श्रीनारद उवाच पौरोहित्याय भगवान् वृतः काव्यः किलासुरैः । षण्डामर्कौ सुतौ तस्य दैत्यराजगृहान्तिके ॥
śrīnārada uvāca paurohityāya bhagavān vṛtaḥ kāvyaḥ kilāsuraiḥ / ṣaṇḍāmarkau sutau tasya daityarājagṛhāntike //
तौ राज्ञा प्रापितं बालं प्रह्लादं नयकोविदम् । पाठयामासतुः पाठ्यान् अन्यांश्चासुरबालकान् ॥
tau rājñā prāpitaṃ bālaṃ prahlādaṃ nayakovidam / pāṭhayāmāsatuḥ pāṭhyān anyāṃścāsurabālakān //
यत् तत्र गुरुणा प्रोक्तं शुश्रुवे ऽनुपपाठ च । न साधु मनसा मेने स्वपरासद्ग्रहाश्रयम् ॥
yat tatra guruṇā proktaṃ śuśruve 'nupapāṭha ca / na sādhu manasā mene svaparāsadgrahāśrayam //
एकदासुरराट् पुत्रमङ्कमारोप्य पाण्डव । पप्रच्छ कथ्यतां वत्स मन्यते साधु यद्भवान् ॥
ekadāsurarāṭ putramaṅkamāropya pāṇḍava / papraccha kathyatāṃ vatsa manyate sādhu yadbhavān //
श्रीप्रह्लाद उवाच तत् साधु मन्ये ऽसुरवर्य देहिनां सदा समुद्विग्नधियामसद्ग्रहात् । हित्वात्मपातं गृहमन्धकूपं वनं गतो यद्धरिमाश्रयेत ॥
śrīprahlāda uvāca tat sādhu manye 'suravarya dehināṃ sadā samudvignadhiyāmasadgrahāt / hitvātmapātaṃ gṛhamandhakūpaṃ vanaṃ gato yaddharimāśrayeta //
श्रीनारद उवाच श्रुत्वा पुत्रगिरो दैत्यः परपक्षसमाहिताः । जहास बुद्धिर्बालानां भिद्यते परबुद्धिभिः ॥
śrīnārada uvāca śrutvā putragiro daityaḥ parapakṣasamāhitāḥ / jahāsa buddhirbālānāṃ bhidyate parabuddhibhiḥ //
सम्यग् विधार्यतां बालो गुरुगेहे द्विजातिभिः । विष्णुपक्षैः प्रतिच्छन्नैर्न भिद्येतास्य धीर्यथा ॥
samyag vidhāryatāṃ bālo gurugehe dvijātibhiḥ / viṣṇupakṣaiḥ praticchannairna bhidyetāsya dhīryathā //
गृहमानीतमाहूय प्रह्रादं दैत्ययाजकाः । प्रशस्य श्लक्ष्णया वाचा समपृच्छन्त सामभिः ॥
gṛhamānītamāhūya prahrādaṃ daityayājakāḥ / praśasya ślakṣṇayā vācā samapṛcchanta sāmabhiḥ //
वत्स प्रह्राद भद्रं ते सत्यं कथय मा मृषा । बालान् अति कुतस्तुभ्यमेष बुद्धिविपर्ययः ॥
vatsa prahrāda bhadraṃ te satyaṃ kathaya mā mṛṣā / bālān ati kutastubhyameṣa buddhiviparyayaḥ //
बुद्धिभेदः परकृत उताहो ते स्वतो ऽभवत् । भण्यतां श्रोतुकामानां गुरूणां कुलनन्दन ॥
buddhibhedaḥ parakṛta utāho te svato 'bhavat / bhaṇyatāṃ śrotukāmānāṃ gurūṇāṃ kulanandana //
श्रीप्रह्राद उवाच परः स्वश्चेत्यसद्ग्राहः पुंसां यन्मायया कृतः । विमोहितधियां दृष्टस्तस्मै भगवते नमः ॥
śrīprahrāda uvāca paraḥ svaścetyasadgrāhaḥ puṃsāṃ yanmāyayā kṛtaḥ / vimohitadhiyāṃ dṛṣṭastasmai bhagavate namaḥ //
स यदानुव्रतः पुंसां पशुबुद्धिर्विभिद्यते । अन्य एष तथान्यो ऽहमिति भेदगतासती ॥
sa yadānuvrataḥ puṃsāṃ paśubuddhirvibhidyate / anya eṣa tathānyo 'hamiti bhedagatāsatī //
स एष आत्मा स्वपरेत्यबुद्धिभिर् दुरत्ययानुक्रमणो निरूप्यते । मुह्यन्ति यद्वर्त्मनि वेदवादिनो ब्रह्मादयो ह्येष भिनत्ति मे मतिम् ॥
sa eṣa ātmā svaparetyabuddhibhir duratyayānukramaṇo nirūpyate / muhyanti yadvartmani vedavādino brahmādayo hyeṣa bhinatti me matim //
यथा भ्राम्यत्ययो ब्रह्मन् स्वयमाकर्षसन्निधौ । तथा मे भिद्यते चेतश्चक्रपाणेर्यदृच्छया ॥
yathā bhrāmyatyayo brahman svayamākarṣasannidhau / tathā me bhidyate cetaścakrapāṇeryadṛcchayā //
श्रीनारद उवाच एतावद्ब्राह्मणायोक्त्वा विरराम महामतिः । तं सन्निभर्त्स्य कुपितः सुदीनो राजसेवकः ॥
śrīnārada uvāca etāvadbrāhmaṇāyoktvā virarāma mahāmatiḥ / taṃ sannibhartsya kupitaḥ sudīno rājasevakaḥ //
आनीयतामरे वेत्रमस्माकमयशस्करः । कुलाङ्गारस्य दुर्बुद्धेश्चतुर्थो ऽस्योदितो दमः ॥
ānīyatāmare vetramasmākamayaśaskaraḥ / kulāṅgārasya durbuddheścaturtho 'syodito damaḥ //
दैतेयचन्दनवने जातो ऽयं कण्टकद्रुमः । यन्मूलोन्मूलपरशोर्विष्णोर्नालायितो ऽर्भकः ॥
daiteyacandanavane jāto 'yaṃ kaṇṭakadrumaḥ / yanmūlonmūlaparaśorviṣṇornālāyito 'rbhakaḥ //
इति तं विविधोपायैर्भीषयंस्तर्जनादिभिः । प्रह्रादं ग्राहयामास त्रिवर्गस्योपपादनम् ॥
iti taṃ vividhopāyairbhīṣayaṃstarjanādibhiḥ / prahrādaṃ grāhayāmāsa trivargasyopapādanam //
तत एनं गुरुर्ज्ञात्वा ज्ञातज्ञेयचतुष्टयम् । दैत्येन्द्रं दर्शयामास मातृमृष्टमलङ्कृतम् ॥
tata enaṃ gururjñātvā jñātajñeyacatuṣṭayam / daityendraṃ darśayāmāsa mātṛmṛṣṭamalaṅkṛtam //
पादयोः पतितं बालं प्रतिनन्द्याशिषासुरः । परिष्वज्य चिरं दोर्भ्यां परमामाप निर्वृतिम् ॥
pādayoḥ patitaṃ bālaṃ pratinandyāśiṣāsuraḥ / pariṣvajya ciraṃ dorbhyāṃ paramāmāpa nirvṛtim //
आरोप्याङ्कमवघ्राय मूर्धन्यश्रुकलाम्बुभिः । आसिञ्चन् विकसद्वक्त्रमिदमाह युधिष्ठिर ॥
āropyāṅkamavaghrāya mūrdhanyaśrukalāmbubhiḥ / āsiñcan vikasadvaktramidamāha yudhiṣṭhira //
हिरण्यकशिपुरुवाच प्रह्रादानूच्यतां तात स्वधीतं किञ्चिदुत्तमम् । कालेनैतावतायुष्मन् यदशिक्षद्गुरोर्भवान् ॥
hiraṇyakaśipuruvāca prahrādānūcyatāṃ tāta svadhītaṃ kiñciduttamam / kālenaitāvatāyuṣman yadaśikṣadgurorbhavān //
श्रीप्रह्राद उवाच श्रवणं कीर्तनं विष्णोः स्मरणं पादसेवनम् । अर्चनं वन्दनं दास्यं सख्यमात्मनिवेदनम् ॥
śrīprahrāda uvāca śravaṇaṃ kīrtanaṃ viṣṇoḥ smaraṇaṃ pādasevanam / arcanaṃ vandanaṃ dāsyaṃ sakhyamātmanivedanam //
इति पुंसार्पिता विष्णौ भक्तिश्चेन् नवलक्षणा । क्रियेत भगवत्यद्धा तन् मन्ये ऽधीतमुत्तमम् ॥
iti puṃsārpitā viṣṇau bhaktiścen navalakṣaṇā / kriyeta bhagavatyaddhā tan manye 'dhītamuttamam //
निशम्यैतत् सुतवचो हिरण्यकशिपुस्तदा । गुरुपुत्रमुवाचेदं रुषा प्रस्फुरिताधरः ॥
niśamyaitat sutavaco hiraṇyakaśipustadā / guruputramuvācedaṃ ruṣā prasphuritādharaḥ //
ब्रह्मबन्धो किमेतत् ते विपक्षं श्रयतासता । असारं ग्राहितो बालो मामनादृत्य दुर्मते ॥
brahmabandho kimetat te vipakṣaṃ śrayatāsatā / asāraṃ grāhito bālo māmanādṛtya durmate //
सन्ति ह्यसाधवो लोके दुर्मैत्राश्छद्मवेषिणः । तेषामुदेत्यघं काले रोगः पातकिनामिव ॥
santi hyasādhavo loke durmaitrāśchadmaveṣiṇaḥ / teṣāmudetyaghaṃ kāle rogaḥ pātakināmiva //
श्रीगुरुपुत्र उवाच न मत्प्रणीतं न परप्रणीतं सुतो वदत्येष तवेन्द्रशत्रो । नैसर्गिकीयं मतिरस्य राजन् नियच्छ मन्युं कददाः स्म मा नः ॥
śrīguruputra uvāca na matpraṇītaṃ na parapraṇītaṃ suto vadatyeṣa tavendraśatro / naisargikīyaṃ matirasya rājan niyaccha manyuṃ kadadāḥ sma mā naḥ //
श्रीनारद उवाच गुरुणैवं प्रतिप्रोक्तो भूय आहासुरः सुतम् । न चेद्गुरुमुखीयं ते कुतो ऽभद्रासती मतिः ॥
śrīnārada uvāca guruṇaivaṃ pratiprokto bhūya āhāsuraḥ sutam / na cedgurumukhīyaṃ te kuto 'bhadrāsatī matiḥ //
श्रीप्रह्राद उवाच मतिर्न कृष्णे परतः स्वतो वा मिथो ऽभिपद्येत गृहव्रतानाम् । अदान्तगोभिर्विशतां तमिस्रं पुनः पुनश्चर्वितचर्वणानाम् ॥
śrīprahrāda uvāca matirna kṛṣṇe parataḥ svato vā mitho 'bhipadyeta gṛhavratānām / adāntagobhirviśatāṃ tamisraṃ punaḥ punaścarvitacarvaṇānām //
न ते विदुः स्वार्थगतिं हि विष्णुं दुराशया ये बहिरर्थमानिनः । अन्धा यथान्धैरुपनीयमानास् ते ऽपीशतन्त्र्यामुरुदाम्नि बद्धाः ॥
na te viduḥ svārthagatiṃ hi viṣṇuṃ durāśayā ye bahirarthamāninaḥ / andhā yathāndhairupanīyamānās te 'pīśatantryāmurudāmni baddhāḥ //
नैषां मतिस्तावदुरुक्रमाङ्घ्रिं स्पृशत्यनर्थापगमो यदर्थः । महीयसां पादरजो ऽभिषेकं निष्किञ्चनानां न वृणीत यावत् ॥
naiṣāṃ matistāvadurukramāṅghriṃ spṛśatyanarthāpagamo yadarthaḥ / mahīyasāṃ pādarajo 'bhiṣekaṃ niṣkiñcanānāṃ na vṛṇīta yāvat //
इत्युक्त्वोपरतं पुत्रं हिरण्यकशिपू रुषा । अन्धीकृतात्मा स्वोत्सङ्गान् निरस्यत महीतले ॥
ityuktvoparataṃ putraṃ hiraṇyakaśipū ruṣā / andhīkṛtātmā svotsaṅgān nirasyata mahītale //
आहामर्षरुषाविष्टः कषायीभूतलोचनः । वध्यतामाश्वयं वध्यो निःसारयत नैरृताः ॥
āhāmarṣaruṣāviṣṭaḥ kaṣāyībhūtalocanaḥ / vadhyatāmāśvayaṃ vadhyo niḥsārayata nairṛtāḥ //
अयं मे भ्रातृहा सो ऽयं हित्वा स्वान् सुहृदो ऽधमः । पितृव्यहन्तुः पादौ यो विष्णोर्दासवदर्चति ॥
ayaṃ me bhrātṛhā so 'yaṃ hitvā svān suhṛdo 'dhamaḥ / pitṛvyahantuḥ pādau yo viṣṇordāsavadarcati //
विष्णोर्वा साध्वसौ किं नु करिष्यत्यसमञ्जसः । सौहृदं दुस्त्यजं पित्रोरहाद्यः पञ्चहायनः ॥
viṣṇorvā sādhvasau kiṃ nu kariṣyatyasamañjasaḥ / sauhṛdaṃ dustyajaṃ pitrorahādyaḥ pañcahāyanaḥ //
परो ऽप्यपत्यं हितकृद्यथौषधं स्वदेहजो ऽप्यामयवत् सुतो ऽहितः । छिन्द्यात् तदङ्गं यदुतात्मनो ऽहितं शेषं सुखं जीवति यद्विवर्जनात् ॥
paro 'pyapatyaṃ hitakṛdyathauṣadhaṃ svadehajo 'pyāmayavat suto 'hitaḥ / chindyāt tadaṅgaṃ yadutātmano 'hitaṃ śeṣaṃ sukhaṃ jīvati yadvivarjanāt //
सर्वैरुपायैर्हन्तव्यः सम्भोजशयनासनैः । सुहृल्लिङ्गधरः शत्रुर्मुनेर्दुष्टमिवेन्द्रियम् ॥
sarvairupāyairhantavyaḥ sambhojaśayanāsanaiḥ / suhṛlliṅgadharaḥ śatrurmunerduṣṭamivendriyam //
नैरृतास्ते समादिष्टा भर्त्रा वै शूलपाणयः । तिग्मदंष्ट्रकरालास्यास्ताम्रश्मश्रुशिरोरुहाः ॥
nairṛtāste samādiṣṭā bhartrā vai śūlapāṇayaḥ / tigmadaṃṣṭrakarālāsyāstāmraśmaśruśiroruhāḥ //
नदन्तो भैरवं नादं छिन्धि भिन्धीति वादिनः । आसीनं चाहनन् शूलैः प्रह्रादं सर्वमर्मसु ॥
nadanto bhairavaṃ nādaṃ chindhi bhindhīti vādinaḥ / āsīnaṃ cāhanan śūlaiḥ prahrādaṃ sarvamarmasu //
परे ब्रह्मण्यनिर्देश्ये भगवत्यखिलात्मनि । युक्तात्मन्यफला आसन्नपुण्यस्येव सत्क्रियाः ॥
pare brahmaṇyanirdeśye bhagavatyakhilātmani / yuktātmanyaphalā āsannapuṇyasyeva satkriyāḥ //
प्रयासे ऽपहते तस्मिन् दैत्येन्द्रः परिशङ्कितः । चकार तद्वधोपायान् निर्बन्धेन युधिष्ठिर ॥
prayāse 'pahate tasmin daityendraḥ pariśaṅkitaḥ / cakāra tadvadhopāyān nirbandhena yudhiṣṭhira //
दिग्गजैर्दन्दशूकेन्द्रैरभिचारावपातनैः । मायाभिः सन्निरोधैश्च गरदानैरभोजनैः ॥
diggajairdandaśūkendrairabhicārāvapātanaiḥ / māyābhiḥ sannirodhaiśca garadānairabhojanaiḥ //
हिमवाय्वग्निसलिलैः पर्वताक्रमणैरपि । न शशाक यदा हन्तुमपापमसुरः सुतम् । चिन्तां दीर्घतमां प्राप्तस्तत्कर्तुं नाभ्यपद्यत ॥
himavāyvagnisalilaiḥ parvatākramaṇairapi / na śaśāka yadā hantumapāpamasuraḥ sutam / cintāṃ dīrghatamāṃ prāptastatkartuṃ nābhyapadyata //
एष मे बह्वसाधूक्तो वधोपायाश्च निर्मिताः । तैस्तैर्द्रोहैरसद्धर्मैर्मुक्तः स्वेनैव तेजसा ॥
eṣa me bahvasādhūkto vadhopāyāśca nirmitāḥ / taistairdrohairasaddharmairmuktaḥ svenaiva tejasā //
वर्तमानो ऽविदूरे वै बालो ऽप्यजडधीरयम् । न विस्मरति मे ऽनार्यं शुनः शेप इव प्रभुः ॥
vartamāno 'vidūre vai bālo 'pyajaḍadhīrayam / na vismarati me 'nāryaṃ śunaḥ śepa iva prabhuḥ //
अप्रमेयानुभावो ऽयमकुतश्चिद्भयो ऽमरः । नूनमेतद्विरोधेन मृत्युर्मे भविता न वा ॥
aprameyānubhāvo 'yamakutaścidbhayo 'maraḥ / nūnametadvirodhena mṛtyurme bhavitā na vā //
इति तच्चिन्तया किञ्चिन् म्लानश्रियमधोमुखम् । शण्डामर्कावौशनसौ विविक्त इति होचतुः ॥
iti taccintayā kiñcin mlānaśriyamadhomukham / śaṇḍāmarkāvauśanasau vivikta iti hocatuḥ //
जितं त्वयैकेन जगत्त्रयं भ्रुवोर् विजृम्भणत्रस्तसमस्तधिष्ण्यपम् । न तस्य चिन्त्यं तव नाथ चक्ष्वहे न वै शिशूनां गुणदोषयोः पदम् ॥
jitaṃ tvayaikena jagattrayaṃ bhruvor vijṛmbhaṇatrastasamastadhiṣṇyapam / na tasya cintyaṃ tava nātha cakṣvahe na vai śiśūnāṃ guṇadoṣayoḥ padam //
इमं तु पाशैर्वरुणस्य बद्ध्वा निधेहि भीतो न पलायते यथा । बुद्धिश्च पुंसो वयसार्यसेवया यावद्गुरुर्भार्गव आगमिष्यति ॥
imaṃ tu pāśairvaruṇasya baddhvā nidhehi bhīto na palāyate yathā / buddhiśca puṃso vayasāryasevayā yāvadgururbhārgava āgamiṣyati //
तथेति गुरुपुत्रोक्तमनुज्ञायेदमब्रवीत् । धर्मो ह्यस्योपदेष्टव्यो राज्ञां यो गृहमेधिनाम् ॥
tatheti guruputroktamanujñāyedamabravīt / dharmo hyasyopadeṣṭavyo rājñāṃ yo gṛhamedhinām //
धर्ममर्थं च कामं च नितरां चानुपूर्वशः । प्रह्रादायोचतू राजन् प्रश्रितावनताय च ॥
dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca nitarāṃ cānupūrvaśaḥ / prahrādāyocatū rājan praśritāvanatāya ca //
यथा त्रिवर्गं गुरुभिरात्मने उपशिक्षितम् । न साधु मेने तच्छिक्षां द्वन्द्वारामोपवर्णिताम् ॥
yathā trivargaṃ gurubhirātmane upaśikṣitam / na sādhu mene tacchikṣāṃ dvandvārāmopavarṇitām //
यदाचार्यः परावृत्तो गृहमेधीयकर्मसु । वयस्यैर्बालकैस्तत्र सोपहूतः कृतक्षणैः ॥
yadācāryaḥ parāvṛtto gṛhamedhīyakarmasu / vayasyairbālakaistatra sopahūtaḥ kṛtakṣaṇaiḥ //
अथ तान् श्लक्ष्णया वाचा प्रत्याहूय महाबुधः । उवाच विद्वांस्तन्निष्ठां कृपया प्रहसन्निव ॥
atha tān ślakṣṇayā vācā pratyāhūya mahābudhaḥ / uvāca vidvāṃstanniṣṭhāṃ kṛpayā prahasanniva //
ते तु तद्गौरवात् सर्वे त्यक्तक्रीडापरिच्छदाः । बाला अदूषितधियो द्वन्द्वारामेरितेहितैः ॥
te tu tadgauravāt sarve tyaktakrīḍāparicchadāḥ / bālā adūṣitadhiyo dvandvārāmeritehitaiḥ //
पर्युपासत राजेन्द्र तन्न्यस्तहृदयेक्षणाः । तान् आह करुणो मैत्रो महाभागवतो ऽसुरः ॥
paryupāsata rājendra tannyastahṛdayekṣaṇāḥ / tān āha karuṇo maitro mahābhāgavato 'suraḥ //