज्ञात्वा पत्न्याः प्रकुपितो ऽब्रवीत् । घ्नतैनां पुत्रकाः पापामित्युक्तास्ते न चक्रिरे ॥
vyabhicāraṃ munirjñātvā patnyāḥ prakupito 'bravīt / ghnataināṃ putrakāḥ pāpāmityuktāste na cakrire //
रामः सञ्चोदितः पित्रा भ्रात्-न् मात्रा सहावधीत् । प्रभावज्ञो मुनेः सम्यक् समाधेस्तपसश्च सः ॥
rāmaḥ sañcoditaḥ pitrā bhrāt-n mātrā sahāvadhīt / prabhāvajño muneḥ samyak samādhestapasaśca saḥ //
वरेण च्छन्दयामास प्रीतः सत्यवतीसुतः । वव्रे हतानां रामो ऽपि जीवितं चास्मृतिं वधे ॥
vareṇa cchandayāmāsa prītaḥ satyavatīsutaḥ / vavre hatānāṃ rāmo 'pi jīvitaṃ cāsmṛtiṃ vadhe //
उत्तस्थुस्ते कुशलिनो निद्रापाय इवाञ्जसा । पितुर्विद्वांस्तपोवीर्यं रामश्चक्रे सुहृद्वधम् ॥
uttasthuste kuśalino nidrāpāya ivāñjasā / piturvidvāṃstapovīryaṃ rāmaścakre suhṛdvadham //
ये ऽर्जुनस्य सुता राजन् स्मरन्तः स्वपितुर्वधम् । रामवीर्यपराभूता लेभिरे शर्म न क्वचित् ॥
ye 'rjunasya sutā rājan smarantaḥ svapiturvadham / rāmavīryaparābhūtā lebhire śarma na kvacit //
एकदाश्रमतो रामे सभ्रातरि वनं गते । वैरं सिषाधयिषवो लब्धच्छिद्रा उपागमन् ॥
ekadāśramato rāme sabhrātari vanaṃ gate / vairaṃ siṣādhayiṣavo labdhacchidrā upāgaman //
दृष्ट्वाग्न्यागार आसीनमावेशितधियं मुनिम् । भगवत्युत्तमश्लोके जघ्नुस्ते पापनिश्चयाः ॥
dṛṣṭvāgnyāgāra āsīnamāveśitadhiyaṃ munim / bhagavatyuttamaśloke jaghnuste pāpaniścayāḥ //
याच्यमानाः कृपणया राममात्रातिदारुणाः । प्रसह्य शिर उत्कृत्य निन्युस्ते क्षत्रबन्धवः ॥
yācyamānāḥ kṛpaṇayā rāmamātrātidāruṇāḥ / prasahya śira utkṛtya ninyuste kṣatrabandhavaḥ //
रेणुका दुःखशोकार्ता निघ्नन्त्यात्मानमात्मना । राम रामेति तातेति विचुक्रोशोच्चकैः सती ॥
reṇukā duḥkhaśokārtā nighnantyātmānamātmanā / rāma rāmeti tāteti vicukrośoccakaiḥ satī //
तदुपश्रुत्य दूरस्था हा रामेत्यार्तवत् स्वनम् । त्वरयाश्रममासाद्य ददृशुः पितरं हतम् ॥
tadupaśrutya dūrasthā hā rāmetyārtavat svanam / tvarayāśramamāsādya dadṛśuḥ pitaraṃ hatam //
ते दुःखरोषामर्षार्ति शोकवेगविमोहिताः । हा तात साधो धर्मिष्ठ त्यक्त्वास्मान् स्वर्गतो भवान् ॥
te duḥkharoṣāmarṣārti śokavegavimohitāḥ / hā tāta sādho dharmiṣṭha tyaktvāsmān svargato bhavān //
विलप्यैवं पितुर्देहं निधाय भ्रातृषु स्वयम् । प्रगृह्य परशुं रामः क्षत्रान्ताय मनो दधे ॥
vilapyaivaṃ piturdehaṃ nidhāya bhrātṛṣu svayam / pragṛhya paraśuṃ rāmaḥ kṣatrāntāya mano dadhe //
गत्वा माहिष्मतीं रामो ब्रह्मघ्नविहतश्रियम् । तेषां स शीर्षभी राजन् मध्ये चक्रे महागिरिम् ॥
gatvā māhiṣmatīṃ rāmo brahmaghnavihataśriyam / teṣāṃ sa śīrṣabhī rājan madhye cakre mahāgirim //
तद्रक्तेन नदीं घोरामब्रह्मण्यभयावहाम् । हेतुं कृत्वा पितृवधं क्षत्रे ऽमङ्गलकारिणि ॥
tadraktena nadīṃ ghorāmabrahmaṇyabhayāvahām / hetuṃ kṛtvā pitṛvadhaṃ kṣatre 'maṅgalakāriṇi //
त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवीं कृत्वा निःक्षत्रियां प्रभुः । समन्तपञ्चके चक्रे शोणितोदान् ह्रदान् नव ॥
triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivīṃ kṛtvā niḥkṣatriyāṃ prabhuḥ / samantapañcake cakre śoṇitodān hradān nava //
पितुः कायेन सन्धाय शिर आदाय बर्हिषि । सर्वदेवमयं देवमात्मानमयजन् मखैः ॥
pituḥ kāyena sandhāya śira ādāya barhiṣi / sarvadevamayaṃ devamātmānamayajan makhaiḥ //
ददौ प्राचीं दिशं होत्रे ब्रह्मणे दक्षिणां दिशम् । अध्वर्यवे प्रतीचीं वै उद्गात्रे उत्तरां दिशम् ॥
dadau prācīṃ diśaṃ hotre brahmaṇe dakṣiṇāṃ diśam / adhvaryave pratīcīṃ vai udgātre uttarāṃ diśam //
अन्येभ्यो ऽवान्तरदिशः कश्यपाय च मध्यतः । आर्यावर्तमुपद्रष्ट्रे सदस्येभ्यस्ततः परम् ॥
anyebhyo 'vāntaradiśaḥ kaśyapāya ca madhyataḥ / āryāvartamupadraṣṭre sadasyebhyastataḥ param //
ततश्चावभृथस्नान विधूताशेषकिल्बिषः । सरस्वत्यां महानद्यां रेजे व्यब्भ्र इवांशुमान् ॥
tataścāvabhṛthasnāna vidhūtāśeṣakilbiṣaḥ / sarasvatyāṃ mahānadyāṃ reje vyabbhra ivāṃśumān //
स्वदेहं जमदग्निस्तु लब्ध्वा संज्ञानलक्षणम् । ऋषीणां मण्डले सो ऽभूत् सप्तमो रामपूजितः ॥
svadehaṃ jamadagnistu labdhvā saṃjñānalakṣaṇam / ṛṣīṇāṃ maṇḍale so 'bhūt saptamo rāmapūjitaḥ //
जामदग्न्यो ऽपि भगवान् रामः कमललोचनः । आगामिन्यन्तरे राजन् वर्तयिष्यति वै बृहत् ॥
jāmadagnyo 'pi bhagavān rāmaḥ kamalalocanaḥ / āgāminyantare rājan vartayiṣyati vai bṛhat //
आस्ते ऽद्यापि महेन्द्राद्रौ न्यस्तदण्डः प्रशान्तधीः । उपगीयमानचरितः सिद्धगन्धर्वचारणैः ॥
āste 'dyāpi mahendrādrau nyastadaṇḍaḥ praśāntadhīḥ / upagīyamānacaritaḥ siddhagandharvacāraṇaiḥ //
एवं भृगुषु विश्वात्मा भगवान् हरिरीश्वरः । अवतीर्य परं भारं भुवो ऽहन् बहुशो नृपान् ॥
evaṃ bhṛguṣu viśvātmā bhagavān harirīśvaraḥ / avatīrya paraṃ bhāraṃ bhuvo 'han bahuśo nṛpān //
गाधेरभून् महातेजाः समिद्ध इव पावकः । तपसा क्षात्रमुत्सृज्य यो लेभे ब्रह्मवर्चसम् ॥
gādherabhūn mahātejāḥ samiddha iva pāvakaḥ / tapasā kṣātramutsṛjya yo lebhe brahmavarcasam //
विश्वामित्रस्य चैवासन् पुत्रा एकशतं नृप । मध्यमस्तु मधुच्छन्दा मधुच्छन्दस एव ते ॥
viśvāmitrasya caivāsan putrā ekaśataṃ nṛpa / madhyamastu madhucchandā madhucchandasa eva te //
पुत्रं कृत्वा शुनःशेफं देवरातं च भार्गवम् । आजीगर्तं सुतान् आह ज्येष्ठ एष प्रकल्प्यताम् ॥
putraṃ kṛtvā śunaḥśephaṃ devarātaṃ ca bhārgavam / ājīgartaṃ sutān āha jyeṣṭha eṣa prakalpyatām //
यो वै हरिश्चन्द्रमखे विक्रीतः पुरुषः पशुः । स्तुत्वा देवान् प्रजेशादीन् मुमुचे पाशबन्धनात् ॥
yo vai hariścandramakhe vikrītaḥ puruṣaḥ paśuḥ / stutvā devān prajeśādīn mumuce pāśabandhanāt //
यो रातो देवयजने देवैर्गाधिषु तापसः । देवरात इति ख्यातः शुनःशेफस्तु भार्गवः ॥
yo rāto devayajane devairgādhiṣu tāpasaḥ / devarāta iti khyātaḥ śunaḥśephastu bhārgavaḥ //
ये मधुच्छन्दसो ज्येष्ठाः कुशलं मेनिरे न तत् । अशपत् तान् मुनिः क्रुद्धो म्लेच्छा भवत दुर्जनाः ॥
ye madhucchandaso jyeṣṭhāḥ kuśalaṃ menire na tat / aśapat tān muniḥ kruddho mlecchā bhavata durjanāḥ //
स होवाच मधुच्छन्दाः सार्धं पञ्चाशता ततः । यन् नो भवान् सञ्जानीते तस्मिंस्तिष्ठामहे वयम् ॥
sa hovāca madhucchandāḥ sārdhaṃ pañcāśatā tataḥ / yan no bhavān sañjānīte tasmiṃstiṣṭhāmahe vayam //
ज्येष्ठं मन्त्रदृशं चक्रुस्त्वामन्वञ्चो वयं स्म हि । विश्वामित्रः सुतान् आह वीरवन्तो भविष्यथ । ये मानं मे ऽनुगृह्णन्तो वीरवन्तमकर्त माम् ॥
jyeṣṭhaṃ mantradṛśaṃ cakrustvāmanvañco vayaṃ sma hi / viśvāmitraḥ sutān āha vīravanto bhaviṣyatha / ye mānaṃ me 'nugṛhṇanto vīravantamakarta mām //
एष वः कुशिका वीरो देवरातस्तमन्वित । अन्ये चाष्टकहारीत जयक्रतुमदादयः ॥
eṣa vaḥ kuśikā vīro devarātastamanvita / anye cāṣṭakahārīta jayakratumadādayaḥ //
एवं कौशिकगोत्रं तु विश्वामित्रैः पृथग्विधम् । प्रवरान्तरमापन्नं तद्धि चैवं प्रकल्पितम् ॥
evaṃ kauśikagotraṃ tu viśvāmitraiḥ pṛthagvidham / pravarāntaramāpannaṃ taddhi caivaṃ prakalpitam //