श्रीपरीक्षिदुवाच निवृत्तिमार्गः कथित आदौ भगवता यथा । क्रमयोगोपलब्धेन ब्रह्मणा यदसंसृतिः ॥
śrīparīkṣiduvāca nivṛttimārgaḥ kathita ādau bhagavatā yathā / kramayogopalabdhena brahmaṇā yadasaṃsṛtiḥ //
प्रवृत्तिलक्षणश्चैव त्रैगुण्यविषयो मुने । यो ऽसावलीनप्रकृतेर्गुणसर्गः पुनः पुनः ॥
pravṛttilakṣaṇaścaiva traiguṇyaviṣayo mune / yo 'sāvalīnaprakṛterguṇasargaḥ punaḥ punaḥ //
अधर्मलक्षणा नाना नरकाश्चानुवर्णिताः । मन्वन्तरश्च व्याख्यात आद्यः स्वायम्भुवो यतः ॥
adharmalakṣaṇā nānā narakāścānuvarṇitāḥ / manvantaraśca vyākhyāta ādyaḥ svāyambhuvo yataḥ //
प्रियव्रतोत्तानपदोर्वंशस्तच्चरितानि च । द्वीपवर्षसमुद्राद्रि नद्युद्यानवनस्पतीन् ॥
priyavratottānapadorvaṃśastaccaritāni ca / dvīpavarṣasamudrādri nadyudyānavanaspatīn //
धरामण्डलसंस्थानं भागलक्षणमानतः । ज्योतिषां विवराणां च यथेदमसृजद्विभुः ॥
dharāmaṇḍalasaṃsthānaṃ bhāgalakṣaṇamānataḥ / jyotiṣāṃ vivarāṇāṃ ca yathedamasṛjadvibhuḥ //
अधुनेह महाभाग यथैव नरकान् नरः । नानोग्रयातनान् नेयात् तन् मे व्याख्यातुमर्हसि ॥
adhuneha mahābhāga yathaiva narakān naraḥ / nānograyātanān neyāt tan me vyākhyātumarhasi //
श्रीशुक उवाच न चेदिहैवापचितिं यथांहसः कृतस्य कुर्यान् मनौक्तपाणिभिः । ध्रुवं स वै प्रेत्य नरकान् उपैति ये कीर्तिता मे भवतस्तिग्मयातनाः ॥
śrīśuka uvāca na cedihaivāpacitiṃ yathāṃhasaḥ kṛtasya kuryān manauktapāṇibhiḥ / dhruvaṃ sa vai pretya narakān upaiti ye kīrtitā me bhavatastigmayātanāḥ //
तस्मात् पुरैवाश्विह पापनिष्कृतौ यतेत मृत्योरविपद्यतात्मना । दोषस्य दृष्ट्वा गुरुलाघवं यथा भिषक् चिकित्सेत रुजां निदानवित् ॥
tasmāt puraivāśviha pāpaniṣkṛtau yateta mṛtyoravipadyatātmanā / doṣasya dṛṣṭvā gurulāghavaṃ yathā bhiṣak cikitseta rujāṃ nidānavit //
श्रीराजोवाच दृष्टश्रुताभ्यां यत् पापं जानन्नप्य् आत्मनो ऽहितम् । करोति भूयो विवशः प्रायश्चित्तमथो कथम् ॥
śrīrājovāca dṛṣṭaśrutābhyāṃ yat pāpaṃ jānannapy ātmano 'hitam / karoti bhūyo vivaśaḥ prāyaścittamatho katham //
क्वचिन् निवर्तते ऽभद्रात् क्वचिच् चरति तत् पुनः । प्रायश्चित्तमथो ऽपार्थं मन्ये कुञ्जरशौचवत् ॥
kvacin nivartate 'bhadrāt kvacic carati tat punaḥ / prāyaścittamatho 'pārthaṃ manye kuñjaraśaucavat //
श्रीबादरायणिरुवाच कर्मणा कर्मनिर्हारो न ह्य् आत्यन्तिक इष्यते । अविद्वदधिकारित्वात् प्रायश्चित्तं विमर्शनम् ॥
śrībādarāyaṇiruvāca karmaṇā karmanirhāro na hy ātyantika iṣyate / avidvadadhikāritvāt prāyaścittaṃ vimarśanam //
नाश्नतः पथ्यमेवान्नं व्याधयो ऽभिभवन्ति हि । एवं नियमकृद्राजन् शनैः क्षेमाय कल्पते ॥
nāśnataḥ pathyamevānnaṃ vyādhayo 'bhibhavanti hi / evaṃ niyamakṛdrājan śanaiḥ kṣemāya kalpate //
तपसा ब्रह्मचर्येण शमेन च दमेन च । त्यागेन सत्यशौचाभ्यां यमेन नियमेन वा ॥
tapasā brahmacaryeṇa śamena ca damena ca / tyāgena satyaśaucābhyāṃ yamena niyamena vā //
देहवाग्बुद्धिजं धीरा धर्मज्ञाः श्रद्धयान्विताः । क्षिपन्त्य् अघं महदपि वेणुगुल्ममिवानलः ॥
dehavāgbuddhijaṃ dhīrā dharmajñāḥ śraddhayānvitāḥ / kṣipanty aghaṃ mahadapi veṇugulmamivānalaḥ //
केचित् केवलया भक्त्या वासुदेवपरायणाः । अघं धुन्वन्ति कार्त्स्न्येन नीहारमिव भास्करः ॥
kecit kevalayā bhaktyā vāsudevaparāyaṇāḥ / aghaṃ dhunvanti kārtsnyena nīhāramiva bhāskaraḥ //
न तथा ह्य् अघवान् राजन् पूयेत तपाअदिभिः । यथा कृष्णार्पितप्राणस्तत्पुरुषनिषेवया ॥
na tathā hy aghavān rājan pūyeta tapāadibhiḥ / yathā kṛṣṇārpitaprāṇastatpuruṣaniṣevayā //
सध्रीचीनो ह्य् अयं लोके पन्थाः क्षेमो ऽकुतोभयः । सुशीलाः साधवो यत्र नारायणपरायणाः ॥
sadhrīcīno hy ayaṃ loke panthāḥ kṣemo 'kutobhayaḥ / suśīlāḥ sādhavo yatra nārāyaṇaparāyaṇāḥ //
प्रायश्चित्तानि चीर्णानि नारायणपराङ्मुखम् । न निष्पुनन्ति राजेन्द्र सुराकुम्भमिवापगाः ॥
prāyaścittāni cīrṇāni nārāyaṇaparāṅmukham / na niṣpunanti rājendra surākumbhamivāpagāḥ //
सकृन् मनः कृष्णपदारविन्दयोर् निवेशितं तद्गुणरागि यैरिह । न ते यमं पाशभृतश्च तद्भटान् स्वप्ने ऽपि पश्यन्ति हि चीर्णनिष्कृताः ॥
sakṛn manaḥ kṛṣṇapadāravindayor niveśitaṃ tadguṇarāgi yairiha / na te yamaṃ pāśabhṛtaśca tadbhaṭān svapne 'pi paśyanti hi cīrṇaniṣkṛtāḥ //
अत्र चोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । दूतानां विष्णुयमयोः संवादस्तं निबोध मे ॥
atra codāharantīmamitihāsaṃ purātanam / dūtānāṃ viṣṇuyamayoḥ saṃvādastaṃ nibodha me //
कान्यकुब्जे द्विजः कश्चिद्दासीपतिरजामिलः । नाम्ना नष्टसदाचारो दास्याः संसर्गदूषितः ॥
kānyakubje dvijaḥ kaściddāsīpatirajāmilaḥ / nāmnā naṣṭasadācāro dāsyāḥ saṃsargadūṣitaḥ //
बन्द्यक्षैः कैतवैश्चौर्यैर्गर्हितां वृत्तिमास्थितः । बिभ्रत् कुटुम्बमशुचिर्यातयामास देहिनः ॥
bandyakṣaiḥ kaitavaiścauryairgarhitāṃ vṛttimāsthitaḥ / bibhrat kuṭumbamaśuciryātayāmāsa dehinaḥ //
एवं निवसतस्तस्य लालयानस्य तत्सुतान् । कालो ऽत्यगान् महान् राजन्नष्टाशीत्यायुषः समाः ॥
evaṃ nivasatastasya lālayānasya tatsutān / kālo 'tyagān mahān rājannaṣṭāśītyāyuṣaḥ samāḥ //
तस्य प्रवयसः पुत्रा दश तेषां तु यो ऽवमः । बालो नारायणो नाम्ना पित्रोश्च दयितो भृशम् ॥
tasya pravayasaḥ putrā daśa teṣāṃ tu yo 'vamaḥ / bālo nārāyaṇo nāmnā pitrośca dayito bhṛśam //
स बद्धहृदयस्तस्मिन्नर्भके कलभाषिणि । निरीक्षमाणस्तल्लीलां मुमुदे जरठो भृशम् ॥
sa baddhahṛdayastasminnarbhake kalabhāṣiṇi / nirīkṣamāṇastallīlāṃ mumude jaraṭho bhṛśam //
भुञ्जानः प्रपिबन् खादन् बालकं स्नेहयन्त्रितः । भोजयन् पाययन् मूढो न वेदागतमन्तकम् ॥
bhuñjānaḥ prapiban khādan bālakaṃ snehayantritaḥ / bhojayan pāyayan mūḍho na vedāgatamantakam //
स एवं वर्तमानो ऽज्ञो मृत्युकाल उपस्थिते । मतिं चकार तनये बाले नारायणाह्वये ॥
sa evaṃ vartamāno 'jño mṛtyukāla upasthite / matiṃ cakāra tanaye bāle nārāyaṇāhvaye //
स पाशहस्तांस्त्रीन् दृष्ट्वा पुरुषान् अतिदारुणान् । वक्रतुण्डान् ऊर्ध्वरोम्ण आत्मानं नेतुमागतान् ॥
sa pāśahastāṃstrīn dṛṣṭvā puruṣān atidāruṇān / vakratuṇḍān ūrdhvaromṇa ātmānaṃ netumāgatān //
दूरे क्रीडनकासक्तं पुत्रं नारायणाह्वयम् । प्लावितेन स्वरेणोच्चैराजुहावाकुलेन्द्रियः ॥
dūre krīḍanakāsaktaṃ putraṃ nārāyaṇāhvayam / plāvitena svareṇoccairājuhāvākulendriyaḥ //
निशम्य म्रियमाणस्य मुखतो हरिकीर्तनम् । भर्तुर्नाम महाराज पार्षदाः सहसापतन् ॥
niśamya mriyamāṇasya mukhato harikīrtanam / bharturnāma mahārāja pārṣadāḥ sahasāpatan //
विकर्षतो ऽन्तर्हृदयाद्दासीपतिमजामिलम् । यमप्रेष्यान् विष्णुदूता वारयामासुरोजसा ॥
vikarṣato 'ntarhṛdayāddāsīpatimajāmilam / yamapreṣyān viṣṇudūtā vārayāmāsurojasā //
ऊचुर्निषेधितास्तांस्ते वैवस्वतपुरःसराः । के यूयं प्रतिषेद्धारो धर्मराजस्य शासनम् ॥
ūcurniṣedhitāstāṃste vaivasvatapuraḥsarāḥ / ke yūyaṃ pratiṣeddhāro dharmarājasya śāsanam //
कस्य वा कुत आयाताः कस्मादस्य निषेधथ । किं देवा उपदेवा या यूयं किं सिद्धसत्तमाः ॥
kasya vā kuta āyātāḥ kasmādasya niṣedhatha / kiṃ devā upadevā yā yūyaṃ kiṃ siddhasattamāḥ //
सर्वे पद्मपलाशाक्षाः पीतकौशेयवाससः । किरीटिनः कुण्डलिनो लसत्पुष्करमालिनः ॥
sarve padmapalāśākṣāḥ pītakauśeyavāsasaḥ / kirīṭinaḥ kuṇḍalino lasatpuṣkaramālinaḥ //
सर्वे च नूत्नवयसः सर्वे चारुचतुर्भुजाः । धनुर्निषङ्गासिगदा शङ्खचक्राम्बुजश्रियः ॥
sarve ca nūtnavayasaḥ sarve cārucaturbhujāḥ / dhanurniṣaṅgāsigadā śaṅkhacakrāmbujaśriyaḥ //
दिशो वितिमिरालोकाः कुर्वन्तः स्वेन तेजसा । किमर्थं धर्मपालस्य किङ्करान् नो निषेधथ ॥
diśo vitimirālokāḥ kurvantaḥ svena tejasā / kimarthaṃ dharmapālasya kiṅkarān no niṣedhatha //
श्रीशुक उवाच इत्य् उक्ते यमदूतैस्ते वासुदेवोक्तकारिणः । तान् प्रत्यूचुः प्रहस्येदं मेघनिर्ह्रादया गिरा ॥
śrīśuka uvāca ity ukte yamadūtaiste vāsudevoktakāriṇaḥ / tān pratyūcuḥ prahasyedaṃ meghanirhrādayā girā //
श्रीविष्णुदूता ऊचुः यूयं वै धर्मराजस्य यदि निर्देशकारिणः । ब्रूत धर्मस्य नस्तत्त्वं यच् चाधर्मस्य लक्षणम् ॥
śrīviṣṇudūtā ūcuḥ yūyaṃ vai dharmarājasya yadi nirdeśakāriṇaḥ / brūta dharmasya nastattvaṃ yac cādharmasya lakṣaṇam //
कथं स्विद्ध्रियते दण्डः किं वास्य स्थानमीप्सितम् । दण्ड्याः किं कारिणः सर्वे आहो स्वित् कतिचिन् नृणाम् ॥
kathaṃ sviddhriyate daṇḍaḥ kiṃ vāsya sthānamīpsitam / daṇḍyāḥ kiṃ kāriṇaḥ sarve āho svit katicin nṛṇām //
यमदूता ऊचुः वेदप्रणिहितो धर्मो ह्य् अधर्मस्तद्विपर्ययः । वेदो नारायणः साक्षात् स्वयम्भूरिति शुश्रुम ॥
yamadūtā ūcuḥ vedapraṇihito dharmo hy adharmastadviparyayaḥ / vedo nārāyaṇaḥ sākṣāt svayambhūriti śuśruma //
येन स्वधाम्न्य् अमी भावा रजःसत्त्वतमोमयाः । गुणनामक्रियारूपैर्विभाव्यन्ते यथातथम् ॥
yena svadhāmny amī bhāvā rajaḥsattvatamomayāḥ / guṇanāmakriyārūpairvibhāvyante yathātatham //
सूर्यो ऽग्निः खं मरुद्देवः सोमः सन्ध्याहनी दिशः । कं कुः स्वयं धर्म इति ह्य् एते दैह्यस्य साक्षिणः ॥
sūryo 'gniḥ khaṃ maruddevaḥ somaḥ sandhyāhanī diśaḥ / kaṃ kuḥ svayaṃ dharma iti hy ete daihyasya sākṣiṇaḥ //
एतैरधर्मो विज्ञातः स्थानं दण्डस्य युज्यते । सर्वे कर्मानुरोधेन दण्डमर्हन्ति कारिणः ॥
etairadharmo vijñātaḥ sthānaṃ daṇḍasya yujyate / sarve karmānurodhena daṇḍamarhanti kāriṇaḥ //
सम्भवन्ति हि भद्राणि विपरीतानि चानघाः । कारिणां गुणसङ्गो ऽस्ति देहवान् न ह्य् अकर्मकृत् ॥
sambhavanti hi bhadrāṇi viparītāni cānaghāḥ / kāriṇāṃ guṇasaṅgo 'sti dehavān na hy akarmakṛt //
येन यावान् यथाधर्मो धर्मो वेह समीहितः । स एव तत्फलं भुङ्क्ते तथा तावदमुत्र वै ॥
yena yāvān yathādharmo dharmo veha samīhitaḥ / sa eva tatphalaṃ bhuṅkte tathā tāvadamutra vai //
यथेह देवप्रवरास्त्रैविध्यमुपलभ्यते । भूतेषु गुणवैचित्र्यात् तथान्यत्रानुमीयते ॥
yatheha devapravarāstraividhyamupalabhyate / bhūteṣu guṇavaicitryāt tathānyatrānumīyate //
वर्तमानो ऽन्ययोः कालो गुणाभिज्ञापको यथा । एवं जन्मान्ययोरेतद्धर्माधर्मनिदर्शनम् ॥
vartamāno 'nyayoḥ kālo guṇābhijñāpako yathā / evaṃ janmānyayoretaddharmādharmanidarśanam //
मनसैव पुरे देवः पूर्वरूपं विपश्यति । अनुमीमांसते ऽपूर्वं मनसा भगवान् अजः ॥
manasaiva pure devaḥ pūrvarūpaṃ vipaśyati / anumīmāṃsate 'pūrvaṃ manasā bhagavān ajaḥ //
यथाज्ञस्तमसा युक्त उपास्ते व्यक्तमेव हि । न वेद पूर्वमपरं नष्टजन्मस्मृतिस्तथा ॥
yathājñastamasā yukta upāste vyaktameva hi / na veda pūrvamaparaṃ naṣṭajanmasmṛtistathā //
पञ्चभिः कुरुते स्वार्थान् पञ्च वेदाथ पञ्चभिः । एकस्तु षोडशेन त्रीन् स्वयं सप्तदशो ऽश्नुते ॥
pañcabhiḥ kurute svārthān pañca vedātha pañcabhiḥ / ekastu ṣoḍaśena trīn svayaṃ saptadaśo 'śnute //
तदेतत् षोडशकलं लिङ्गं शक्तित्रयं महत् । धत्ते ऽनुसंसृतिं पुंसि हर्षशोकभयार्तिदाम् ॥
tadetat ṣoḍaśakalaṃ liṅgaṃ śaktitrayaṃ mahat / dhatte 'nusaṃsṛtiṃ puṃsi harṣaśokabhayārtidām //
देह्य् अज्ञो ऽजितषड्वर्गो नेच्छन् कर्माणि कार्यते । कोशकार इवात्मानं कर्मणाच्छाद्य मुह्यति ॥
dehy ajño 'jitaṣaḍvargo necchan karmāṇi kāryate / kośakāra ivātmānaṃ karmaṇācchādya muhyati //
न हि कश्चित् क्षणमपि जातु तिष्ठत्य् अकर्मकृत् । कार्यते ह्य् अवशः कर्म गुणैः स्वाभाविकैर्बलात् ॥
na hi kaścit kṣaṇamapi jātu tiṣṭhaty akarmakṛt / kāryate hy avaśaḥ karma guṇaiḥ svābhāvikairbalāt //
लब्ध्वा निमित्तमव्यक्तं व्यक्ताव्यक्तं भवत्य् उत । यथायोनि यथाबीजं स्वभावेन बलीयसा ॥
labdhvā nimittamavyaktaṃ vyaktāvyaktaṃ bhavaty uta / yathāyoni yathābījaṃ svabhāvena balīyasā //
एष प्रकृतिसङ्गेन पुरुषस्य विपर्ययः । आसीत् स एव न चिरादीशसङ्गाद्विलीयते ॥
eṣa prakṛtisaṅgena puruṣasya viparyayaḥ / āsīt sa eva na cirādīśasaṅgādvilīyate //
अयं हि श्रुतसम्पन्नः शीलवृत्तगुणालयः । धृतव्रतो मृदुर्दान्तः सत्यवाङ् मन्त्रविच् छुचिः ॥
ayaṃ hi śrutasampannaḥ śīlavṛttaguṇālayaḥ / dhṛtavrato mṛdurdāntaḥ satyavāṅ mantravic chuciḥ //
गुर्वग्न्यतिथिवृद्धानां शुश्रूषुरनहङ्कृतः । सर्वभूतसुहृत् साधुर्मितवाग् अनसूयकः ॥
gurvagnyatithivṛddhānāṃ śuśrūṣuranahaṅkṛtaḥ / sarvabhūtasuhṛt sādhurmitavāg anasūyakaḥ //
एकदासौ वनं यातः पितृसन्देशकृद्द्विजः । आदाय तत आवृत्तः फलपुष्पसमित्कुशान् ॥
ekadāsau vanaṃ yātaḥ pitṛsandeśakṛddvijaḥ / ādāya tata āvṛttaḥ phalapuṣpasamitkuśān //
ददर्श कामिनं कञ्चिच् छूद्रं सह भुजिष्यया । पीत्वा च मधु मैरेयं मदाघूर्णितनेत्रया ॥
dadarśa kāminaṃ kañcic chūdraṃ saha bhujiṣyayā / pītvā ca madhu maireyaṃ madāghūrṇitanetrayā //
मत्तया विश्लथन्नीव्या व्यपेतं निरपत्रपम् । क्रीडन्तमनुगायन्तं हसन्तमनयान्तिके ॥
mattayā viślathannīvyā vyapetaṃ nirapatrapam / krīḍantamanugāyantaṃ hasantamanayāntike //
दृष्ट्वा तां कामलिप्तेन बाहुना परिरम्भिताम् । जगाम हृच्छयवशं सहसैव विमोहितः ॥
dṛṣṭvā tāṃ kāmaliptena bāhunā parirambhitām / jagāma hṛcchayavaśaṃ sahasaiva vimohitaḥ //
स्तम्भयन्नात्मनात्मानं यावत् सत्त्वं यथाश्रुतम् । न शशाक समाधातुं मनो मदनवेपितम् ॥
stambhayannātmanātmānaṃ yāvat sattvaṃ yathāśrutam / na śaśāka samādhātuṃ mano madanavepitam //
तन्निमित्तस्मरव्याज ग्रहग्रस्तो विचेतनः । तामेव मनसा ध्यायन् स्वधर्माद्विरराम ह ॥
tannimittasmaravyāja grahagrasto vicetanaḥ / tāmeva manasā dhyāyan svadharmādvirarāma ha //
तामेव तोषयामास पित्र्येणार्थेन यावता । ग्राम्यैर्मनोरमैः कामैः प्रसीदेत यथा तथा ॥
tāmeva toṣayāmāsa pitryeṇārthena yāvatā / grāmyairmanoramaiḥ kāmaiḥ prasīdeta yathā tathā //
विप्रां स्वभार्यामप्रौढां कुले महति लम्भिताम् । विससर्जाचिरात् पापः स्वैरिण्यापाङ्गविद्धधीः ॥
viprāṃ svabhāryāmaprauḍhāṃ kule mahati lambhitām / visasarjācirāt pāpaḥ svairiṇyāpāṅgaviddhadhīḥ //
यतस्ततश्चोपनिन्ये न्यायतो ऽन्यायतो धनम् । बभारास्याः कुटुम्बिन्याः कुटुम्बं मन्दधीरयम् ॥
yatastataścopaninye nyāyato 'nyāyato dhanam / babhārāsyāḥ kuṭumbinyāḥ kuṭumbaṃ mandadhīrayam //
यदसौ शास्त्रमुल्लङ्घ्य स्वैरचार्य् अतिगर्हितः । अवर्तत चिरं कालमघायुरशुचिर्मलात् ॥
yadasau śāstramullaṅghya svairacāry atigarhitaḥ / avartata ciraṃ kālamaghāyuraśucirmalāt //
तत एनं दण्डपाणेः सकाशं कृतकिल्बिषम् । नेष्यामो ऽकृतनिर्वेशं यत्र दण्डेन शुद्ध्यति ॥
tata enaṃ daṇḍapāṇeḥ sakāśaṃ kṛtakilbiṣam / neṣyāmo 'kṛtanirveśaṃ yatra daṇḍena śuddhyati //