श्रीराजोवाच कस्य हेतोः परित्यक्ता आचार्येणात्मनः सुराः । एतदाचक्ष्व भगवञ् छिष्याणामक्रमं गुरौ ॥
śrīrājovāca kasya hetoḥ parityaktā ācāryeṇātmanaḥ surāḥ / etadācakṣva bhagavañ chiṣyāṇāmakramaṃ gurau //
श्रीबादरायणिरुवाच इन्द्रस्त्रिभुवनैश्वर्य मदोल्लङ्घितसत्पथः । मरुद्भिर्वसुभी रुद्रैरादित्यैरृभुभिर्नृप ॥
śrībādarāyaṇiruvāca indrastribhuvanaiśvarya madollaṅghitasatpathaḥ / marudbhirvasubhī rudrairādityairṛbhubhirnṛpa //
विश्वेदेवैश्च साध्यैश्च नासत्याभ्यां परिश्रितः । सिद्धचारणगन्धर्वैर्मुनिभिर्ब्रह्मवादिभिः ॥
viśvedevaiśca sādhyaiśca nāsatyābhyāṃ pariśritaḥ / siddhacāraṇagandharvairmunibhirbrahmavādibhiḥ //
विद्याधराप्सरोभिश्च किन्नरैः पतगोरगैः । निषेव्यमाणो मघवान् स्तूयमानश्च भारत ॥
vidyādharāpsarobhiśca kinnaraiḥ patagoragaiḥ / niṣevyamāṇo maghavān stūyamānaśca bhārata //
उपगीयमानो ललितमास्थानाध्यासनाश्रितः । पाण्डुरेणातपत्रेण चन्द्रमण्डलचारुणा ॥
upagīyamāno lalitamāsthānādhyāsanāśritaḥ / pāṇḍureṇātapatreṇa candramaṇḍalacāruṇā //
युक्तश्चान्यैः पारमेष्ठ्यैश्चामरव्यजनादिभिः । विराजमानः पौलम्या सहार्धासनया भृशम् ॥
yuktaścānyaiḥ pārameṣṭhyaiścāmaravyajanādibhiḥ / virājamānaḥ paulamyā sahārdhāsanayā bhṛśam //
स यदा परमाचार्यं देवानामात्मनश्च ह । नाभ्यनन्दत सम्प्राप्तं प्रत्युत्थानासनादिभिः ॥
sa yadā paramācāryaṃ devānāmātmanaśca ha / nābhyanandata samprāptaṃ pratyutthānāsanādibhiḥ //
वाचस्पतिं मुनिवरं सुरासुरनमस्कृतम् । नोच्चचालासनादिन्द्रः पश्यन्नपि सभागतम् ॥
vācaspatiṃ munivaraṃ surāsuranamaskṛtam / noccacālāsanādindraḥ paśyannapi sabhāgatam //
ततो निर्गत्य सहसा कविराङ्गिरसः प्रभुः । आययौ स्वगृहं तूष्णीं विद्वान् श्रीमदविक्रियाम् ॥
tato nirgatya sahasā kavirāṅgirasaḥ prabhuḥ / āyayau svagṛhaṃ tūṣṇīṃ vidvān śrīmadavikriyām //
तर्ह्य् एव प्रतिबुध्येन्द्रो गुरुहेलनमात्मनः । गर्हयामास सदसि स्वयमात्मानमात्मना ॥
tarhy eva pratibudhyendro guruhelanamātmanaḥ / garhayāmāsa sadasi svayamātmānamātmanā //
अहो बत मयासाधु कृतं वै दभ्रबुद्धिना । यन् मयैश्वर्यमत्तेन गुरुः सदसि कात्कृतः ॥
aho bata mayāsādhu kṛtaṃ vai dabhrabuddhinā / yan mayaiśvaryamattena guruḥ sadasi kātkṛtaḥ //
को गृध्येत् पण्डितो लक्ष्मीं त्रिपिष्टपपतेरपि । ययाहमासुरं भावं नीतो ऽद्य विबुधेश्वरः ॥
ko gṛdhyet paṇḍito lakṣmīṃ tripiṣṭapapaterapi / yayāhamāsuraṃ bhāvaṃ nīto 'dya vibudheśvaraḥ //
यः पारमेष्ठ्यं धिषणमधितिष्ठन् न कञ्चन । प्रत्युत्तिष्ठेदिति ब्रूयुर्धर्मं ते न परं विदुः ॥
yaḥ pārameṣṭhyaṃ dhiṣaṇamadhitiṣṭhan na kañcana / pratyuttiṣṭhediti brūyurdharmaṃ te na paraṃ viduḥ //
तेषां कुपथदेष्टॄणां पततां तमसि ह्य् अधः । ये श्रद्दध्युर्वचस्ते वै मज्जन्त्य् अश्मप्लवा इव ॥
teṣāṃ kupathadeṣṭṝṇāṃ patatāṃ tamasi hy adhaḥ / ye śraddadhyurvacaste vai majjanty aśmaplavā iva //
अथाहममराचार्यमगाधधिषणं द्विजम् । प्रसादयिष्ये निशठः शीर्ष्णा तच्चरणं स्पृशन् ॥
athāhamamarācāryamagādhadhiṣaṇaṃ dvijam / prasādayiṣye niśaṭhaḥ śīrṣṇā taccaraṇaṃ spṛśan //
एवं चिन्तयतस्तस्य मघोनो भगवान् गृहात् । बृहस्पतिर्गतो ऽदृष्टां गतिमध्यात्ममायया ॥
evaṃ cintayatastasya maghono bhagavān gṛhāt / bṛhaspatirgato 'dṛṣṭāṃ gatimadhyātmamāyayā //
गुरोर्नाधिगतः संज्ञां परीक्षन् भगवान् स्वराट् । ध्यायन् धिया सुरैर्युक्तः शर्म नालभतात्मनः ॥
gurornādhigataḥ saṃjñāṃ parīkṣan bhagavān svarāṭ / dhyāyan dhiyā surairyuktaḥ śarma nālabhatātmanaḥ //
तच् छ्रुत्वैवासुराः सर्व आश्रित्यौशनसं मतम् । देवान् प्रत्युद्यमं चक्रुर्दुर्मदा आततायिनः ॥
tac chrutvaivāsurāḥ sarva āśrityauśanasaṃ matam / devān pratyudyamaṃ cakrurdurmadā ātatāyinaḥ //
तैर्विसृष्टेषुभिस्तीक्ष्णैर्निर्भिन्नाङ्गोरुबाहवः । ब्रह्माणं शरणं जग्मुः सहेन्द्रा नतकन्धराः ॥
tairvisṛṣṭeṣubhistīkṣṇairnirbhinnāṅgorubāhavaḥ / brahmāṇaṃ śaraṇaṃ jagmuḥ sahendrā natakandharāḥ //
तांस्तथाभ्यर्दितान् वीक्ष्य भगवान् आत्मभूरजः । कृपया परया देव उवाच परिसान्त्वयन् ॥
tāṃstathābhyarditān vīkṣya bhagavān ātmabhūrajaḥ / kṛpayā parayā deva uvāca parisāntvayan //
श्रीब्रह्मोवाच अहो बत सुरश्रेष्ठा ह्य् अभद्रं वः कृतं महत् । ब्रह्मिष्ठं ब्राह्मणं दान्तमैश्वर्यान् नाभ्यनन्दत ॥
śrībrahmovāca aho bata suraśreṣṭhā hy abhadraṃ vaḥ kṛtaṃ mahat / brahmiṣṭhaṃ brāhmaṇaṃ dāntamaiśvaryān nābhyanandata //
तस्यायमनयस्यासीत् परेभ्यो वः पराभवः । प्रक्षीणेभ्यः स्ववैरिभ्यः समृद्धानां च यत् सुराः ॥
tasyāyamanayasyāsīt parebhyo vaḥ parābhavaḥ / prakṣīṇebhyaḥ svavairibhyaḥ samṛddhānāṃ ca yat surāḥ //
मघवन् द्विषतः पश्य प्रक्षीणान् गुर्वतिक्रमात् । सम्प्रत्य् उपचितान् भूयः काव्यमाराध्य भक्तितः । आददीरन् निलयनं ममापि भृगुदेवताः ॥
maghavan dviṣataḥ paśya prakṣīṇān gurvatikramāt / sampraty upacitān bhūyaḥ kāvyamārādhya bhaktitaḥ / ādadīran nilayanaṃ mamāpi bhṛgudevatāḥ //
त्रिपिष्टपं किं गणयन्त्य् अभेद्य मन्त्रा भृगूणामनुशिक्षितार्थाः । न विप्रगोविन्दगवीश्वराणां भवन्त्य् अभद्राणि नरेश्वराणाम् ॥
tripiṣṭapaṃ kiṃ gaṇayanty abhedya mantrā bhṛgūṇāmanuśikṣitārthāḥ / na vipragovindagavīśvarāṇāṃ bhavanty abhadrāṇi nareśvarāṇām //
तद्विश्वरूपं भजताशु विप्रं तपस्विनं त्वाष्ट्रमथात्मवन्तम् । सभाजितो ऽर्थान् स विधास्यते वो यदि क्षमिष्यध्वमुतास्य कर्म ॥
tadviśvarūpaṃ bhajatāśu vipraṃ tapasvinaṃ tvāṣṭramathātmavantam / sabhājito 'rthān sa vidhāsyate vo yadi kṣamiṣyadhvamutāsya karma //
श्रीशुक उवाच त एवमुदिता राजन् ब्रह्मणा विगतज्वराः । ऋषिं त्वाष्ट्रमुपव्रज्य परिष्वज्येदमब्रुवन् ॥
śrīśuka uvāca ta evamuditā rājan brahmaṇā vigatajvarāḥ / ṛṣiṃ tvāṣṭramupavrajya pariṣvajyedamabruvan //
श्रीदेवा ऊचुः वयं ते ऽतिथयः प्राप्ता आश्रमं भद्रमस्तु ते । कामः सम्पाद्यतां तात पितॄणां समयोचितः ॥
śrīdevā ūcuḥ vayaṃ te 'tithayaḥ prāptā āśramaṃ bhadramastu te / kāmaḥ sampādyatāṃ tāta pitṝṇāṃ samayocitaḥ //
पुत्राणां हि परो धर्मः पितृशुश्रूषणं सताम् । अपि पुत्रवतां ब्रह्मन् किमुत ब्रह्मचारिणाम् ॥
putrāṇāṃ hi paro dharmaḥ pitṛśuśrūṣaṇaṃ satām / api putravatāṃ brahman kimuta brahmacāriṇām //
आचार्यो ब्रह्मणो मूर्तिः पिता मूर्तिः प्रजापतेः । भ्राता मरुत्पतेर्मूर्तिर्माता साक्षात् क्षितेस्तनुः ॥
ācāryo brahmaṇo mūrtiḥ pitā mūrtiḥ prajāpateḥ / bhrātā marutpatermūrtirmātā sākṣāt kṣitestanuḥ //
दयाया भगिनी मूर्तिर्धर्मस्यात्मातिथिः स्वयम् । अग्नेरभ्यागतो मूर्तिः सर्वभूतानि चात्मनः ॥
dayāyā bhaginī mūrtirdharmasyātmātithiḥ svayam / agnerabhyāgato mūrtiḥ sarvabhūtāni cātmanaḥ //
तस्मात् पितॄणामार्तानामार्तिं परपराभवम् । तपसापनयंस्तात सन्देशं कर्तुमर्हसि ॥
tasmāt pitṝṇāmārtānāmārtiṃ paraparābhavam / tapasāpanayaṃstāta sandeśaṃ kartumarhasi //
वृणीमहे त्वोपाध्यायं ब्रह्मिष्ठं ब्राह्मणं गुरुम् । यथाञ्जसा विजेष्यामः सपत्नांस्तव तेजसा ॥
vṛṇīmahe tvopādhyāyaṃ brahmiṣṭhaṃ brāhmaṇaṃ gurum / yathāñjasā vijeṣyāmaḥ sapatnāṃstava tejasā //
न गर्हयन्ति ह्य् अर्थेषु यविष्ठाङ्घ्र्यभिवादनम् । छन्दोभ्यो ऽन्यत्र न ब्रह्मन् वयो ज्यैष्ठ्यस्य कारणम् ॥
na garhayanti hy artheṣu yaviṣṭhāṅghryabhivādanam / chandobhyo 'nyatra na brahman vayo jyaiṣṭhyasya kāraṇam //
श्रीऋषिरुवाच अभ्यर्थितः सुरगणैः पौरहित्ये महातपाः । स विश्वरूपस्तान् आह प्रसन्नः श्लक्ष्णया गिरा ॥
śrīṛṣiruvāca abhyarthitaḥ suragaṇaiḥ paurahitye mahātapāḥ / sa viśvarūpastān āha prasannaḥ ślakṣṇayā girā //
श्रीविश्वरूप उवाच विगर्हितं धर्मशीलैर्ब्रह्मवर्चौपव्ययम् । कथं नु मद्विधो नाथा लोकेशैरभियाचितम् । प्रत्याख्यास्यति तच्छिष्यः स एव स्वार्थ उच्यते ॥
śrīviśvarūpa uvāca vigarhitaṃ dharmaśīlairbrahmavarcaupavyayam / kathaṃ nu madvidho nāthā lokeśairabhiyācitam / pratyākhyāsyati tacchiṣyaḥ sa eva svārtha ucyate //
अकिञ्चनानां हि धनं शिलोञ्छनं तेनेह निर्वर्तितसाधुसत्क्रियः । कथं विगर्ह्यं नु करोम्य् अधीश्वराः पौरोधसं हृष्यति येन दुर्मतिः ॥
akiñcanānāṃ hi dhanaṃ śiloñchanaṃ teneha nirvartitasādhusatkriyaḥ / kathaṃ vigarhyaṃ nu karomy adhīśvarāḥ paurodhasaṃ hṛṣyati yena durmatiḥ //
तथापि न प्रतिब्रूयां गुरुभिः प्रार्थितं कियत् । भवतां प्रार्थितं सर्वं प्राणैरर्थैश्च साधये ॥
tathāpi na pratibrūyāṃ gurubhiḥ prārthitaṃ kiyat / bhavatāṃ prārthitaṃ sarvaṃ prāṇairarthaiśca sādhaye //
श्रीबादरायणिरुवाच तेभ्य एवं प्रतिश्रुत्य विश्वरूपो महातपाः । पौरहित्यं वृतश्चक्रे परमेण समाधिना ॥
śrībādarāyaṇiruvāca tebhya evaṃ pratiśrutya viśvarūpo mahātapāḥ / paurahityaṃ vṛtaścakre parameṇa samādhinā //
सुरद्विषां श्रियं गुप्तामौशनस्यापि विद्यया । आच्छिद्यादान् महेन्द्राय वैष्णव्या विद्यया विभुः ॥
suradviṣāṃ śriyaṃ guptāmauśanasyāpi vidyayā / ācchidyādān mahendrāya vaiṣṇavyā vidyayā vibhuḥ //
यया गुप्तः सहस्राक्षो जिग्ये ऽसुरचमूर्विभुः । तां प्राह स महेन्द्राय विश्वरूप उदारधीः ॥
yayā guptaḥ sahasrākṣo jigye 'suracamūrvibhuḥ / tāṃ prāha sa mahendrāya viśvarūpa udāradhīḥ //