श्रीबादरायणिरुवाच एवं ते भगवद्दूता यमदूताभिभाषितम् । उपधार्याथ तान् राजन् प्रत्याहुर्नयकोविदाः ॥
śrībādarāyaṇiruvāca evaṃ te bhagavaddūtā yamadūtābhibhāṣitam / upadhāryātha tān rājan pratyāhurnayakovidāḥ //
श्रीविष्णुदूता ऊचुः अहो कष्टं धर्मदृशामधर्मः स्पृशते सभाम् । यत्रादण्ड्येष्वपापेषु दण्डो यैर्ध्रियते वृथा ॥
śrīviṣṇudūtā ūcuḥ aho kaṣṭaṃ dharmadṛśāmadharmaḥ spṛśate sabhām / yatrādaṇḍyeṣvapāpeṣu daṇḍo yairdhriyate vṛthā //
प्रजानां पितरो ये च शास्तारः साधवः समाः । यदि स्यात् तेषु वैषम्यं कं यान्ति शरणं प्रजाः ॥
prajānāṃ pitaro ye ca śāstāraḥ sādhavaḥ samāḥ / yadi syāt teṣu vaiṣamyaṃ kaṃ yānti śaraṇaṃ prajāḥ //
यद्यदाचरति श्रेयान् इतरस्तत् तदीहते । स यत् प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥
yadyadācarati śreyān itarastat tadīhate / sa yat pramāṇaṃ kurute lokastadanuvartate //
यस्याङ्के शिर आधाय लोकः स्वपिति निर्वृतः । स्वयं धर्ममधर्मं वा न हि वेद यथा पशुः ॥
yasyāṅke śira ādhāya lokaḥ svapiti nirvṛtaḥ / svayaṃ dharmamadharmaṃ vā na hi veda yathā paśuḥ //
स कथं न्यर्पितात्मानं कृतमैत्रमचेतनम् । विस्रम्भणीयो भूतानां सघृणो दोग्धुमर्हति ॥
sa kathaṃ nyarpitātmānaṃ kṛtamaitramacetanam / visrambhaṇīyo bhūtānāṃ saghṛṇo dogdhumarhati //
अयं हि कृतनिर्वेशो जन्मकोट्यंहसामपि । यद्व्याजहार विवशो नाम स्वस्त्ययनं हरेः ॥
ayaṃ hi kṛtanirveśo janmakoṭyaṃhasāmapi / yadvyājahāra vivaśo nāma svastyayanaṃ hareḥ //
एतेनैव ह्य् अघोनो ऽस्य कृतं स्यादघनिष्कृतम् । यदा नारायणायेति जगाद चतुरक्षरम् ॥
etenaiva hy aghono 'sya kṛtaṃ syādaghaniṣkṛtam / yadā nārāyaṇāyeti jagāda caturakṣaram //
स्तेनः सुरापो मित्रध्रुग् ब्रह्महा गुरुतल्पगः । स्त्रीराजपितृगोहन्ता ये च पातकिनो ऽपरे ॥
stenaḥ surāpo mitradhrug brahmahā gurutalpagaḥ / strīrājapitṛgohantā ye ca pātakino 'pare //
सर्वेषामप्य् अघवतामिदमेव सुनिष्कृतम् । नामव्याहरणं विष्णोर्यतस्तद्विषया मतिः ॥
sarveṣāmapy aghavatāmidameva suniṣkṛtam / nāmavyāharaṇaṃ viṣṇoryatastadviṣayā matiḥ //
न निष्कृतैरुदितैर्ब्रह्मवादिभिस् तथा विशुद्ध्यत्य् अघवान् व्रतादिभिः । यथा हरेर्नामपदैरुदाहृतैस् तदुत्तमश्लोकगुणोपलम्भकम् ॥
na niṣkṛtairuditairbrahmavādibhis tathā viśuddhyaty aghavān vratādibhiḥ / yathā harernāmapadairudāhṛtais taduttamaślokaguṇopalambhakam //
नैकान्तिकं तद्धि कृते ऽपि निष्कृते मनः पुनर्धावति चेदसत्पथे । तत् कर्मनिर्हारमभीप्सतां हरेर् गुणानुवादः खलु सत्त्वभावनः ॥
naikāntikaṃ taddhi kṛte 'pi niṣkṛte manaḥ punardhāvati cedasatpathe / tat karmanirhāramabhīpsatāṃ harer guṇānuvādaḥ khalu sattvabhāvanaḥ //
अथैनं मापनयत कृताशेषाघनिष्कृतम् । यदसौ भगवन्नाम म्रियमाणः समग्रहीत् ॥
athainaṃ māpanayata kṛtāśeṣāghaniṣkṛtam / yadasau bhagavannāma mriyamāṇaḥ samagrahīt //
साङ्केत्यं पारिहास्यं वा स्तोभं हेलनमेव वा । वैकुण्ठनामग्रहणमशेषाघहरं विदुः ॥
sāṅketyaṃ pārihāsyaṃ vā stobhaṃ helanameva vā / vaikuṇṭhanāmagrahaṇamaśeṣāghaharaṃ viduḥ //
पतितः स्खलितो भग्नः सन्दष्टस्तप्त आहतः । हरिरित्य् अवशेनाह पुमान् नार्हति यातनाः ॥
patitaḥ skhalito bhagnaḥ sandaṣṭastapta āhataḥ / haririty avaśenāha pumān nārhati yātanāḥ //
गुरूणां च लघूनां च गुरूणि च लघूनि च । प्रायश्चित्तानि पापानां ज्ञात्वोक्तानि महर्षिभिः ॥
gurūṇāṃ ca laghūnāṃ ca gurūṇi ca laghūni ca / prāyaścittāni pāpānāṃ jñātvoktāni maharṣibhiḥ //
तैस्तान्य् अघानि पूयन्ते तपोदानव्रतादिभिः । नाधर्मजं तद्धृदयं तदपीशाङ्घ्रिसेवया ॥
taistāny aghāni pūyante tapodānavratādibhiḥ / nādharmajaṃ taddhṛdayaṃ tadapīśāṅghrisevayā //
अज्ञानादथवा ज्ञानादुत्तमश्लोकनाम यत् । सङ्कीर्तितमघं पुंसो दहेदेधो यथानलः ॥
ajñānādathavā jñānāduttamaślokanāma yat / saṅkīrtitamaghaṃ puṃso dahededho yathānalaḥ //
यथागदं वीर्यतममुपयुक्तं यदृच्छया । अजानतो ऽप्य् आत्मगुणं कुर्यान् मन्त्रो ऽप्य् उदाहृतः ॥
yathāgadaṃ vīryatamamupayuktaṃ yadṛcchayā / ajānato 'py ātmaguṇaṃ kuryān mantro 'py udāhṛtaḥ //
श्रीशुक उवाच त एवं सुविनिर्णीय धर्मं भागवतं नृप । तं याम्यपाशान् निर्मुच्य विप्रं मृत्योरमूमुचन् ॥
śrīśuka uvāca ta evaṃ suvinirṇīya dharmaṃ bhāgavataṃ nṛpa / taṃ yāmyapāśān nirmucya vipraṃ mṛtyoramūmucan //
इति प्रत्युदिता याम्या दूता यात्वा यमान्तिकम् । यमराज्ञे यथा सर्वमाचचक्षुररिन्दम ॥
iti pratyuditā yāmyā dūtā yātvā yamāntikam / yamarājñe yathā sarvamācacakṣurarindama //
द्विजः पाशाद्विनिर्मुक्तो गतभीः प्रकृतिं गतः । ववन्दे शिरसा विष्णोः किङ्करान् दर्शनोत्सवः ॥
dvijaḥ pāśādvinirmukto gatabhīḥ prakṛtiṃ gataḥ / vavande śirasā viṣṇoḥ kiṅkarān darśanotsavaḥ //
तं विवक्षुमभिप्रेत्य महापुरुषकिङ्कराः । सहसा पश्यतस्तस्य तत्रान्तर्दधिरे ऽनघ ॥
taṃ vivakṣumabhipretya mahāpuruṣakiṅkarāḥ / sahasā paśyatastasya tatrāntardadhire 'nagha //
अजामिलो ऽप्य् अथाकर्ण्य दूतानां यमकृष्णयोः । धर्मं भागवतं शुद्धं त्रैवेद्यं च गुणाश्रयम् ॥
ajāmilo 'py athākarṇya dūtānāṃ yamakṛṣṇayoḥ / dharmaṃ bhāgavataṃ śuddhaṃ traivedyaṃ ca guṇāśrayam //
भक्तिमान् भगवत्य् आशु माहात्म्यश्रवणाद्धरेः । अनुतापो महान् आसीत् स्मरतो ऽशुभमात्मनः ॥
bhaktimān bhagavaty āśu māhātmyaśravaṇāddhareḥ / anutāpo mahān āsīt smarato 'śubhamātmanaḥ //
अहो मे परमं कष्टमभूदविजितात्मनः । येन विप्लावितं ब्रह्म वृषल्यां जायतात्मना ॥
aho me paramaṃ kaṣṭamabhūdavijitātmanaḥ / yena viplāvitaṃ brahma vṛṣalyāṃ jāyatātmanā //
धिङ् मां विगर्हितं सद्भिर्दुष्कृतं कुलकज्जलम् । हित्वा बालां सतीं यो ऽहं सुरापीमसतीमगाम् ॥
dhiṅ māṃ vigarhitaṃ sadbhirduṣkṛtaṃ kulakajjalam / hitvā bālāṃ satīṃ yo 'haṃ surāpīmasatīmagām //
वृद्धावनाथौ पितरौ नान्यबन्धू तपस्विनौ । अहो मयाधुना त्यक्तावकृतज्ञेन नीचवत् ॥
vṛddhāvanāthau pitarau nānyabandhū tapasvinau / aho mayādhunā tyaktāvakṛtajñena nīcavat //
सो ऽहं व्यक्तं पतिष्यामि नरके भृशदारुणे । धर्मघ्नाः कामिनो यत्र विन्दन्ति यमयातनाः ॥
so 'haṃ vyaktaṃ patiṣyāmi narake bhṛśadāruṇe / dharmaghnāḥ kāmino yatra vindanti yamayātanāḥ //
किमिदं स्वप्न आहो स्वित् साक्षाद्दृष्टमिहाद्भुतम् । क्व याता अद्य ते ये मां व्यकर्षन् पाशपाणयः ॥
kimidaṃ svapna āho svit sākṣāddṛṣṭamihādbhutam / kva yātā adya te ye māṃ vyakarṣan pāśapāṇayaḥ //
अथ ते क्व गताः सिद्धाश्चत्वारश्चारुदर्शनाः । व्यामोचयन् नीयमानं बद्ध्वा पाशैरधो भुवः ॥
atha te kva gatāḥ siddhāścatvāraścārudarśanāḥ / vyāmocayan nīyamānaṃ baddhvā pāśairadho bhuvaḥ //
अथापि मे दुर्भगस्य विबुधोत्तमदर्शने । भवितव्यं मङ्गलेन येनात्मा मे प्रसीदति ॥
athāpi me durbhagasya vibudhottamadarśane / bhavitavyaṃ maṅgalena yenātmā me prasīdati //
अन्यथा म्रियमाणस्य नाशुचेर्वृषलीपतेः । वैकुण्ठनामग्रहणं जिह्वा वक्तुमिहार्हति ॥
anyathā mriyamāṇasya nāśucervṛṣalīpateḥ / vaikuṇṭhanāmagrahaṇaṃ jihvā vaktumihārhati //
क्व चाहं कितवः पापो ब्रह्मघ्नो निरपत्रपः । क्व च नारायणेत्य् एतद्भगवन्नाम मङ्गलम् ॥
kva cāhaṃ kitavaḥ pāpo brahmaghno nirapatrapaḥ / kva ca nārāyaṇety etadbhagavannāma maṅgalam //
सो ऽहं तथा यतिष्यामि यतचित्तेन्द्रियानिलः । यथा न भूय आत्मानमन्धे तमसि मज्जये ॥
so 'haṃ tathā yatiṣyāmi yatacittendriyānilaḥ / yathā na bhūya ātmānamandhe tamasi majjaye //
विमुच्य तमिमं बन्धमविद्याकामकर्मजम् । सर्वभूतसुहृच् छान्तो मैत्रः करुण आत्मवान् ॥
vimucya tamimaṃ bandhamavidyākāmakarmajam / sarvabhūtasuhṛc chānto maitraḥ karuṇa ātmavān //
मोचये ग्रस्तमात्मानं योषिन्मय्यात्ममायया । विक्रीडितो ययैवाहं क्रीडामृग इवाधमः ॥
mocaye grastamātmānaṃ yoṣinmayyātmamāyayā / vikrīḍito yayaivāhaṃ krīḍāmṛga ivādhamaḥ //
ममाहमिति देहादौ हित्वामिथ्यार्थधीर्मतिम् । धास्ये मनो भगवति शुद्धं तत्कीर्तनादिभिः ॥
mamāhamiti dehādau hitvāmithyārthadhīrmatim / dhāsye mano bhagavati śuddhaṃ tatkīrtanādibhiḥ //
श्रीशुक उवाच इति जातसुनिर्वेदः क्षणसङ्गेन साधुषु । गङ्गाद्वारमुपेयाय मुक्तसर्वानुबन्धनः ॥
śrīśuka uvāca iti jātasunirvedaḥ kṣaṇasaṅgena sādhuṣu / gaṅgādvāramupeyāya muktasarvānubandhanaḥ //
स तस्मिन् देवसदन आसीनो योगमास्थितः । प्रत्याहृतेन्द्रियग्रामो युयोज मन आत्मनि ॥
sa tasmin devasadana āsīno yogamāsthitaḥ / pratyāhṛtendriyagrāmo yuyoja mana ātmani //
ततो गुणेभ्य आत्मानं वियुज्यात्मसमाधिना । युयुजे भगवद्धाम्नि ब्रह्मण्य् अनुभवात्मनि ॥
tato guṇebhya ātmānaṃ viyujyātmasamādhinā / yuyuje bhagavaddhāmni brahmaṇy anubhavātmani //
यर्ह्य् उपारतधीस्तस्मिन्नद्राक्षीत् पुरुषान् पुरः । उपलभ्योपलब्धान् प्राग् ववन्दे शिरसा द्विजः ॥
yarhy upāratadhīstasminnadrākṣīt puruṣān puraḥ / upalabhyopalabdhān prāg vavande śirasā dvijaḥ //
हित्वा कलेवरं तीर्थे गङ्गायां दर्शनादनु । सद्यः स्वरूपं जगृहे भगवत्पार्श्ववर्तिनाम् ॥
hitvā kalevaraṃ tīrthe gaṅgāyāṃ darśanādanu / sadyaḥ svarūpaṃ jagṛhe bhagavatpārśvavartinām //
साकं विहायसा विप्रो महापुरुषकिङ्करैः । हैमं विमानमारुह्य ययौ यत्र श्रियः पतिः ॥
sākaṃ vihāyasā vipro mahāpuruṣakiṅkaraiḥ / haimaṃ vimānamāruhya yayau yatra śriyaḥ patiḥ //
एवं स विप्लावितसर्वधर्मा दास्याः पतिः पतितो गर्ह्यकर्मणा । निपात्यमानो निरये हतव्रतः सद्यो विमुक्तो भगवन्नाम गृह्णन् ॥
evaṃ sa viplāvitasarvadharmā dāsyāḥ patiḥ patito garhyakarmaṇā / nipātyamāno niraye hatavrataḥ sadyo vimukto bhagavannāma gṛhṇan //
नातः परं कर्मनिबन्धकृन्तनं मुमुक्षतां तीर्थपदानुकीर्तनात् । न यत् पुनः कर्मसु सज्जते मनो रजस्तमोभ्यां कलिलं ततो ऽन्यथा ॥
nātaḥ paraṃ karmanibandhakṛntanaṃ mumukṣatāṃ tīrthapadānukīrtanāt / na yat punaḥ karmasu sajjate mano rajastamobhyāṃ kalilaṃ tato 'nyathā //
य एतं परमं गुह्यमितिहासमघापहम् । शृणुयाच् छ्रद्धया युक्तो यश्च भक्त्यानुकीर्तयेत् ॥
ya etaṃ paramaṃ guhyamitihāsamaghāpaham / śṛṇuyāc chraddhayā yukto yaśca bhaktyānukīrtayet //
न वै स नरकं याति नेक्षितो यमकिङ्करैः । यद्य् अप्य् अमङ्गलो मर्त्यो विष्णुलोके महीयते ॥
na vai sa narakaṃ yāti nekṣito yamakiṅkaraiḥ / yady apy amaṅgalo martyo viṣṇuloke mahīyate //
म्रियमाणो हरेर्नाम गृणन् पुत्रोपचारितम् । अजामिलो ऽप्य् अगाद्धाम किमुत श्रद्धया गृणन् ॥
mriyamāṇo harernāma gṛṇan putropacāritam / ajāmilo 'py agāddhāma kimuta śraddhayā gṛṇan //