श्रीशुक उवाच एवं स्तुतः सुरगणैर्भगवान् हरिरीश्वरः । तेषामाविरभूद्राजन् सहस्रार्कोदयद्युतिः ॥
śrīśuka uvāca evaṃ stutaḥ suragaṇairbhagavān harirīśvaraḥ / teṣāmāvirabhūdrājan sahasrārkodayadyutiḥ //
तेनैव सहसा सर्वे देवाः प्रतिहतेक्षणाः । नापश्यन् खं दिशः क्षौणीमात्मानं च कुतो विभुम् ॥
tenaiva sahasā sarve devāḥ pratihatekṣaṇāḥ / nāpaśyan khaṃ diśaḥ kṣauṇīmātmānaṃ ca kuto vibhum //
विरिञ्चो भगवान् दृष्ट्वा सह शर्वेण तां तनुम् । स्वच्छां मरकतश्यामां कञ्जगर्भारुणेक्षणाम् ॥
viriñco bhagavān dṛṣṭvā saha śarveṇa tāṃ tanum / svacchāṃ marakataśyāmāṃ kañjagarbhāruṇekṣaṇām //
तप्तहेमावदातेन लसत्कौशेयवाससा । प्रसन्नचारुसर्वाङ्गीं सुमुखीं सुन्दरभ्रुवम् ॥
taptahemāvadātena lasatkauśeyavāsasā / prasannacārusarvāṅgīṃ sumukhīṃ sundarabhruvam //
महामणिकिरीटेन केयूराभ्यां च भूषिताम् । कर्णाभरणनिर्भात कपोलश्रीमुखाम्बुजाम् ॥
mahāmaṇikirīṭena keyūrābhyāṃ ca bhūṣitām / karṇābharaṇanirbhāta kapolaśrīmukhāmbujām //
काञ्चीकलापवलय हारनूपुरशोभिताम् । कौस्तुभाभरणां लक्ष्मीं बिभ्रतीं वनमालिनीम् ॥
kāñcīkalāpavalaya hāranūpuraśobhitām / kaustubhābharaṇāṃ lakṣmīṃ bibhratīṃ vanamālinīm //
सुदर्शनादिभिः स्वास्त्रैर्मूर्तिमद्भिरुपासिताम् । तुष्टाव देवप्रवरः सशर्वः पुरुषं परम् । सर्वामरगणैः साकं सर्वाङ्गैरवनिं गतैः ॥
sudarśanādibhiḥ svāstrairmūrtimadbhirupāsitām / tuṣṭāva devapravaraḥ saśarvaḥ puruṣaṃ param / sarvāmaragaṇaiḥ sākaṃ sarvāṅgairavaniṃ gataiḥ //
श्रीब्रह्मोवाच अजातजन्मस्थितिसंयमाया गुणाय निर्वाणसुखार्णवाय । अणोरणिम्ने ऽपरिगण्यधाम्ने महानुभावाय नमो नमस्ते ॥
śrībrahmovāca ajātajanmasthitisaṃyamāyā guṇāya nirvāṇasukhārṇavāya / aṇoraṇimne 'parigaṇyadhāmne mahānubhāvāya namo namaste //
रूपं तवैतत् पुरुषर्षभेज्यं श्रेयो ऽर्थिभिर्वैदिकतान्त्रिकेण । योगेन धातः सह नस्त्रिलोकान् पश्याम्य् अमुष्मिन्नु ह विश्वमूर्तौ ॥
rūpaṃ tavaitat puruṣarṣabhejyaṃ śreyo 'rthibhirvaidikatāntrikeṇa / yogena dhātaḥ saha nastrilokān paśyāmy amuṣminnu ha viśvamūrtau //
त्वय्य् अग्र आसीत् त्वयि मध्य आसीत् त्वय्य् अन्त आसीदिदमात्मतन्त्रे । त्वमादिरन्तो जगतो ऽस्य मध्यं घटस्य मृत्स्नेव परः परस्मात् ॥
tvayy agra āsīt tvayi madhya āsīt tvayy anta āsīdidamātmatantre / tvamādiranto jagato 'sya madhyaṃ ghaṭasya mṛtsneva paraḥ parasmāt //
त्वं माययात्माश्रयया स्वयेदं निर्माय विश्वं तदनुप्रविष्टः । पश्यन्ति युक्ता मनसा मनीषिणो गुणव्यवाये ऽप्य् अगुणं विपश्चितः ॥
tvaṃ māyayātmāśrayayā svayedaṃ nirmāya viśvaṃ tadanupraviṣṭaḥ / paśyanti yuktā manasā manīṣiṇo guṇavyavāye 'py aguṇaṃ vipaścitaḥ //
यथाग्निमेधस्य् अमृतं च गोषु भुव्य् अन्नमम्बूद्यमने च वृत्तिम् । योगैर्मनुष्या अधियन्ति हि त्वां गुणेषु बुद्ध्या कवयो वदन्ति ॥
yathāgnimedhasy amṛtaṃ ca goṣu bhuvy annamambūdyamane ca vṛttim / yogairmanuṣyā adhiyanti hi tvāṃ guṇeṣu buddhyā kavayo vadanti //
तं त्वां वयं नाथ समुज्जिहानं सरोजनाभातिचिरेप्सितार्थम् । दृष्ट्वा गता निर्वृतमद्य सर्वे गजा दवार्ता इव गाङ्गमम्भः ॥
taṃ tvāṃ vayaṃ nātha samujjihānaṃ sarojanābhāticirepsitārtham / dṛṣṭvā gatā nirvṛtamadya sarve gajā davārtā iva gāṅgamambhaḥ //
स त्वं विधत्स्वाखिललोकपाला वयं यदर्थास्तव पादमूलम् । समागतास्ते बहिरन्तरात्मन् किं वान्यविज्ञाप्यमशेषसाक्षिणः ॥
sa tvaṃ vidhatsvākhilalokapālā vayaṃ yadarthāstava pādamūlam / samāgatāste bahirantarātman kiṃ vānyavijñāpyamaśeṣasākṣiṇaḥ //
अहं गिरित्रश्च सुरादयो ये दक्षादयो ऽग्नेरिव केतवस्ते । किं वा विदामेश पृथग्विभाता विधत्स्व शं नो द्विजदेवमन्त्रम् ॥
ahaṃ giritraśca surādayo ye dakṣādayo 'gneriva ketavaste / kiṃ vā vidāmeśa pṛthagvibhātā vidhatsva śaṃ no dvijadevamantram //
श्रीशुक उवाच एवं विरिञ्चादिभिरीडितस्तद् विज्ञाय तेषां हृदयं यथैव । जगाद जीमूतगभीरया गिरा बद्धाञ्जलीन् संवृतसर्वकारकान् ॥
śrīśuka uvāca evaṃ viriñcādibhirīḍitastad vijñāya teṣāṃ hṛdayaṃ yathaiva / jagāda jīmūtagabhīrayā girā baddhāñjalīn saṃvṛtasarvakārakān //
एक एवेश्वरस्तस्मिन् सुरकार्ये सुरेश्वरः । विहर्तुकामस्तान् आह समुद्रोन्मथनादिभिः ॥
eka eveśvarastasmin surakārye sureśvaraḥ / vihartukāmastān āha samudronmathanādibhiḥ //
श्रीभगवान् उवाच हन्त ब्रह्मन्नहो शम्भो हे देवा मम भाषितम् । शृणुतावहिताः सर्वे श्रेयो वः स्याद्यथा सुराः ॥
śrībhagavān uvāca hanta brahmannaho śambho he devā mama bhāṣitam / śṛṇutāvahitāḥ sarve śreyo vaḥ syādyathā surāḥ //
यात दानवदैतेयैस्तावत् सन्धिर्विधीयताम् । कालेनानुगृहीतैस्तैर्यावद्वो भव आत्मनः ॥
yāta dānavadaiteyaistāvat sandhirvidhīyatām / kālenānugṛhītaistairyāvadvo bhava ātmanaḥ //
अरयो ऽपि हि सन्धेयाः सति कार्यार्थगौरवे । अहिमूषिकवद्देवा ह्य् अर्थस्य पदवीं गतैः ॥
arayo 'pi hi sandheyāḥ sati kāryārthagaurave / ahimūṣikavaddevā hy arthasya padavīṃ gataiḥ //
अमृतोत्पादने यत्नः क्रियतामविलम्बितम् । यस्य पीतस्य वै जन्तुर्मृत्युग्रस्तो ऽमरो भवेत् ॥
amṛtotpādane yatnaḥ kriyatāmavilambitam / yasya pītasya vai janturmṛtyugrasto 'maro bhavet //
क्षिप्त्वा क्षीरोदधौ सर्वा वीरुत्तृणलतौषधीः । मन्थानं मन्दरं कृत्वा नेत्रं कृत्वा तु वासुकिम् ॥
kṣiptvā kṣīrodadhau sarvā vīruttṛṇalatauṣadhīḥ / manthānaṃ mandaraṃ kṛtvā netraṃ kṛtvā tu vāsukim //
सहायेन मया देवा निर्मन्थध्वमतन्द्रिताः । क्लेशभाजो भविष्यन्ति दैत्या यूयं फलग्रहाः ॥
sahāyena mayā devā nirmanthadhvamatandritāḥ / kleśabhājo bhaviṣyanti daityā yūyaṃ phalagrahāḥ //
यूयं तदनुमोदध्वं यदिच्छन्त्य् असुराः सुराः । न संरम्भेण सिध्यन्ति सर्वार्थाः सान्त्वया यथा ॥
yūyaṃ tadanumodadhvaṃ yadicchanty asurāḥ surāḥ / na saṃrambheṇa sidhyanti sarvārthāḥ sāntvayā yathā //
न भेतव्यं कालकूटाद्विषाज् जलधिसम्भवात् । लोभः कार्यो न वो जातु रोषः कामस्तु वस्तुषु ॥
na bhetavyaṃ kālakūṭādviṣāj jaladhisambhavāt / lobhaḥ kāryo na vo jātu roṣaḥ kāmastu vastuṣu //
श्रीशुक उवाच इति देवान् समादिश्य भगवान् पुरुषोत्तमः । तेषामन्तर्दधे राजन् स्वच्छन्दगतिरीश्वरः ॥
śrīśuka uvāca iti devān samādiśya bhagavān puruṣottamaḥ / teṣāmantardadhe rājan svacchandagatirīśvaraḥ //
अथ तस्मै भगवते नमस्कृत्य पितामहः । भवश्च जग्मतुः स्वं स्वं धामोपेयुर्बलिं सुराः ॥
atha tasmai bhagavate namaskṛtya pitāmahaḥ / bhavaśca jagmatuḥ svaṃ svaṃ dhāmopeyurbaliṃ surāḥ //
दृष्ट्वारीन् अप्य् असंयत्तान् जातक्षोभान् स्वनायकान् । न्यषेधद्दैत्यराट् श्लोक्यः सन्धिविग्रहकालवित् ॥
dṛṣṭvārīn apy asaṃyattān jātakṣobhān svanāyakān / nyaṣedhaddaityarāṭ ślokyaḥ sandhivigrahakālavit //
ते वैरोचनिमासीनं गुप्तं चासुरयूथपैः । श्रिया परमया जुष्टं जिताशेषमुपागमन् ॥
te vairocanimāsīnaṃ guptaṃ cāsurayūthapaiḥ / śriyā paramayā juṣṭaṃ jitāśeṣamupāgaman //
महेन्द्रः श्लक्ष्णया वाचा सान्त्वयित्वा महामतिः । अभ्यभाषत तत् सर्वं शिक्षितं पुरुषोत्तमात् ॥
mahendraḥ ślakṣṇayā vācā sāntvayitvā mahāmatiḥ / abhyabhāṣata tat sarvaṃ śikṣitaṃ puruṣottamāt //
तत् त्वरोचत दैत्यस्य तत्रान्ये ये ऽसुराधिपाः । शम्बरो ऽरिष्टनेमिश्च ये च त्रिपुरवासिनः ॥
tat tvarocata daityasya tatrānye ye 'surādhipāḥ / śambaro 'riṣṭanemiśca ye ca tripuravāsinaḥ //
ततो देवासुराः कृत्वा संविदं कृतसौहृदाः । उद्यमं परमं चक्रुरमृतार्थे परन्तप ॥
tato devāsurāḥ kṛtvā saṃvidaṃ kṛtasauhṛdāḥ / udyamaṃ paramaṃ cakruramṛtārthe parantapa //
ततस्ते मन्दरगिरिमोजसोत्पाट्य दुर्मदाः । नदन्त उदधिं निन्युः शक्ताः परिघबाहवः ॥
tataste mandaragirimojasotpāṭya durmadāḥ / nadanta udadhiṃ ninyuḥ śaktāḥ parighabāhavaḥ //
दूरभारोद्वहश्रान्ताः शक्रवैरोचनादयः । अपारयन्तस्तं वोढुं विवशा विजहुः पथि ॥
dūrabhārodvahaśrāntāḥ śakravairocanādayaḥ / apārayantastaṃ voḍhuṃ vivaśā vijahuḥ pathi //
निपतन् स गिरिस्तत्र बहून् अमरदानवान् । चूर्णयामास महता भारेण कनकाचलः ॥
nipatan sa giristatra bahūn amaradānavān / cūrṇayāmāsa mahatā bhāreṇa kanakācalaḥ //
तांस्तथा भग्नमनसो भग्नबाहूरुकन्धरान् । विज्ञाय भगवांस्तत्र बभूव गरुडध्वजः ॥
tāṃstathā bhagnamanaso bhagnabāhūrukandharān / vijñāya bhagavāṃstatra babhūva garuḍadhvajaḥ //
गिरिपातविनिष्पिष्टान् विलोक्यामरदानवान् । ईक्षया जीवयामास निर्जरान् निर्व्रणान् यथा ॥
giripātaviniṣpiṣṭān vilokyāmaradānavān / īkṣayā jīvayāmāsa nirjarān nirvraṇān yathā //
गिरिं चारोप्य गरुडे हस्तेनैकेन लीलया । आरुह्य प्रययावब्धिं सुरासुरगणैर्वृतः ॥
giriṃ cāropya garuḍe hastenaikena līlayā / āruhya prayayāvabdhiṃ surāsuragaṇairvṛtaḥ //
अवरोप्य गिरिं स्कन्धात् सुपर्णः पततां वरः । ययौ जलान्त उत्सृज्य हरिणा स विसर्जितः ॥
avaropya giriṃ skandhāt suparṇaḥ patatāṃ varaḥ / yayau jalānta utsṛjya hariṇā sa visarjitaḥ //