श्रीशुक उवाच राजन्नुदितमेतत् ते हरेः कर्माघनाशनम् । गजेन्द्रमोक्षणं पुण्यं रैवतं त्वन्तरं शृणु ॥
śrīśuka uvāca rājannuditametat te hareḥ karmāghanāśanam / gajendramokṣaṇaṃ puṇyaṃ raivataṃ tvantaraṃ śṛṇu //
पञ्चमो रैवतो नाम मनुस्तामससोदरः । बलिविन्ध्यादयस्तस्य सुता हार्जुनपूर्वकाः ॥
pañcamo raivato nāma manustāmasasodaraḥ / balivindhyādayastasya sutā hārjunapūrvakāḥ //
विभुरिन्द्रः सुरगणा राजन् भूतरयादयः । हिरण्यरोमा वेदशिरा ऊर्ध्वबाह्वादयो द्विजाः ॥
vibhurindraḥ suragaṇā rājan bhūtarayādayaḥ / hiraṇyaromā vedaśirā ūrdhvabāhvādayo dvijāḥ //
पत्नी विकुण्ठा शुभ्रस्य वैकुण्ठैः सुरसत्तमैः । तयोः स्वकलया जज्ञे वैकुण्ठो भगवान् स्वयम् ॥
patnī vikuṇṭhā śubhrasya vaikuṇṭhaiḥ surasattamaiḥ / tayoḥ svakalayā jajñe vaikuṇṭho bhagavān svayam //
वैकुण्ठः कल्पितो येन लोको लोकनमस्कृतः । रमया प्रार्थ्यमानेन देव्या तत्प्रियकाम्यया ॥
vaikuṇṭhaḥ kalpito yena loko lokanamaskṛtaḥ / ramayā prārthyamānena devyā tatpriyakāmyayā //
तस्यानुभावः कथितो गुणाश्च परमोदयाः । भौमान् रेणून् स विममे यो विष्णोर्वर्णयेद्गुणान् ॥
tasyānubhāvaḥ kathito guṇāśca paramodayāḥ / bhaumān reṇūn sa vimame yo viṣṇorvarṇayedguṇān //
षष्ठश्च चक्षुषः पुत्रश्चाक्षुषो नाम वै मनुः । पूरुपूरुषसुद्युम्न प्रमुखाश्चाक्षुषात्मजाः ॥
ṣaṣṭhaśca cakṣuṣaḥ putraścākṣuṣo nāma vai manuḥ / pūrupūruṣasudyumna pramukhāścākṣuṣātmajāḥ //
इन्द्रो मन्त्रद्रुमस्तत्र देवा आप्यादयो गणाः । मुनयस्तत्र वै राजन् हविष्मद्वीरकादयः ॥
indro mantradrumastatra devā āpyādayo gaṇāḥ / munayastatra vai rājan haviṣmadvīrakādayaḥ //
तत्रापि देवसम्भूत्यां वैराजस्याभवत् सुतः । अजितो नाम भगवान् अंशेन जगतः पतिः ॥
tatrāpi devasambhūtyāṃ vairājasyābhavat sutaḥ / ajito nāma bhagavān aṃśena jagataḥ patiḥ //
पयोधिं येन निर्मथ्य सुराणां साधिता सुधा । भ्रममाणो ऽम्भसि धृतः कूर्मरूपेण मन्दरः ॥
payodhiṃ yena nirmathya surāṇāṃ sādhitā sudhā / bhramamāṇo 'mbhasi dhṛtaḥ kūrmarūpeṇa mandaraḥ //
श्रीराजोवाच यथा भगवता ब्रह्मन् मथितः क्षीरसागरः । यदर्थं वा यतश्चाद्रिं दधाराम्बुचरात्मना ॥
śrīrājovāca yathā bhagavatā brahman mathitaḥ kṣīrasāgaraḥ / yadarthaṃ vā yataścādriṃ dadhārāmbucarātmanā //
यथामृतं सुरैः प्राप्तं किं चान्यदभवत् ततः । एतद्भगवतः कर्म वदस्व परमाद्भुतम् ॥
yathāmṛtaṃ suraiḥ prāptaṃ kiṃ cānyadabhavat tataḥ / etadbhagavataḥ karma vadasva paramādbhutam //
त्वया सङ्कथ्यमानेन महिम्ना सात्वतां पतेः । नातितृप्यति मे चित्तं सुचिरं तापतापितम् ॥
tvayā saṅkathyamānena mahimnā sātvatāṃ pateḥ / nātitṛpyati me cittaṃ suciraṃ tāpatāpitam //
श्रीसूत उवाच सम्पृष्टो भगवान् एवं द्वैपायनसुतो द्विजाः । अभिनन्द्य हरेर्वीर्यमभ्याचष्टुं प्रचक्रमे ॥
śrīsūta uvāca sampṛṣṭo bhagavān evaṃ dvaipāyanasuto dvijāḥ / abhinandya harervīryamabhyācaṣṭuṃ pracakrame //
श्रीशुक उवाच यदा युद्धे ऽसुरैर्देवा बध्यमानाः शितायुधैः । गतासवो निपतिता नोत्तिष्ठेरन् स्म भूरिशः ॥
śrīśuka uvāca yadā yuddhe 'surairdevā badhyamānāḥ śitāyudhaiḥ / gatāsavo nipatitā nottiṣṭheran sma bhūriśaḥ //
यदा दुर्वासः शापेन सेन्द्रा लोकास्त्रयो नृप । निःश्रीकाश्चाभवंस्तत्र नेशुरिज्यादयः क्रियाः ॥
yadā durvāsaḥ śāpena sendrā lokāstrayo nṛpa / niḥśrīkāścābhavaṃstatra neśurijyādayaḥ kriyāḥ //
निशाम्यैतत् सुरगणा महेन्द्रवरुणादयः । नाध्यगच्छन् स्वयं मन्त्रैर्मन्त्रयन्तो विनिश्चितम् ॥
niśāmyaitat suragaṇā mahendravaruṇādayaḥ / nādhyagacchan svayaṃ mantrairmantrayanto viniścitam //
ततो ब्रह्मसभां जग्मुर्मेरोर्मूर्धनि सर्वशः । सर्वं विज्ञापयां चक्रुः प्रणताः परमेष्ठिने ॥
tato brahmasabhāṃ jagmurmerormūrdhani sarvaśaḥ / sarvaṃ vijñāpayāṃ cakruḥ praṇatāḥ parameṣṭhine //
स विलोक्येन्द्रवाय्वादीन् निःसत्त्वान् विगतप्रभान् । लोकान् अमङ्गलप्रायान् असुरान् अयथा विभुः ॥
sa vilokyendravāyvādīn niḥsattvān vigataprabhān / lokān amaṅgalaprāyān asurān ayathā vibhuḥ //
समाहितेन मनसा संस्मरन् पुरुषं परम् । उवाचोत्फुल्लवदनो देवान् स भगवान् परः ॥
samāhitena manasā saṃsmaran puruṣaṃ param / uvācotphullavadano devān sa bhagavān paraḥ //
अहं भवो यूयमथो ऽसुरादयो मनुष्यतिर्यग्द्रुमघर्मजातयः । यस्यावतारांशकलाविसर्जिता व्रजाम सर्वे शरणं तमव्ययम् ॥
ahaṃ bhavo yūyamatho 'surādayo manuṣyatiryagdrumagharmajātayaḥ / yasyāvatārāṃśakalāvisarjitā vrajāma sarve śaraṇaṃ tamavyayam //
न यस्य वध्यो न च रक्षणीयो नोपेक्षणीयादरणीयपक्षः । तथापि सर्गस्थितिसंयमार्थं धत्ते रजःसत्त्वतमांसि काले ॥
na yasya vadhyo na ca rakṣaṇīyo nopekṣaṇīyādaraṇīyapakṣaḥ / tathāpi sargasthitisaṃyamārthaṃ dhatte rajaḥsattvatamāṃsi kāle //
अयं च तस्य स्थितिपालनक्षणः सत्त्वं जुषाणस्य भवाय देहिनाम् । तस्माद्व्रजामः शरणं जगद्गुरुं स्वानां स नो धास्यति शं सुरप्रियः ॥
ayaṃ ca tasya sthitipālanakṣaṇaḥ sattvaṃ juṣāṇasya bhavāya dehinām / tasmādvrajāmaḥ śaraṇaṃ jagadguruṃ svānāṃ sa no dhāsyati śaṃ surapriyaḥ //
श्रीशुक उवाच इत्य् आभाष्य सुरान् वेधाः सह देवैररिन्दम । अजितस्य पदं साक्षाज् जगाम तमसः परम् ॥
śrīśuka uvāca ity ābhāṣya surān vedhāḥ saha devairarindama / ajitasya padaṃ sākṣāj jagāma tamasaḥ param //
तत्रादृष्टस्वरूपाय श्रुतपूर्वाय वै प्रभुः । स्तुतिमब्रूत दैवीभिर्गीर्भिस्त्ववहितेन्द्रियः ॥
tatrādṛṣṭasvarūpāya śrutapūrvāya vai prabhuḥ / stutimabrūta daivībhirgīrbhistvavahitendriyaḥ //
श्रीब्रह्मोवाच अविक्रियं सत्यमनन्तमाद्यं गुहाशयं निष्कलमप्रतर्क्यम् । मनो ऽग्रयानं वचसानिरुक्तं नमामहे देववरं वरेण्यम् ॥
śrībrahmovāca avikriyaṃ satyamanantamādyaṃ guhāśayaṃ niṣkalamapratarkyam / mano 'grayānaṃ vacasāniruktaṃ namāmahe devavaraṃ vareṇyam //
विपश्चितं प्राणमनोधियात्मनाम् अर्थेन्द्रियाभासमनिद्रमव्रणम् । छायातपौ यत्र न गृध्रपक्षौ तमक्षरं खं त्रियुगं व्रजामहे ॥
vipaścitaṃ prāṇamanodhiyātmanām arthendriyābhāsamanidramavraṇam / chāyātapau yatra na gṛdhrapakṣau tamakṣaraṃ khaṃ triyugaṃ vrajāmahe //
अजस्य चक्रं त्वजयेर्यमाणं मनोमयं पञ्चदशारमाशु । त्रिनाभि विद्युच्चलमष्टनेमि यदक्षमाहुस्तमृतं प्रपद्ये ॥
ajasya cakraṃ tvajayeryamāṇaṃ manomayaṃ pañcadaśāramāśu / trinābhi vidyuccalamaṣṭanemi yadakṣamāhustamṛtaṃ prapadye //
य एकवर्णं तमसः परं तद् अलोकमव्यक्तमनन्तपारम् । आसां चकारोपसुपर्णमेनम् उपासते योगरथेन धीराः ॥
ya ekavarṇaṃ tamasaḥ paraṃ tad alokamavyaktamanantapāram / āsāṃ cakāropasuparṇamenam upāsate yogarathena dhīrāḥ //
न यस्य कश्चातितितर्ति मायां यया जनो मुह्यति वेद नार्थम् । तं निर्जितात्मात्मगुणं परेशं नमाम भूतेषु समं चरन्तम् ॥
na yasya kaścātititarti māyāṃ yayā jano muhyati veda nārtham / taṃ nirjitātmātmaguṇaṃ pareśaṃ namāma bhūteṣu samaṃ carantam //
इमे वयं यत्प्रिययैव तन्वा सत्त्वेन सृष्टा बहिरन्तराविः । गतिं न सूक्ष्मामृषयश्च विद्महे कुतो ऽसुराद्या इतरप्रधानाः ॥
ime vayaṃ yatpriyayaiva tanvā sattvena sṛṣṭā bahirantarāviḥ / gatiṃ na sūkṣmāmṛṣayaśca vidmahe kuto 'surādyā itarapradhānāḥ //
पादौ महीयं स्वकृतैव यस्य चतुर्विधो यत्र हि भूतसर्गः । स वै महापूरुष आत्मतन्त्रः प्रसीदतां ब्रह्म महाविभूतिः ॥
pādau mahīyaṃ svakṛtaiva yasya caturvidho yatra hi bhūtasargaḥ / sa vai mahāpūruṣa ātmatantraḥ prasīdatāṃ brahma mahāvibhūtiḥ //
अम्भस्तु यद्रेत उदारवीर्यं सिध्यन्ति जीवन्त्य् उत वर्धमानाः । लोका यतो ऽथाखिललोकपालाः प्रसीदतां नः स महाविभूतिः ॥
ambhastu yadreta udāravīryaṃ sidhyanti jīvanty uta vardhamānāḥ / lokā yato 'thākhilalokapālāḥ prasīdatāṃ naḥ sa mahāvibhūtiḥ //
सोमं मनो यस्य समामनन्ति दिवौकसां यो बलमन्ध आयुः । ईशो नगानां प्रजनः प्रजानां प्रसीदतां नः स महाविभूतिः ॥
somaṃ mano yasya samāmananti divaukasāṃ yo balamandha āyuḥ / īśo nagānāṃ prajanaḥ prajānāṃ prasīdatāṃ naḥ sa mahāvibhūtiḥ //
अग्निर्मुखं यस्य तु जातवेदा जातः क्रियाकाण्डनिमित्तजन्मा । अन्तःसमुद्रे ऽनुपचन् स्वधातून् प्रसीदतां नः स महाविभूतिः ॥
agnirmukhaṃ yasya tu jātavedā jātaḥ kriyākāṇḍanimittajanmā / antaḥsamudre 'nupacan svadhātūn prasīdatāṃ naḥ sa mahāvibhūtiḥ //
यच्चक्षुरासीत् तरणिर्देवयानं त्रयीमयो ब्रह्मण एष धिष्ण्यम् । द्वारं च मुक्तेरमृतं च मृत्युः प्रसीदतां नः स महाविभूतिः ॥
yaccakṣurāsīt taraṇirdevayānaṃ trayīmayo brahmaṇa eṣa dhiṣṇyam / dvāraṃ ca mukteramṛtaṃ ca mṛtyuḥ prasīdatāṃ naḥ sa mahāvibhūtiḥ //
प्राणादभूद्यस्य चराचराणां प्राणः सहो बलमोजश्च वायुः । अन्वास्म सम्राजमिवानुगा वयं प्रसीदतां नः स महाविभूतिः ॥
prāṇādabhūdyasya carācarāṇāṃ prāṇaḥ saho balamojaśca vāyuḥ / anvāsma samrājamivānugā vayaṃ prasīdatāṃ naḥ sa mahāvibhūtiḥ //
श्रोत्राद्दिशो यस्य हृदश्च खानि प्रजज्ञिरे खं पुरुषस्य नाभ्याः । प्राणेन्द्रियात्मासुशरीरकेतः प्रसीदतां नः स महाविभूतिः ॥
śrotrāddiśo yasya hṛdaśca khāni prajajñire khaṃ puruṣasya nābhyāḥ / prāṇendriyātmāsuśarīraketaḥ prasīdatāṃ naḥ sa mahāvibhūtiḥ //
बलान् महेन्द्रस्त्रिदशाः प्रसादान् मन्योर्गिरीशो धिषणाद्विरिञ्चः । खेभ्यस्तु छन्दांस्य् ऋषयो मेढ्रतः कः प्रसीदतां नः स महाविभूतिः ॥
balān mahendrastridaśāḥ prasādān manyorgirīśo dhiṣaṇādviriñcaḥ / khebhyastu chandāṃsy ṛṣayo meḍhrataḥ kaḥ prasīdatāṃ naḥ sa mahāvibhūtiḥ //
श्रीर्वक्षसः पितरश्छाययासन् धर्मः स्तनादितरः पृष्ठतो ऽभूत् । द्यौर्यस्य शीर्ष्णो ऽप्सरसो विहारात् प्रसीदतां नः स महाविभूतिः ॥
śrīrvakṣasaḥ pitaraśchāyayāsan dharmaḥ stanāditaraḥ pṛṣṭhato 'bhūt / dyauryasya śīrṣṇo 'psaraso vihārāt prasīdatāṃ naḥ sa mahāvibhūtiḥ //
विप्रो मुखाद्ब्रह्म च यस्य गुह्यं राजन्य आसीद्भुजयोर्बलं च । ऊर्वोर्विड् ओजो ऽङ्घ्रिरवेदशूद्रौ प्रसीदतां नः स महाविभूतिः ॥
vipro mukhādbrahma ca yasya guhyaṃ rājanya āsīdbhujayorbalaṃ ca / ūrvorviḍ ojo 'ṅghriravedaśūdrau prasīdatāṃ naḥ sa mahāvibhūtiḥ //
लोभो ऽधरात् प्रीतिरुपर्य् अभूद्द्युतिर् नस्तः पशव्यः स्पर्शेन कामः । भ्रुवोर्यमः पक्ष्मभवस्तु कालः प्रसीदतां नः स महाविभूतिः ॥
lobho 'dharāt prītirupary abhūddyutir nastaḥ paśavyaḥ sparśena kāmaḥ / bhruvoryamaḥ pakṣmabhavastu kālaḥ prasīdatāṃ naḥ sa mahāvibhūtiḥ //
द्रव्यं वयः कर्म गुणान् विशेषं यद्योगमायाविहितान् वदन्ति । यद्दुर्विभाव्यं प्रबुधापबाधं प्रसीदतां नः स महाविभूतिः ॥
dravyaṃ vayaḥ karma guṇān viśeṣaṃ yadyogamāyāvihitān vadanti / yaddurvibhāvyaṃ prabudhāpabādhaṃ prasīdatāṃ naḥ sa mahāvibhūtiḥ //
नमो ऽस्तु तस्मा उपशान्तशक्तये स्वाराज्यलाभप्रतिपूरितात्मने । गुणेषु मायारचितेषु वृत्तिभिर् न सज्जमानाय नभस्वदूतये ॥
namo 'stu tasmā upaśāntaśaktaye svārājyalābhapratipūritātmane / guṇeṣu māyāraciteṣu vṛttibhir na sajjamānāya nabhasvadūtaye //
स त्वं नो दर्शयात्मानमस्मत्करणगोचरम् । प्रपन्नानां दिदृक्षूणां सस्मितं ते मुखाम्बुजम् ॥
sa tvaṃ no darśayātmānamasmatkaraṇagocaram / prapannānāṃ didṛkṣūṇāṃ sasmitaṃ te mukhāmbujam //
तैस्तैः स्वेच्छाभूतै रूपैः काले काले स्वयं विभो । कर्म दुर्विषहं यन् नो भगवांस्तत् करोति हि ॥
taistaiḥ svecchābhūtai rūpaiḥ kāle kāle svayaṃ vibho / karma durviṣahaṃ yan no bhagavāṃstat karoti hi //
क्लेशभूर्यल्पसाराणि कर्माणि विफलानि वा । देहिनां विषयार्तानां न तथैवार्पितं त्वयि ॥
kleśabhūryalpasārāṇi karmāṇi viphalāni vā / dehināṃ viṣayārtānāṃ na tathaivārpitaṃ tvayi //
नावमः कर्मकल्पो ऽपि विफलायेश्वरार्पितः । कल्पते पुरुषस्यैव स ह्य् आत्मा दयितो हितः ॥
nāvamaḥ karmakalpo 'pi viphalāyeśvarārpitaḥ / kalpate puruṣasyaiva sa hy ātmā dayito hitaḥ //
यथा हि स्कन्धशाखानां तरोर्मूलावसेचनम् । एवमाराधनं विष्णोः सर्वेषामात्मनश्च हि ॥
yathā hi skandhaśākhānāṃ tarormūlāvasecanam / evamārādhanaṃ viṣṇoḥ sarveṣāmātmanaśca hi //
नमस्तुभ्यमनन्ताय दुर्वितर्क्यात्मकर्मणे । निर्गुणाय गुणेशाय सत्त्वस्थाय च साम्प्रतम् ॥
namastubhyamanantāya durvitarkyātmakarmaṇe / nirguṇāya guṇeśāya sattvasthāya ca sāmpratam //