श्रीशुक उवाच एवं पुत्रेषु नष्टेषु देवमातादितिस्तदा । हृते त्रिविष्टपे दैत्यैः पर्यतप्यदनाथवत् ॥
śrīśuka uvāca evaṃ putreṣu naṣṭeṣu devamātāditistadā / hṛte triviṣṭape daityaiḥ paryatapyadanāthavat //
एकदा कश्यपस्तस्या आश्रमं भगवान् अगात् । निरुत्सवं निरानन्दं समाधेर्विरतश्चिरात् ॥
ekadā kaśyapastasyā āśramaṃ bhagavān agāt / nirutsavaṃ nirānandaṃ samādhervirataścirāt //
स पत्नीं दीनवदनां कृतासनपरिग्रहः । सभाजितो यथान्यायमिदमाह कुरूद्वह ॥
sa patnīṃ dīnavadanāṃ kṛtāsanaparigrahaḥ / sabhājito yathānyāyamidamāha kurūdvaha //
अप्य् अभद्रं न विप्राणां भद्रे लोके ऽधुनागतम् । न धर्मस्य न लोकस्य मृत्योश्छन्दानुवर्तिनः ॥
apy abhadraṃ na viprāṇāṃ bhadre loke 'dhunāgatam / na dharmasya na lokasya mṛtyośchandānuvartinaḥ //
अपि वाकुशलं किञ्चिद्गृहेषु गृहमेधिनि । धर्मस्यार्थस्य कामस्य यत्र योगो ह्य् अयोगिनाम् ॥
api vākuśalaṃ kiñcidgṛheṣu gṛhamedhini / dharmasyārthasya kāmasya yatra yogo hy ayoginām //
अपि वातिथयो ऽभ्येत्य कुटुम्बासक्तया त्वया । गृहादपूजिता याताः प्रत्युत्थानेन वा क्वचित् ॥
api vātithayo 'bhyetya kuṭumbāsaktayā tvayā / gṛhādapūjitā yātāḥ pratyutthānena vā kvacit //
गृहेषु येष्वतिथयो नार्चिताः सलिलैरपि । यदि निर्यान्ति ते नूनं फेरुराजगृहोपमाः ॥
gṛheṣu yeṣvatithayo nārcitāḥ salilairapi / yadi niryānti te nūnaṃ pherurājagṛhopamāḥ //
अप्य् अग्नयस्तु वेलायां न हुता हविषा सति । त्वयोद्विग्नधिया भद्रे प्रोषिते मयि कर्हिचित् ॥
apy agnayastu velāyāṃ na hutā haviṣā sati / tvayodvignadhiyā bhadre proṣite mayi karhicit //
यत्पूजया कामदुघान् याति लोकान् गृहान्वितः । ब्राह्मणो ऽग्निश्च वै विष्णोः सर्वदेवात्मनो मुखम् ॥
yatpūjayā kāmadughān yāti lokān gṛhānvitaḥ / brāhmaṇo 'gniśca vai viṣṇoḥ sarvadevātmano mukham //
अपि सर्वे कुशलिनस्तव पुत्रा मनस्विनि । लक्षये ऽस्वस्थमात्मानं भवत्या लक्षणैरहम् ॥
api sarve kuśalinastava putrā manasvini / lakṣaye 'svasthamātmānaṃ bhavatyā lakṣaṇairaham //
श्रीअदितिरुवाच भद्रं द्विजगवां ब्रह्मन् धर्मस्यास्य जनस्य च । त्रिवर्गस्य परं क्षेत्रं गृहमेधिन् गृहा इमे ॥
śrīaditiruvāca bhadraṃ dvijagavāṃ brahman dharmasyāsya janasya ca / trivargasya paraṃ kṣetraṃ gṛhamedhin gṛhā ime //
अग्नयो ऽतिथयो भृत्या भिक्षवो ये च लिप्सवः । सर्वं भगवतो ब्रह्मन्ननुध्यानान् न रिष्यति ॥
agnayo 'tithayo bhṛtyā bhikṣavo ye ca lipsavaḥ / sarvaṃ bhagavato brahmannanudhyānān na riṣyati //
को नु मे भगवन् कामो न सम्पद्येत मानसः । यस्या भवान् प्रजाध्यक्ष एवं धर्मान् प्रभाषते ॥
ko nu me bhagavan kāmo na sampadyeta mānasaḥ / yasyā bhavān prajādhyakṣa evaṃ dharmān prabhāṣate //
तवैव मारीच मनःशरीरजाः प्रजा इमाः सत्त्वरजस्तमोजुषः । समो भवांस्तास्वसुरादिषु प्रभो तथापि भक्तं भजते महेश्वरः ॥
tavaiva mārīca manaḥśarīrajāḥ prajā imāḥ sattvarajastamojuṣaḥ / samo bhavāṃstāsvasurādiṣu prabho tathāpi bhaktaṃ bhajate maheśvaraḥ //
तस्मादीश भजन्त्या मे श्रेयश्चिन्तय सुव्रत । हृतश्रियो हृतस्थानान् सपत्नैः पाहि नः प्रभो ॥
tasmādīśa bhajantyā me śreyaścintaya suvrata / hṛtaśriyo hṛtasthānān sapatnaiḥ pāhi naḥ prabho //
परैर्विवासिता साहं मग्ना व्यसनसागरे । ऐश्वर्यं श्रीर्यशः स्थानं हृतानि प्रबलैर्मम ॥
parairvivāsitā sāhaṃ magnā vyasanasāgare / aiśvaryaṃ śrīryaśaḥ sthānaṃ hṛtāni prabalairmama //
यथा तानि पुनः साधो प्रपद्येरन् ममात्मजाः । तथा विधेहि कल्याणं धिया कल्याणकृत्तम ॥
yathā tāni punaḥ sādho prapadyeran mamātmajāḥ / tathā vidhehi kalyāṇaṃ dhiyā kalyāṇakṛttama //
श्रीशुक उवाच एवमभ्यर्थितो ऽदित्या कस्तामाह स्मयन्निव । अहो मायाबलं विष्णोः स्नेहबद्धमिदं जगत् ॥
śrīśuka uvāca evamabhyarthito 'dityā kastāmāha smayanniva / aho māyābalaṃ viṣṇoḥ snehabaddhamidaṃ jagat //
क्व देहो भौतिको ऽनात्मा क्व चात्मा प्रकृतेः परः । कस्य के पतिपुत्राद्या मोह एव हि कारणम् ॥
kva deho bhautiko 'nātmā kva cātmā prakṛteḥ paraḥ / kasya ke patiputrādyā moha eva hi kāraṇam //
उपतिष्ठस्व पुरुषं भगवन्तं जनार्दनम् । सर्वभूतगुहावासं वासुदेवं जगद्गुरुम् ॥
upatiṣṭhasva puruṣaṃ bhagavantaṃ janārdanam / sarvabhūtaguhāvāsaṃ vāsudevaṃ jagadgurum //
स विधास्यति ते कामान् हरिर्दीनानुकम्पनः । अमोघा भगवद्भक्तिर्नेतरेति मतिर्मम ॥
sa vidhāsyati te kāmān harirdīnānukampanaḥ / amoghā bhagavadbhaktirnetareti matirmama //
श्रीअदितिरुवाच केनाहं विधिना ब्रह्मन्नुपस्थास्ये जगत्पतिम् । यथा मे सत्यसङ्कल्पो विदध्यात् स मनोरथम् ॥
śrīaditiruvāca kenāhaṃ vidhinā brahmannupasthāsye jagatpatim / yathā me satyasaṅkalpo vidadhyāt sa manoratham //
आदिश त्वं द्विजश्रेष्ठ विधिं तदुपधावनम् । आशु तुष्यति मे देवः सीदन्त्याः सह पुत्रकैः ॥
ādiśa tvaṃ dvijaśreṣṭha vidhiṃ tadupadhāvanam / āśu tuṣyati me devaḥ sīdantyāḥ saha putrakaiḥ //
श्रीकश्यप उवाच एतन् मे भगवान् पृष्टः प्रजाकामस्य पद्मजः । यदाह ते प्रवक्ष्यामि व्रतं केशवतोषणम् ॥
śrīkaśyapa uvāca etan me bhagavān pṛṣṭaḥ prajākāmasya padmajaḥ / yadāha te pravakṣyāmi vrataṃ keśavatoṣaṇam //
फाल्गुनस्यामले पक्षे द्वादशाहं पयोव्रतम् । अर्चयेदरविन्दाक्षं भक्त्या परमयान्वितः ॥
phālgunasyāmale pakṣe dvādaśāhaṃ payovratam / arcayedaravindākṣaṃ bhaktyā paramayānvitaḥ //
सिनीवाल्यां मृदालिप्य स्नायात् क्रोडविदीर्णया । यदि लभ्येत वै स्रोतस्य् एतं मन्त्रमुदीरयेत् ॥
sinīvālyāṃ mṛdālipya snāyāt kroḍavidīrṇayā / yadi labhyeta vai srotasy etaṃ mantramudīrayet //
त्वं देव्य् आदिवराहेण रसायाः स्थानमिच्छता । उद्धृतासि नमस्तुभ्यं पाप्मानं मे प्रणाशय ॥
tvaṃ devy ādivarāheṇa rasāyāḥ sthānamicchatā / uddhṛtāsi namastubhyaṃ pāpmānaṃ me praṇāśaya //
निर्वर्तितात्मनियमो देवमर्चेत् समाहितः । अर्चायां स्थण्डिले सूर्ये जले वह्नौ गुरावपि ॥
nirvartitātmaniyamo devamarcet samāhitaḥ / arcāyāṃ sthaṇḍile sūrye jale vahnau gurāvapi //
नमस्तुभ्यं भगवते पुरुषाय महीयसे । सर्वभूतनिवासाय वासुदेवाय साक्षिणे ॥
namastubhyaṃ bhagavate puruṣāya mahīyase / sarvabhūtanivāsāya vāsudevāya sākṣiṇe //
नमो ऽव्यक्ताय सूक्ष्माय प्रधानपुरुषाय च । चतुर्विंशद्गुणज्ञाय गुणसङ्ख्यानहेतवे ॥
namo 'vyaktāya sūkṣmāya pradhānapuruṣāya ca / caturviṃśadguṇajñāya guṇasaṅkhyānahetave //
नमो द्विशीर्ष्णे त्रिपदे चतुःशृङ्गाय तन्तवे । सप्तहस्ताय यज्ञाय त्रयीविद्यात्मने नमः ॥
namo dviśīrṣṇe tripade catuḥśṛṅgāya tantave / saptahastāya yajñāya trayīvidyātmane namaḥ //
नमः शिवाय रुद्राय नमः शक्तिधराय च । सर्वविद्याधिपतये भूतानां पतये नमः ॥
namaḥ śivāya rudrāya namaḥ śaktidharāya ca / sarvavidyādhipataye bhūtānāṃ pataye namaḥ //
नमो हिरण्यगर्भाय प्राणाय जगदात्मने । योगैश्वर्यशरीराय नमस्ते योगहेतवे ॥
namo hiraṇyagarbhāya prāṇāya jagadātmane / yogaiśvaryaśarīrāya namaste yogahetave //
नमस्त आदिदेवाय साक्षिभूताय ते नमः । नारायणाय ऋषये नराय हरये नमः ॥
namasta ādidevāya sākṣibhūtāya te namaḥ / nārāyaṇāya ṛṣaye narāya haraye namaḥ //
नमो मरकतश्याम वपुषे ऽधिगतश्रिये । केशवाय नमस्तुभ्यं नमस्ते पीतवाससे ॥
namo marakataśyāma vapuṣe 'dhigataśriye / keśavāya namastubhyaṃ namaste pītavāsase //
त्वं सर्ववरदः पुंसां वरेण्य वरदर्षभ । अतस्ते श्रेयसे धीराः पादरेणुमुपासते ॥
tvaṃ sarvavaradaḥ puṃsāṃ vareṇya varadarṣabha / ataste śreyase dhīrāḥ pādareṇumupāsate //
अन्ववर्तन्त यं देवाः श्रीश्च तत्पादपद्मयोः । स्पृहयन्त इवामोदं भगवान् मे प्रसीदताम् ॥
anvavartanta yaṃ devāḥ śrīśca tatpādapadmayoḥ / spṛhayanta ivāmodaṃ bhagavān me prasīdatām //
एतैर्मन्त्रैर्हृषीकेशमावाहनपुरस्कृतम् । अर्चयेच् छ्रद्धया युक्तः पाद्योपस्पर्शनादिभिः ॥
etairmantrairhṛṣīkeśamāvāhanapuraskṛtam / arcayec chraddhayā yuktaḥ pādyopasparśanādibhiḥ //
अर्चित्वा गन्धमाल्याद्यैः पयसा स्नपयेद्विभुम् । वस्त्रोपवीताभरण पाद्योपस्पर्शनैस्ततः । गन्धधूपादिभिश्चार्चेद्द्वादशाक्षरविद्यया ॥
arcitvā gandhamālyādyaiḥ payasā snapayedvibhum / vastropavītābharaṇa pādyopasparśanaistataḥ / gandhadhūpādibhiścārceddvādaśākṣaravidyayā //
शृतं पयसि नैवेद्यं शाल्यन्नं विभवे सति । ससर्पिः सगुडं दत्त्वा जुहुयान् मूलविद्यया ॥
śṛtaṃ payasi naivedyaṃ śālyannaṃ vibhave sati / sasarpiḥ saguḍaṃ dattvā juhuyān mūlavidyayā //
निवेदितं तद्भक्ताय दद्याद्भुञ्जीत वा स्वयम् । दत्त्वाचमनमर्चित्वा ताम्बूलं च निवेदयेत् ॥
niveditaṃ tadbhaktāya dadyādbhuñjīta vā svayam / dattvācamanamarcitvā tāmbūlaṃ ca nivedayet //
जपेदष्टोत्तरशतं स्तुवीत स्तुतिभिः प्रभुम् । कृत्वा प्रदक्षिणं भूमौ प्रणमेद्दण्डवन् मुदा ॥
japedaṣṭottaraśataṃ stuvīta stutibhiḥ prabhum / kṛtvā pradakṣiṇaṃ bhūmau praṇameddaṇḍavan mudā //
कृत्वा शिरसि तच्छेषां देवमुद्वासयेत् ततः । द्व्यवरान् भोजयेद्विप्रान् पायसेन यथोचितम् ॥
kṛtvā śirasi taccheṣāṃ devamudvāsayet tataḥ / dvyavarān bhojayedviprān pāyasena yathocitam //
भुञ्जीत तैरनुज्ञातः सेष्टः शेषं सभाजितैः । ब्रह्मचार्य् अथ तद्रात्र्यां श्वो भूते प्रथमे ऽहनि ॥
bhuñjīta tairanujñātaḥ seṣṭaḥ śeṣaṃ sabhājitaiḥ / brahmacāry atha tadrātryāṃ śvo bhūte prathame 'hani //
स्नातः शुचिर्यथोक्तेन विधिना सुसमाहितः । पयसा स्नापयित्वार्चेद्यावद्व्रतसमापनम् ॥
snātaḥ śuciryathoktena vidhinā susamāhitaḥ / payasā snāpayitvārcedyāvadvratasamāpanam //
पयोभक्षो व्रतमिदं चरेद्विष्ण्वर्चनादृतः । पूर्ववज् जुहुयादग्निं ब्राह्मणांश्चापि भोजयेत् ॥
payobhakṣo vratamidaṃ caredviṣṇvarcanādṛtaḥ / pūrvavaj juhuyādagniṃ brāhmaṇāṃścāpi bhojayet //
एवं त्वहरहः कुर्याद्द्वादशाहं पयोव्रतम् । हरेराराधनं होममर्हणं द्विजतर्पणम् ॥
evaṃ tvaharahaḥ kuryāddvādaśāhaṃ payovratam / harerārādhanaṃ homamarhaṇaṃ dvijatarpaṇam //
प्रतिपद्दिनमारभ्य यावच् छुक्लत्रयोदशीम् । ब्रह्मचर्यमधःस्वप्नं स्नानं त्रिषवणं चरेत् ॥
pratipaddinamārabhya yāvac chuklatrayodaśīm / brahmacaryamadhaḥsvapnaṃ snānaṃ triṣavaṇaṃ caret //
वर्जयेदसदालापं भोगान् उच्चावचांस्तथा । अहिंस्रः सर्वभूतानां वासुदेवपरायणः ॥
varjayedasadālāpaṃ bhogān uccāvacāṃstathā / ahiṃsraḥ sarvabhūtānāṃ vāsudevaparāyaṇaḥ //
त्रयोदश्यामथो विष्णोः स्नपनं पञ्चकैर्विभोः । कारयेच् छास्त्रदृष्टेन विधिना विधिकोविदैः ॥
trayodaśyāmatho viṣṇoḥ snapanaṃ pañcakairvibhoḥ / kārayec chāstradṛṣṭena vidhinā vidhikovidaiḥ //
पूजां च महतीं कुर्याद्वित्तशाठ्यविवर्जितः । चरुं निरूप्य पयसि शिपिविष्टाय विष्णवे ॥
pūjāṃ ca mahatīṃ kuryādvittaśāṭhyavivarjitaḥ / caruṃ nirūpya payasi śipiviṣṭāya viṣṇave //
सूक्तेन तेन पुरुषं यजेत सुसमाहितः । नैवेद्यं चातिगुणवद्दद्यात् पुरुषतुष्टिदम् ॥
sūktena tena puruṣaṃ yajeta susamāhitaḥ / naivedyaṃ cātiguṇavaddadyāt puruṣatuṣṭidam //
आचार्यं ज्ञानसम्पन्नं वस्त्राभरणधेनुभिः । तोषयेदृत्विजश्चैव तद्विद्ध्य् आराधनं हरेः ॥
ācāryaṃ jñānasampannaṃ vastrābharaṇadhenubhiḥ / toṣayedṛtvijaścaiva tadviddhy ārādhanaṃ hareḥ //
भोजयेत् तान् गुणवता सदन्नेन शुचिस्मिते । अन्यांश्च ब्राह्मणान् छक्त्या ये च तत्र समागताः ॥
bhojayet tān guṇavatā sadannena śucismite / anyāṃśca brāhmaṇān chaktyā ye ca tatra samāgatāḥ //
दक्षिणां गुरवे दद्यादृत्विग्भ्यश्च यथार्हतः । अन्नाद्येनाश्वपाकांश्च प्रीणयेत् समुपागतान् ॥
dakṣiṇāṃ gurave dadyādṛtvigbhyaśca yathārhataḥ / annādyenāśvapākāṃśca prīṇayet samupāgatān //
भुक्तवत्सु च सर्वेषु दीनान्धकृपणादिषु । विष्णोस्तत् प्रीणनं विद्वान् भुञ्जीत सह बन्धुभिः ॥
bhuktavatsu ca sarveṣu dīnāndhakṛpaṇādiṣu / viṣṇostat prīṇanaṃ vidvān bhuñjīta saha bandhubhiḥ //
नृत्यवादित्रगीतैश्च स्तुतिभिः स्वस्तिवाचकैः । कारयेत् तत्कथाभिश्च पूजां भगवतो ऽन्वहम् ॥
nṛtyavāditragītaiśca stutibhiḥ svastivācakaiḥ / kārayet tatkathābhiśca pūjāṃ bhagavato 'nvaham //
एतत् पयोव्रतं नाम पुरुषाराधनं परम् । पितामहेनाभिहितं मया ते समुदाहृतम् ॥
etat payovrataṃ nāma puruṣārādhanaṃ param / pitāmahenābhihitaṃ mayā te samudāhṛtam //
त्वं चानेन महाभागे सम्यक् चीर्णेन केशवम् । आत्मना शुद्धभावेन नियतात्मा भजाव्ययम् ॥
tvaṃ cānena mahābhāge samyak cīrṇena keśavam / ātmanā śuddhabhāvena niyatātmā bhajāvyayam //
अयं वै सर्वयज्ञाख्यः सर्वव्रतमिति स्मृतम् । तपःसारमिदं भद्रे दानं चेश्वरतर्पणम् ॥
ayaṃ vai sarvayajñākhyaḥ sarvavratamiti smṛtam / tapaḥsāramidaṃ bhadre dānaṃ ceśvaratarpaṇam //
त एव नियमाः साक्षात् त एव च यमोत्तमाः । तपो दानं व्रतं यज्ञो येन तुष्यत्य् अधोक्षजः ॥
ta eva niyamāḥ sākṣāt ta eva ca yamottamāḥ / tapo dānaṃ vrataṃ yajño yena tuṣyaty adhokṣajaḥ //
तस्मादेतद्व्रतं भद्रे प्रयता श्रद्धयाचर । भगवान् परितुष्टस्ते वरान् आशु विधास्यति ॥
tasmādetadvrataṃ bhadre prayatā śraddhayācara / bhagavān parituṣṭaste varān āśu vidhāsyati //