श्रीशुक उवाच ते नागराजमामन्त्र्य फलभागेन वासुकिम् । परिवीय गिरौ तस्मिन् नेत्रमब्धिं मुदान्विताः ॥
śrīśuka uvāca te nāgarājamāmantrya phalabhāgena vāsukim / parivīya girau tasmin netramabdhiṃ mudānvitāḥ //
आरेभिरे सुरा यत्ता अमृतार्थे कुरूद्वह । हरिः पुरस्ताज् जगृहे पूर्वं देवास्ततो ऽभवन् ॥
ārebhire surā yattā amṛtārthe kurūdvaha / hariḥ purastāj jagṛhe pūrvaṃ devāstato 'bhavan //
स्वाध्यायश्रुतसम्पन्नाः प्रख्याता जन्मकर्मभिः । इति तूष्णीं स्थितान् दैत्यान् विलोक्य पुरुषोत्तमः । स्मयमानो विसृज्याग्रं पुच्छं जग्राह सामरः ॥
svādhyāyaśrutasampannāḥ prakhyātā janmakarmabhiḥ / iti tūṣṇīṃ sthitān daityān vilokya puruṣottamaḥ / smayamāno visṛjyāgraṃ pucchaṃ jagrāha sāmaraḥ //
कृतस्थानविभागास्त एवं कश्यपनन्दनाः । ममन्थुः परमं यत्ता अमृतार्थं पयोनिधिम् ॥
kṛtasthānavibhāgāsta evaṃ kaśyapanandanāḥ / mamanthuḥ paramaṃ yattā amṛtārthaṃ payonidhim //
मथ्यमाने ऽर्णवे सो ऽद्रिरनाधारो ह्य् अपो ऽविशत् । ध्रियमाणो ऽपि बलिभिर्गौरवात् पाण्डुनन्दन ॥
mathyamāne 'rṇave so 'driranādhāro hy apo 'viśat / dhriyamāṇo 'pi balibhirgauravāt pāṇḍunandana //
ते सुनिर्विण्णमनसः परिम्लानमुखश्रियः । आसन् स्वपौरुषे नष्टे दैवेनातिबलीयसा ॥
te sunirviṇṇamanasaḥ parimlānamukhaśriyaḥ / āsan svapauruṣe naṣṭe daivenātibalīyasā //
विलोक्य विघ्नेशविधिं तदेश्वरो दुरन्तवीर्यो ऽवितथाभिसन्धिः । कृत्वा वपुः कच्छपमद्भुतं महत् प्रविश्य तोयं गिरिमुज्जहार ॥
vilokya vighneśavidhiṃ tadeśvaro durantavīryo 'vitathābhisandhiḥ / kṛtvā vapuḥ kacchapamadbhutaṃ mahat praviśya toyaṃ girimujjahāra //
तमुत्थितं वीक्ष्य कुलाचलं पुनः समुद्यता निर्मथितुं सुरासुराः । दधार पृष्ठेन स लक्षयोजन प्रस्तारिणा द्वीप इवापरो महान् ॥
tamutthitaṃ vīkṣya kulācalaṃ punaḥ samudyatā nirmathituṃ surāsurāḥ / dadhāra pṛṣṭhena sa lakṣayojana prastāriṇā dvīpa ivāparo mahān //
सुरासुरेन्द्रैर्भुजवीर्यवेपितं परिभ्रमन्तं गिरिमङ्ग पृष्ठतः । बिभ्रत् तदावर्तनमादिकच्छपो मेने ऽङ्गकण्डूयनमप्रमेयः ॥
surāsurendrairbhujavīryavepitaṃ paribhramantaṃ girimaṅga pṛṣṭhataḥ / bibhrat tadāvartanamādikacchapo mene 'ṅgakaṇḍūyanamaprameyaḥ //
तथासुरान् आविशदासुरेण रूपेण तेषां बलवीर्यमीरयन् । उद्दीपयन् देवगणांश्च विष्णुर् दैवेन नागेन्द्रमबोधरूपः ॥
tathāsurān āviśadāsureṇa rūpeṇa teṣāṃ balavīryamīrayan / uddīpayan devagaṇāṃśca viṣṇur daivena nāgendramabodharūpaḥ //
उपर्य् अगेन्द्रं गिरिराड् इवान्य आक्रम्य हस्तेन सहस्रबाहुः । तस्थौ दिवि ब्रह्मभवेन्द्रमुख्यैर् अभिष्टुवद्भिः सुमनो ऽभिवृष्टः ॥
upary agendraṃ girirāḍ ivānya ākramya hastena sahasrabāhuḥ / tasthau divi brahmabhavendramukhyair abhiṣṭuvadbhiḥ sumano 'bhivṛṣṭaḥ //
उपर्य् अधश्चात्मनि गोत्रनेत्रयोः परेण ते प्राविशता समेधिताः । ममन्थुरब्धिं तरसा मदोत्कटा महाद्रिणा क्षोभितनक्रचक्रम् ॥
upary adhaścātmani gotranetrayoḥ pareṇa te prāviśatā samedhitāḥ / mamanthurabdhiṃ tarasā madotkaṭā mahādriṇā kṣobhitanakracakram //
अहीन्द्रसाहस्रकठोरदृङ्मुख श्वासाग्निधूमाहतवर्चसो ऽसुराः । पौलोमकालेयबलील्वलादयो दवाग्निदग्धाः सरला इवाभवन् ॥
ahīndrasāhasrakaṭhoradṛṅmukha śvāsāgnidhūmāhatavarcaso 'surāḥ / paulomakāleyabalīlvalādayo davāgnidagdhāḥ saralā ivābhavan //
देवांश्च तच्छ्वासशिखाहतप्रभान् धूम्राम्बरस्रग्वरकञ्चुकाननान् । समभ्यवर्षन् भगवद्वशा घना ववुः समुद्रोर्म्युपगूढवायवः ॥
devāṃśca tacchvāsaśikhāhataprabhān dhūmrāmbarasragvarakañcukānanān / samabhyavarṣan bhagavadvaśā ghanā vavuḥ samudrormyupagūḍhavāyavaḥ //
मथ्यमानात् तथा सिन्धोर् देवासुरवरूथपैः । यदा सुधा न जायेत निर्ममन्थाजितः स्वयम् ॥
mathyamānāt tathā sindhor devāsuravarūthapaiḥ / yadā sudhā na jāyeta nirmamanthājitaḥ svayam //
मेघश्यामः कनकपरिधिः कर्णविद्योतविद्युन् मूर्ध्नि भ्राजद्विलुलितकचः स्रग्धरो रक्तनेत्रः अम्प्; जैत्रैर्दोर्भिर्जगदभयदैर्दन्दशूकं गृहीत्वा मथ्नन् मथ्ना प्रतिगिरिरिवाशोभताथो धृताद्रिः ॥
meghaśyāmaḥ kanakaparidhiḥ karṇavidyotavidyun mūrdhni bhrājadvilulitakacaḥ sragdharo raktanetraḥ amp; jaitrairdorbhirjagadabhayadairdandaśūkaṃ gṛhītvā mathnan mathnā pratigiririvāśobhatātho dhṛtādriḥ //
निर्मथ्यमानादुदधेरभूद्विषं महोल्बणं हालहलाह्वमग्रतः । सम्भ्रान्तमीनोन्मकराहिकच्छपात् तिमिद्विपग्राहतिमिङ्गिलाकुलात् ॥
nirmathyamānādudadherabhūdviṣaṃ maholbaṇaṃ hālahalāhvamagrataḥ / sambhrāntamīnonmakarāhikacchapāt timidvipagrāhatimiṅgilākulāt //
तदुग्रवेगं दिशि दिश्य् उपर्य् अधो विसर्पदुत्सर्पदसह्यमप्रति । भीताः प्रजा दुद्रुवुरङ्ग सेश्वरा अरक्ष्यमाणाः शरणं सदाशिवम् ॥
tadugravegaṃ diśi diśy upary adho visarpadutsarpadasahyamaprati / bhītāḥ prajā dudruvuraṅga seśvarā arakṣyamāṇāḥ śaraṇaṃ sadāśivam //
विलोक्य तं देववरं त्रिलोक्या भवाय देव्याभिमतं मुनीनाम् । आसीनमद्रावपवर्गहेतोस् तपो जुषाणं स्तुतिभिः प्रणेमुः ॥
vilokya taṃ devavaraṃ trilokyā bhavāya devyābhimataṃ munīnām / āsīnamadrāvapavargahetos tapo juṣāṇaṃ stutibhiḥ praṇemuḥ //
श्रीप्रजापतय ऊचुः देवदेव महादेव भूतात्मन् भूतभावन । त्राहि नः शरणापन्नांस्त्रैलोक्यदहनाद्विषात् ॥
śrīprajāpataya ūcuḥ devadeva mahādeva bhūtātman bhūtabhāvana / trāhi naḥ śaraṇāpannāṃstrailokyadahanādviṣāt //
त्वमेकः सर्वजगत ईश्वरो बन्धमोक्षयोः । तं त्वामर्चन्ति कुशलाः प्रपन्नार्तिहरं गुरुम् ॥
tvamekaḥ sarvajagata īśvaro bandhamokṣayoḥ / taṃ tvāmarcanti kuśalāḥ prapannārtiharaṃ gurum //
गुणमय्या स्वशक्त्यास्य सर्गस्थित्यप्ययान् विभो । धत्से यदा स्वदृग् भूमन् ब्रह्मविष्णुशिवाभिधाम् ॥
guṇamayyā svaśaktyāsya sargasthityapyayān vibho / dhatse yadā svadṛg bhūman brahmaviṣṇuśivābhidhām //
त्वं ब्रह्म परमं गुह्यं सदसद्भावभावनम् । नानाशक्तिभिराभातस्त्वमात्मा जगदीश्वरः ॥
tvaṃ brahma paramaṃ guhyaṃ sadasadbhāvabhāvanam / nānāśaktibhirābhātastvamātmā jagadīśvaraḥ //
त्वं शब्दयोनिर्जगदादिरात्मा प्राणेन्द्रियद्रव्यगुणः स्वभावः । कालः क्रतुः सत्यमृतं च धर्मस् त्वय्य् अक्षरं यत् त्रिवृदामनन्ति ॥
tvaṃ śabdayonirjagadādirātmā prāṇendriyadravyaguṇaḥ svabhāvaḥ / kālaḥ kratuḥ satyamṛtaṃ ca dharmas tvayy akṣaraṃ yat trivṛdāmananti //
अग्निर्मुखं ते ऽखिलदेवतात्मा क्षितिं विदुर्लोकभवाङ्घ्रिपङ्कजम् । कालं गतिं ते ऽखिलदेवतात्मनो दिशश्च कर्णौ रसनं जलेशम् ॥
agnirmukhaṃ te 'khiladevatātmā kṣitiṃ vidurlokabhavāṅghripaṅkajam / kālaṃ gatiṃ te 'khiladevatātmano diśaśca karṇau rasanaṃ jaleśam //
नाभिर्नभस्ते श्वसनं नभस्वान् सूर्यश्च चक्षूंषि जलं स्म रेतः । परावरात्माश्रयणं तवात्मा सोमो मनो द्यौर्भगवन् शिरस्ते ॥
nābhirnabhaste śvasanaṃ nabhasvān sūryaśca cakṣūṃṣi jalaṃ sma retaḥ / parāvarātmāśrayaṇaṃ tavātmā somo mano dyaurbhagavan śiraste //
कुक्षिः समुद्रा गिरयो ऽस्थिसङ्घा रोमाणि सर्वौषधिवीरुधस्ते । छन्दांसि साक्षात् तव सप्त धातवस् त्रयीमयात्मन् हृदयं सर्वधर्मः ॥
kukṣiḥ samudrā girayo 'sthisaṅghā romāṇi sarvauṣadhivīrudhaste / chandāṃsi sākṣāt tava sapta dhātavas trayīmayātman hṛdayaṃ sarvadharmaḥ //
मुखानि पञ्चोपनिषदस्तवेश यैस्त्रिंशदष्टोत्तरमन्त्रवर्गः । यत् तच् छिवाख्यं परमात्मतत्त्वं देव स्वयंज्योतिरवस्थितिस्ते ॥
mukhāni pañcopaniṣadastaveśa yaistriṃśadaṣṭottaramantravargaḥ / yat tac chivākhyaṃ paramātmatattvaṃ deva svayaṃjyotiravasthitiste //
छाया त्वधर्मोर्मिषु यैर्विसर्गो नेत्रत्रयं सत्त्वरजस्तमांसि । साङ्ख्यात्मनः शास्त्रकृतस्तवेक्षा छन्दोमयो देव ऋषिः पुराणः ॥
chāyā tvadharmormiṣu yairvisargo netratrayaṃ sattvarajastamāṃsi / sāṅkhyātmanaḥ śāstrakṛtastavekṣā chandomayo deva ṛṣiḥ purāṇaḥ //
न ते गिरित्राखिललोकपाल विरिञ्चवैकुण्ठसुरेन्द्रगम्यम् । ज्योतिः परं यत्र रजस्तमश्च सत्त्वं न यद्ब्रह्म निरस्तभेदम् ॥
na te giritrākhilalokapāla viriñcavaikuṇṭhasurendragamyam / jyotiḥ paraṃ yatra rajastamaśca sattvaṃ na yadbrahma nirastabhedam //
कामाध्वरत्रिपुरकालगराद्यनेक भूतद्रुहः क्षपयतः स्तुतये न तत् ते अम्प्; यस्त्वन्तकाल इदमात्मकृतं स्वनेत्र वह्निस्फुलिङ्गशिखया भसितं न वेद ॥
kāmādhvaratripurakālagarādyaneka bhūtadruhaḥ kṣapayataḥ stutaye na tat te amp; yastvantakāla idamātmakṛtaṃ svanetra vahnisphuliṅgaśikhayā bhasitaṃ na veda //
ये त्वात्मरामगुरुभिर्हृदि चिन्तिताङ्घ्रि द्वन्द्वं चरन्तमुमया तपसाभितप्तम् ये त्वात्मरामगुरुभिर्हृदि चिन्तिताङ्घ्रि द्वन्द्वं चरन्तमुमया तपसाभितप्तम् कत्थन्त उग्रपरुषं निरतं श्मशाने ते नूनमूतिमविदंस्तव हातलज्जाः ॥
ye tvātmarāmagurubhirhṛdi cintitāṅghri dvandvaṃ carantamumayā tapasābhitaptam ye tvātmarāmagurubhirhṛdi cintitāṅghri dvandvaṃ carantamumayā tapasābhitaptam katthanta ugraparuṣaṃ nirataṃ śmaśāne te nūnamūtimavidaṃstava hātalajjāḥ //
तत् तस्य ते सदसतोः परतः परस्य नाञ्जः स्वरूपगमने प्रभवन्ति भूम्नः तत् तस्य ते सदसतोः परतः परस्य नाञ्जः स्वरूपगमने प्रभवन्ति भूम्नः ब्रह्मादयः किमुत संस्तवने वयं तु तत्सर्गसर्गविषया अपि शक्तिमात्रम् ॥
tat tasya te sadasatoḥ parataḥ parasya nāñjaḥ svarūpagamane prabhavanti bhūmnaḥ tat tasya te sadasatoḥ parataḥ parasya nāñjaḥ svarūpagamane prabhavanti bhūmnaḥ brahmādayaḥ kimuta saṃstavane vayaṃ tu tatsargasargaviṣayā api śaktimātram //
एतत् परं प्रपश्यामो न परं ते महेश्वर । मृडनाय हि लोकस्य व्यक्तिस्ते ऽव्यक्तकर्मणः ॥
etat paraṃ prapaśyāmo na paraṃ te maheśvara / mṛḍanāya hi lokasya vyaktiste 'vyaktakarmaṇaḥ //
श्रीशुक उवाच तद्वीक्ष्य व्यसनं तासां कृपया भृशपीडितः । सर्वभूतसुहृद्देव इदमाह सतीं प्रियाम् ॥
śrīśuka uvāca tadvīkṣya vyasanaṃ tāsāṃ kṛpayā bhṛśapīḍitaḥ / sarvabhūtasuhṛddeva idamāha satīṃ priyām //
श्रीशिव उवाच अहो बत भवान्य् एतत् प्रजानां पश्य वैशसम् । क्षीरोदमथनोद्भूतात् कालकूटादुपस्थितम् ॥
śrīśiva uvāca aho bata bhavāny etat prajānāṃ paśya vaiśasam / kṣīrodamathanodbhūtāt kālakūṭādupasthitam //
आसां प्राणपरीप्सूनां विधेयमभयं हि मे । एतावान् हि प्रभोरर्थो यद्दीनपरिपालनम् ॥
āsāṃ prāṇaparīpsūnāṃ vidheyamabhayaṃ hi me / etāvān hi prabhorartho yaddīnaparipālanam //
प्राणैः स्वैः प्राणिनः पान्ति साधवः क्षणभङ्गुरैः । बद्धवैरेषु भूतेषु मोहितेष्वात्ममायया ॥
prāṇaiḥ svaiḥ prāṇinaḥ pānti sādhavaḥ kṣaṇabhaṅguraiḥ / baddhavaireṣu bhūteṣu mohiteṣvātmamāyayā //
पुंसः कृपयतो भद्रे सर्वात्मा प्रीयते हरिः । प्रीते हरौ भगवति प्रीये ऽहं सचराचरः । तस्मादिदं गरं भुञ्जे प्रजानां स्वस्तिरस्तु मे ॥
puṃsaḥ kṛpayato bhadre sarvātmā prīyate hariḥ / prīte harau bhagavati prīye 'haṃ sacarācaraḥ / tasmādidaṃ garaṃ bhuñje prajānāṃ svastirastu me //
श्रीशुक उवाच एवमामन्त्र्य भगवान् भवानीं विश्वभावनः । तद्विषं जग्धुमारेभे प्रभावज्ञान्वमोदत ॥
śrīśuka uvāca evamāmantrya bhagavān bhavānīṃ viśvabhāvanaḥ / tadviṣaṃ jagdhumārebhe prabhāvajñānvamodata //
ततः करतलीकृत्य व्यापि हालाहलं विषम् । अभक्षयन् महादेवः कृपया भूतभावनः ॥
tataḥ karatalīkṛtya vyāpi hālāhalaṃ viṣam / abhakṣayan mahādevaḥ kṛpayā bhūtabhāvanaḥ //
तस्यापि दर्शयामास स्ववीर्यं जलकल्मषः । यच् चकार गले नीलं तच् च साधोर्विभूषणम् ॥
tasyāpi darśayāmāsa svavīryaṃ jalakalmaṣaḥ / yac cakāra gale nīlaṃ tac ca sādhorvibhūṣaṇam //
तप्यन्ते लोकतापेन साधवः प्रायशो जनाः । परमाराधनं तद्धि पुरुषस्याखिलात्मनः ॥
tapyante lokatāpena sādhavaḥ prāyaśo janāḥ / paramārādhanaṃ taddhi puruṣasyākhilātmanaḥ //
निशम्य कर्म तच् छम्भोर्देवदेवस्य मीढुषः । प्रजा दाक्षायणी ब्रह्मा वैकुण्ठश्च शशंसिरे ॥
niśamya karma tac chambhordevadevasya mīḍhuṣaḥ / prajā dākṣāyaṇī brahmā vaikuṇṭhaśca śaśaṃsire //
प्रस्कन्नं पिबतः पाणेर्यत् किञ्चिज् जगृहुः स्म तत् । वृश्चिकाहिविषौषध्यो दन्दशूकाश्च ये ऽपरे ॥
praskannaṃ pibataḥ pāṇeryat kiñcij jagṛhuḥ sma tat / vṛścikāhiviṣauṣadhyo dandaśūkāśca ye 'pare //