श्रीनारद उवाच कल्पस्त्वेवं परिव्रज्य देहमात्रावशेषितः । ग्रामैकरात्रविधिना निरपेक्षश्चरेन् महीम् ॥
śrīnārada uvāca kalpastvevaṃ parivrajya dehamātrāvaśeṣitaḥ / grāmaikarātravidhinā nirapekṣaścaren mahīm //
बिभृयाद्यद्यसौ वासः कौपीनाच्छादनं परम् । त्यक्तं न लिङ्गाद्दण्डादेरन्यत् किञ्चिदनापदि ॥
bibhṛyādyadyasau vāsaḥ kaupīnācchādanaṃ param / tyaktaṃ na liṅgāddaṇḍāderanyat kiñcidanāpadi //
एक एव चरेद्भिक्षुरात्मारामो ऽनपाश्रयः । सर्वभूतसुहृच्छान्तो नारायणपरायणः ॥
eka eva caredbhikṣurātmārāmo 'napāśrayaḥ / sarvabhūtasuhṛcchānto nārāyaṇaparāyaṇaḥ //
पश्येदात्मन्यदो विश्वं परे सदसतो ऽव्यये । आत्मानं च परं ब्रह्म सर्वत्र सदसन्मये ॥
paśyedātmanyado viśvaṃ pare sadasato 'vyaye / ātmānaṃ ca paraṃ brahma sarvatra sadasanmaye //
सुप्तिप्रबोधयोः सन्धावात्मनो गतिमात्मदृक् । पश्यन् बन्धं च मोक्षं च मायामात्रं न वस्तुतः ॥
suptiprabodhayoḥ sandhāvātmano gatimātmadṛk / paśyan bandhaṃ ca mokṣaṃ ca māyāmātraṃ na vastutaḥ //
नाभिनन्देद्ध्रुवं मृत्युमध्रुवं वास्य जीवितम् । कालं परं प्रतीक्षेत भूतानां प्रभवाप्ययम् ॥
nābhinandeddhruvaṃ mṛtyumadhruvaṃ vāsya jīvitam / kālaṃ paraṃ pratīkṣeta bhūtānāṃ prabhavāpyayam //
नासच्छास्त्रेषु सज्जेत नोपजीवेत जीविकाम् । वादवादांस्त्यजेत् तर्कान् पक्षं कंच न संश्रयेत् ॥
nāsacchāstreṣu sajjeta nopajīveta jīvikām / vādavādāṃstyajet tarkān pakṣaṃ kaṃca na saṃśrayet //
न शिष्यान् अनुबध्नीत ग्रन्थान् नैवाभ्यसेद्बहून् । न व्याख्यामुपयुञ्जीत नारम्भान् आरभेत् क्वचित् ॥
na śiṣyān anubadhnīta granthān naivābhyasedbahūn / na vyākhyāmupayuñjīta nārambhān ārabhet kvacit //
न यतेराश्रमः प्रायो धर्महेतुर्महात्मनः । शान्तस्य समचित्तस्य बिभृयादुत वा त्यजेत् ॥
na yaterāśramaḥ prāyo dharmaheturmahātmanaḥ / śāntasya samacittasya bibhṛyāduta vā tyajet //
अव्यक्तलिङ्गो व्यक्तार्थो मनीष्युन्मत्तबालवत् । कविर्मूकवदात्मानं स दृष्ट्या दर्शयेन् नृणाम् ॥
avyaktaliṅgo vyaktārtho manīṣyunmattabālavat / kavirmūkavadātmānaṃ sa dṛṣṭyā darśayen nṛṇām //
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । प्रह्रादस्य च संवादं मुनेराजगरस्य च ॥
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam / prahrādasya ca saṃvādaṃ munerājagarasya ca //
तं शयानं धरोपस्थे कावेर्यां सह्यसानुनि । रजस्वलैस्तनूदेशैर्निगूढामलतेजसम् ॥
taṃ śayānaṃ dharopasthe kāveryāṃ sahyasānuni / rajasvalaistanūdeśairnigūḍhāmalatejasam //
ददर्श लोकान् विचरन् लोकतत्त्वविवित्सया । वृतो ऽमात्यैः कतिपयैः प्रह्रादो भगवत्प्रियः ॥
dadarśa lokān vicaran lokatattvavivitsayā / vṛto 'mātyaiḥ katipayaiḥ prahrādo bhagavatpriyaḥ //
कर्मणाकृतिभिर्वाचा लिङ्गैर्वर्णाश्रमादिभिः । न विदन्ति जना यं वै सो ऽसाविति न वेति च ॥
karmaṇākṛtibhirvācā liṅgairvarṇāśramādibhiḥ / na vidanti janā yaṃ vai so 'sāviti na veti ca //
तं नत्वाभ्यर्च्य विधिवत् पादयोः शिरसा स्पृशन् । विवित्सुरिदमप्राक्षीन् महाभागवतो ऽसुरः ॥
taṃ natvābhyarcya vidhivat pādayoḥ śirasā spṛśan / vivitsuridamaprākṣīn mahābhāgavato 'suraḥ //
बिभर्षि कायं पीवानं सोद्यमो भोगवान् यथा । वित्तं चैवोद्यमवतां भोगो वित्तवतामिह । भोगिनां खलु देहो ऽयं पीवा भवति नान्यथा ॥
bibharṣi kāyaṃ pīvānaṃ sodyamo bhogavān yathā / vittaṃ caivodyamavatāṃ bhogo vittavatāmiha / bhogināṃ khalu deho 'yaṃ pīvā bhavati nānyathā //
न ते शयानस्य निरुद्यमस्य ब्रह्मन् नु हार्थो यत एव भोगः । अभोगिनो ऽयं तव विप्र देहः पीवा यतस्तद्वद नः क्षमं चेत् ॥
na te śayānasya nirudyamasya brahman nu hārtho yata eva bhogaḥ / abhogino 'yaṃ tava vipra dehaḥ pīvā yatastadvada naḥ kṣamaṃ cet //
कविः कल्पो निपुणदृक् चित्रप्रियकथः समः । लोकस्य कुर्वतः कर्म शेषे तद्वीक्षितापि वा ॥
kaviḥ kalpo nipuṇadṛk citrapriyakathaḥ samaḥ / lokasya kurvataḥ karma śeṣe tadvīkṣitāpi vā //
श्रीनारद उवाच स इत्थं दैत्यपतिना परिपृष्टो महामुनिः । स्मयमानस्तमभ्याह तद्वागमृतयन्त्रितः ॥
śrīnārada uvāca sa itthaṃ daityapatinā paripṛṣṭo mahāmuniḥ / smayamānastamabhyāha tadvāgamṛtayantritaḥ //
श्रीब्राह्मण उवाच वेदेदमसुरश्रेष्ठ भवान् नन्वार्यसम्मतः । ईहोपरमयोर्नॄणां पदान्यध्यात्मचक्षुषा ॥
śrībrāhmaṇa uvāca vededamasuraśreṣṭha bhavān nanvāryasammataḥ / īhoparamayornṝṇāṃ padānyadhyātmacakṣuṣā //
यस्य नारायणो देवो भगवान् हृद्गतः सदा । भक्त्या केवलयाज्ञानं धुनोति ध्वान्तमर्कवत् ॥
yasya nārāyaṇo devo bhagavān hṛdgataḥ sadā / bhaktyā kevalayājñānaṃ dhunoti dhvāntamarkavat //
तथापि ब्रूमहे प्रश्नांस्तव राजन् यथाश्रुतम् । सम्भाषणीयो हि भवान् आत्मनः शुद्धिमिच्छता ॥
tathāpi brūmahe praśnāṃstava rājan yathāśrutam / sambhāṣaṇīyo hi bhavān ātmanaḥ śuddhimicchatā //
तृष्णया भववाहिन्या योग्यैः कामैरपूर्यया । कर्माणि कार्यमाणो ऽहं नानायोनिषु योजितः ॥
tṛṣṇayā bhavavāhinyā yogyaiḥ kāmairapūryayā / karmāṇi kāryamāṇo 'haṃ nānāyoniṣu yojitaḥ //
यदृच्छया लोकमिमं प्रापितः कर्मभिर्भ्रमन् । स्वर्गापवर्गयोर्द्वारं तिरश्चां पुनरस्य च ॥
yadṛcchayā lokamimaṃ prāpitaḥ karmabhirbhraman / svargāpavargayordvāraṃ tiraścāṃ punarasya ca //
तत्रापि दम्पतीनां च सुखायान्यापनुत्तये । कर्माणि कुर्वतां दृष्ट्वा निवृत्तो ऽस्मि विपर्ययम् ॥
tatrāpi dampatīnāṃ ca sukhāyānyāpanuttaye / karmāṇi kurvatāṃ dṛṣṭvā nivṛtto 'smi viparyayam //
सुखमस्यात्मनो रूपं सर्वेहोपरतिस्तनुः । मनःसंस्पर्शजान् दृष्ट्वा भोगान् स्वप्स्यामि संविशन् ॥
sukhamasyātmano rūpaṃ sarvehoparatistanuḥ / manaḥsaṃsparśajān dṛṣṭvā bhogān svapsyāmi saṃviśan //
इत्येतदात्मनः स्वार्थं सन्तं विस्मृत्य वै पुमान् । विचित्रामसति द्वैते घोरामाप्नोति संसृतिम् ॥
ityetadātmanaḥ svārthaṃ santaṃ vismṛtya vai pumān / vicitrāmasati dvaite ghorāmāpnoti saṃsṛtim //
जलं तदुद्भवैश्छन्नं हित्वाज्ञो जलकाम्यया । मृगतृष्णामुपाधावेत् तथान्यत्रार्थदृक् स्वतः ॥
jalaṃ tadudbhavaiśchannaṃ hitvājño jalakāmyayā / mṛgatṛṣṇāmupādhāvet tathānyatrārthadṛk svataḥ //
देहादिभिर्दैवतन्त्रैरात्मनः सुखमीहतः । दुःखात्ययं चानीशस्य क्रिया मोघाः कृताः कृताः ॥
dehādibhirdaivatantrairātmanaḥ sukhamīhataḥ / duḥkhātyayaṃ cānīśasya kriyā moghāḥ kṛtāḥ kṛtāḥ //
आध्यात्मिकादिभिर्दुःखैरविमुक्तस्य कर्हिचित् । मर्त्यस्य कृच्छ्रोपनतैरर्थैः कामैः क्रियेत किम् ॥
ādhyātmikādibhirduḥkhairavimuktasya karhicit / martyasya kṛcchropanatairarthaiḥ kāmaiḥ kriyeta kim //
पश्यामि धनिनां क्लेशं लुब्धानामजितात्मनाम् । भयादलब्धनिद्राणां सर्वतो ऽभिविशङ्किनाम् ॥
paśyāmi dhanināṃ kleśaṃ lubdhānāmajitātmanām / bhayādalabdhanidrāṇāṃ sarvato 'bhiviśaṅkinām //
राजतश्चौरतः शत्रोः स्वजनात् पशुपक्षितः । अर्थिभ्यः कालतः स्वस्मान् नित्यं प्राणार्थवद्भयम् ॥
rājataścaurataḥ śatroḥ svajanāt paśupakṣitaḥ / arthibhyaḥ kālataḥ svasmān nityaṃ prāṇārthavadbhayam //
शोकमोहभयक्रोध रागक्लैब्यश्रमादयः । यन्मूलाः स्युर्नृणां जह्यात् स्पृहां प्राणार्थयोर्बुधः ॥
śokamohabhayakrodha rāgaklaibyaśramādayaḥ / yanmūlāḥ syurnṛṇāṃ jahyāt spṛhāṃ prāṇārthayorbudhaḥ //
मधुकारमहासर्पौ लोके ऽस्मिन् नो गुरूत्तमौ । वैराग्यं परितोषं च प्राप्ता यच्छिक्षया वयम् ॥
madhukāramahāsarpau loke 'smin no gurūttamau / vairāgyaṃ paritoṣaṃ ca prāptā yacchikṣayā vayam //
विरागः सर्वकामेभ्यः शिक्षितो मे मधुव्रतात् । कृच्छ्राप्तं मधुवद्वित्तं हत्वाप्यन्यो हरेत् पतिम् ॥
virāgaḥ sarvakāmebhyaḥ śikṣito me madhuvratāt / kṛcchrāptaṃ madhuvadvittaṃ hatvāpyanyo haret patim //
अनीहः परितुष्टात्मा यदृच्छोपनतादहम् । नो चेच् छये बह्वहानि महाहिरिव सत्त्ववान् ॥
anīhaḥ parituṣṭātmā yadṛcchopanatādaham / no cec chaye bahvahāni mahāhiriva sattvavān //
क्वचिदल्पं क्वचिद्भूरि भुञ्जे ऽन्नं स्वाद्वस्वादु वा । क्वचिद्भूरि गुणोपेतं गुणहीनमुत क्वचित् ॥
kvacidalpaṃ kvacidbhūri bhuñje 'nnaṃ svādvasvādu vā / kvacidbhūri guṇopetaṃ guṇahīnamuta kvacit //
श्रद्धयोपहृतं क्वापि कदाचिन् मानवर्जितम् । भुञ्जे भुक्त्वाथ कस्मिंश्चिद्दिवा नक्तं यदृच्छया ॥
śraddhayopahṛtaṃ kvāpi kadācin mānavarjitam / bhuñje bhuktvātha kasmiṃściddivā naktaṃ yadṛcchayā //
क्षौमं दुकूलमजिनं चीरं वल्कलमेव वा । वसे ऽन्यदपि सम्प्राप्तं दिष्टभुक् तुष्टधीरहम् ॥
kṣaumaṃ dukūlamajinaṃ cīraṃ valkalameva vā / vase 'nyadapi samprāptaṃ diṣṭabhuk tuṣṭadhīraham //
क्वचिच् छये धरोपस्थे तृणपर्णाश्मभस्मसु । क्वचित् प्रासादपर्यङ्के कशिपौ वा परेच्छया ॥
kvacic chaye dharopasthe tṛṇaparṇāśmabhasmasu / kvacit prāsādaparyaṅke kaśipau vā parecchayā //
क्वचित् स्नातो ऽनुलिप्ताङ्गः सुवासाः स्रग्व्यलङ्कृतः । रथेभाश्वैश्चरे क्वापि दिग्वासा ग्रहवद्विभो ॥
kvacit snāto 'nuliptāṅgaḥ suvāsāḥ sragvyalaṅkṛtaḥ / rathebhāśvaiścare kvāpi digvāsā grahavadvibho //
नाहं निन्दे न च स्तौमि स्वभावविषमं जनम् । एतेषां श्रेय आशासे उतैकात्म्यं महात्मनि ॥
nāhaṃ ninde na ca staumi svabhāvaviṣamaṃ janam / eteṣāṃ śreya āśāse utaikātmyaṃ mahātmani //
विकल्पं जुहुयाच् चित्तौ तां मनस्यर्थविभ्रमे । मनो वैकारिके हुत्वा तं मायायां जुहोत्यनु ॥
vikalpaṃ juhuyāc cittau tāṃ manasyarthavibhrame / mano vaikārike hutvā taṃ māyāyāṃ juhotyanu //
आत्मानुभूतौ तां मायां जुहुयात् सत्यदृङ् मुनिः । ततो निरीहो विरमेत् स्वानुभूत्यात्मनि स्थितः ॥
ātmānubhūtau tāṃ māyāṃ juhuyāt satyadṛṅ muniḥ / tato nirīho viramet svānubhūtyātmani sthitaḥ //
स्वात्मवृत्तं मयेत्थं ते सुगुप्तमपि वर्णितम् । व्यपेतं लोकशास्त्राभ्यां भवान् हि भगवत्परः ॥
svātmavṛttaṃ mayetthaṃ te suguptamapi varṇitam / vyapetaṃ lokaśāstrābhyāṃ bhavān hi bhagavatparaḥ //
श्रीनारद उवाच धर्मं पारमहंस्यं वै मुनेः श्रुत्वासुरेश्वरः । पूजयित्वा ततः प्रीत आमन्त्र्य प्रययौ गृहम् ॥
śrīnārada uvāca dharmaṃ pāramahaṃsyaṃ vai muneḥ śrutvāsureśvaraḥ / pūjayitvā tataḥ prīta āmantrya prayayau gṛham //