मैत्रेय उवाच मौक्तिकैः कुसुम-स्रग्भिर् दुकूलैः स्वर्ण-तोरणैः । महा-सुरभिभिर् धूपैर् मण्डितं तत्र तत्र वै ॥
maitreya uvāca mauktikaiḥ kusuma-sragbhir dukūlaiḥ svarṇa-toraṇaiḥ / mahā-surabhibhir dhūpair maṇḍitaṃ tatra tatra vai //
चन्दनागुरु-तोयार्द्र- रथ्या-चत्वर-मार्गवत् । पुष्पाक्षत-फलैस् तोक्मैर् लाजैर् अर्चिर्भिर् अर्चितम् ॥
candanāguru-toyārdra- rathyā-catvara-mārgavat / puṣpākṣata-phalais tokmair lājair arcirbhir arcitam //
सवृन्दैः कदली-स्तम्भैः पूग-पोतैः परिष्कृतम् । तरु-पल्लव-मालाभिः सर्वतः समलङ्कृतम् ॥
savṛndaiḥ kadalī-stambhaiḥ pūga-potaiḥ pariṣkṛtam / taru-pallava-mālābhiḥ sarvataḥ samalaṅkṛtam //
प्रजास् तं दीप-बलिभिः सम्भृताशेष-मङ्गलैः । अभीयुर् मृष्ट-कन्याश् च मृष्ट-कुण्डल-मण्डिताः ॥
prajās taṃ dīpa-balibhiḥ sambhṛtāśeṣa-maṅgalaiḥ / abhīyur mṛṣṭa-kanyāś ca mṛṣṭa-kuṇḍala-maṇḍitāḥ //
शङ्ख-दुन्दुभि-घोषेण ब्रह्म-घोषेण चर्त्विजाम् । विवेश भवनं वीरः स्तूयमानो गत-स्मयः ॥
śaṅkha-dundubhi-ghoṣeṇa brahma-ghoṣeṇa cartvijām / viveśa bhavanaṃ vīraḥ stūyamāno gata-smayaḥ //
पूजितः पूजयाम् आस तत्र तत्र महा-यशाः । पौराञ् जानपदांस् तांस् तान् प्रीतः प्रिय-वर-प्रदः ॥
pūjitaḥ pūjayām āsa tatra tatra mahā-yaśāḥ / paurāñ jānapadāṃs tāṃs tān prītaḥ priya-vara-pradaḥ //
स एवम् आदीन्य् अनवद्य-चेष्टितः कर्माणि भूयांसि महान् महत्तमः । कुर्वन् शशासावनि-मण्डलं यशः स्फीतं निधायारुरुहे परं पदम् ॥
sa evam ādīny anavadya-ceṣṭitaḥ karmāṇi bhūyāṃsi mahān mahattamaḥ / kurvan śaśāsāvani-maṇḍalaṃ yaśaḥ sphītaṃ nidhāyāruruhe paraṃ padam //
सूत उवाच तद् आदि-राजस्य यशो विजृम्भितं गुणैर् अशेषैर् गुणवत्-सभाजितम् । क्षत्ता महा-भागवतः सदस्पते कौषारविं प्राह गृणन्तम् अर्चयन् ॥
sūta uvāca tad ādi-rājasya yaśo vijṛmbhitaṃ guṇair aśeṣair guṇavat-sabhājitam / kṣattā mahā-bhāgavataḥ sadaspate kauṣāraviṃ prāha gṛṇantam arcayan //
विदुर उवाच सो ऽभिषिक्तः पृथुर् विप्रैर् लब्धाशेष-सुरार्हणः । बिभ्रत् स वैष्णवं तेजो बाह्वोर् याभ्यां दुदोह गाम् ॥
vidura uvāca so 'bhiṣiktaḥ pṛthur viprair labdhāśeṣa-surārhaṇaḥ / bibhrat sa vaiṣṇavaṃ tejo bāhvor yābhyāṃ dudoha gām //
को न्व् अस्य कीर्तिं न शृणोत्य् अभिज्ञो यद्-विक्रमोच्छिष्टम् अशेष-भूपाः । लोकाः स-पाला उपजीवन्ति कामम् अद्यापि तन् मे वद कर्म शुद्धम् ॥
ko nv asya kīrtiṃ na śṛṇoty abhijño yad-vikramocchiṣṭam aśeṣa-bhūpāḥ / lokāḥ sa-pālā upajīvanti kāmam adyāpi tan me vada karma śuddham //
मैत्रेय उवाच गङ्गा-यमुनयोर् नद्योर् अन्तरा क्षेत्रम् आवसन् । आरब्धान् एव बुभुजे भोगान् पुण्य-जिहासया ॥
maitreya uvāca gaṅgā-yamunayor nadyor antarā kṣetram āvasan / ārabdhān eva bubhuje bhogān puṇya-jihāsayā //
सर्वत्रास्खलितादेशः सप्त-द्वीपैक-दण्ड-धृक् । अन्यत्र ब्राह्मण-कुलाद् अन्यत्राच्युत-गोत्रतः ॥
sarvatrāskhalitādeśaḥ sapta-dvīpaika-daṇḍa-dhṛk / anyatra brāhmaṇa-kulād anyatrācyuta-gotrataḥ //
एकदासीन् महा-सत्र- दीक्षा तत्र दिवौकसाम् । समाजो ब्रह्मर्षीणां च राजर्षीणां च सत्तम ॥
ekadāsīn mahā-satra- dīkṣā tatra divaukasām / samājo brahmarṣīṇāṃ ca rājarṣīṇāṃ ca sattama //
तस्मिन्न् अर्हत्सु सर्वेषु स्व्-अर्चितेषु यथार्हतः । उत्थितः सदसो मध्ये ताराणाम् उडुराड् इव ॥
tasminn arhatsu sarveṣu sv-arciteṣu yathārhataḥ / utthitaḥ sadaso madhye tārāṇām uḍurāḍ iva //
प्रांशुः पीनायत-भुजो गौरः कञ्जारुणेक्षणः । सुनासः सुमुखः सौम्यः पीनांसः सुद्विज-स्मितः ॥
prāṃśuḥ pīnāyata-bhujo gauraḥ kañjāruṇekṣaṇaḥ / sunāsaḥ sumukhaḥ saumyaḥ pīnāṃsaḥ sudvija-smitaḥ //
व्यूढ-वक्षा बृहच्-छ्रोणिर् वलि-वल्गु-दलोदरः । आवर्त-नाभिर् ओजस्वी काञ्चनोरुर् उदग्र-पात् ॥
vyūḍha-vakṣā bṛhac-chroṇir vali-valgu-dalodaraḥ / āvarta-nābhir ojasvī kāñcanorur udagra-pāt //
सूक्ष्म-वक्रासित-स्निग्ध- मूर्धजः कम्बु-कन्धरः । महा-धने दुकूलाग्र्ये परिधायोपवीय च ॥
sūkṣma-vakrāsita-snigdha- mūrdhajaḥ kambu-kandharaḥ / mahā-dhane dukūlāgrye paridhāyopavīya ca //
व्यञ्जिताशेष-गात्र-श्रीर् नियमे न्यस्त-भूषणः । कृष्णाजिन-धरः श्रीमान् कुश-पाणिः कृतोचितः ॥
vyañjitāśeṣa-gātra-śrīr niyame nyasta-bhūṣaṇaḥ / kṛṣṇājina-dharaḥ śrīmān kuśa-pāṇiḥ kṛtocitaḥ //
शिशिर-स्निग्ध-ताराक्षः समैक्षत समन्ततः । ऊचिवान् इदम् उर्वीशः सदः संहर्षयन्न् इव ॥
śiśira-snigdha-tārākṣaḥ samaikṣata samantataḥ / ūcivān idam urvīśaḥ sadaḥ saṃharṣayann iva //
चारु चित्र-पदं श्लक्ष्णं मृष्टं गूढम् अविक्लवम् । सर्वेषाम् उपकारार्थं तदा अनुवदन्न् इव ॥
cāru citra-padaṃ ślakṣṇaṃ mṛṣṭaṃ gūḍham aviklavam / sarveṣām upakārārthaṃ tadā anuvadann iva //
राजोवाच सभ्याः शृणुत भद्रं वः साधवो य इहागताः । सत्सु जिज्ञासुभिर् धर्मम् आवेद्यं स्व-मनीषितम् ॥
rājovāca sabhyāḥ śṛṇuta bhadraṃ vaḥ sādhavo ya ihāgatāḥ / satsu jijñāsubhir dharmam āvedyaṃ sva-manīṣitam //
अहं दण्ड-धरो राजा प्रजानाम् इह योजितः । रक्षिता वृत्तिदः स्वेषु सेतुषु स्थापिता पृथक् ॥
ahaṃ daṇḍa-dharo rājā prajānām iha yojitaḥ / rakṣitā vṛttidaḥ sveṣu setuṣu sthāpitā pṛthak //
तस्य मे तद्-अनुष्ठानाद् यान् आहुर् ब्रह्म-वादिनः । लोकाः स्युः काम-सन्दोहा यस्य तुष्यति दिष्ट-दृक् ॥
tasya me tad-anuṣṭhānād yān āhur brahma-vādinaḥ / lokāḥ syuḥ kāma-sandohā yasya tuṣyati diṣṭa-dṛk //
य उद्धरेत् करं राजा प्रजा धर्मेष्व् अशिक्षयन् । प्रजानां शमलं भुङ्क्ते भगं च स्वं जहाति सः ॥
ya uddharet karaṃ rājā prajā dharmeṣv aśikṣayan / prajānāṃ śamalaṃ bhuṅkte bhagaṃ ca svaṃ jahāti saḥ //
तत् प्रजा भर्तृ-पिण्डार्थं स्वार्थम् एवानसूयवः । कुरुताधोक्षज-धियस् तर्हि मे ऽनुग्रहः कृतः ॥
tat prajā bhartṛ-piṇḍārthaṃ svārtham evānasūyavaḥ / kurutādhokṣaja-dhiyas tarhi me 'nugrahaḥ kṛtaḥ //
यूयं तद् अनुमोदध्वं पितृ-देवर्षयो ऽमलाः । कर्तुः शास्तुर् अनुज्ञातुस् तुल्यं यत् प्रेत्य तत् फलम् ॥
yūyaṃ tad anumodadhvaṃ pitṛ-devarṣayo 'malāḥ / kartuḥ śāstur anujñātus tulyaṃ yat pretya tat phalam //
अस्ति यज्ञ-पतिर् नाम केषाञ्चिद् अर्ह-सत्तमाः । इहामुत्र च लक्ष्यन्ते ज्योत्स्नावत्यः क्वचिद् भुवः ॥
asti yajña-patir nāma keṣāñcid arha-sattamāḥ / ihāmutra ca lakṣyante jyotsnāvatyaḥ kvacid bhuvaḥ //
मनोर् उत्तानपादस्य ध्रुवस्यापि महीपतेः । प्रियव्रतस्य राजर्षेर् अङ्गस्यास्मत्-पितुः पितुः ॥
manor uttānapādasya dhruvasyāpi mahīpateḥ / priyavratasya rājarṣer aṅgasyāsmat-pituḥ pituḥ //
ईदृशानाम् अथान्येषाम् अजस्य च भवस्य च । प्रह्लादस्य बलेश् चापि कृत्यम् अस्ति गदाभृता ॥
īdṛśānām athānyeṣām ajasya ca bhavasya ca / prahlādasya baleś cāpi kṛtyam asti gadābhṛtā //
दौहित्रादीन् ऋते मृत्योः शोच्यान् धर्म-विमोहितान् । वर्ग-स्वर्गापवर्गाणां प्रायेणैकात्म्य-हेतुना ॥
dauhitrādīn ṛte mṛtyoḥ śocyān dharma-vimohitān / varga-svargāpavargāṇāṃ prāyeṇaikātmya-hetunā //
यत्-पाद-सेवाभिरुचिस् तपस्विनाम् अशेष-जन्मोपचितं मलं धियः । सद्यः क्षिणोत्य् अन्वहम् एधती सती यथा पदाङ्गुष्ठ-विनिःसृता सरित् ॥
yat-pāda-sevābhirucis tapasvinām aśeṣa-janmopacitaṃ malaṃ dhiyaḥ / sadyaḥ kṣiṇoty anvaham edhatī satī yathā padāṅguṣṭha-viniḥsṛtā sarit //
विनिर्धुताशेष-मनो-मलः पुमान् असङ्ग-विज्ञान-विशेष-वीर्यवान् । यद्-अङ्घ्रि-मूले कृत-केतनः पुनर् न संसृतिं क्लेश-वहां प्रपद्यते ॥
vinirdhutāśeṣa-mano-malaḥ pumān asaṅga-vijñāna-viśeṣa-vīryavān / yad-aṅghri-mūle kṛta-ketanaḥ punar na saṃsṛtiṃ kleśa-vahāṃ prapadyate //
तम् एव यूयं भजतात्म-वृत्तिभिर् मनो-वचः-काय-गुणैः स्व-कर्मभिः । अमायिनः काम-दुघाङ्घ्रि-पङ्कजं यथाधिकारावसितार्थ-सिद्धयः ॥
tam eva yūyaṃ bhajatātma-vṛttibhir mano-vacaḥ-kāya-guṇaiḥ sva-karmabhiḥ / amāyinaḥ kāma-dughāṅghri-paṅkajaṃ yathādhikārāvasitārtha-siddhayaḥ //
असाव् इहानेक-गुणो ऽगुणो ऽध्वरः पृथग्-विध-द्रव्य-गुण-क्रियोक्तिभिः । सम्पद्यते ऽर्थाशय-लिङ्ग-नामभिर् विशुद्ध-विज्ञान-घनः स्वरूपतः ॥
asāv ihāneka-guṇo 'guṇo 'dhvaraḥ pṛthag-vidha-dravya-guṇa-kriyoktibhiḥ / sampadyate 'rthāśaya-liṅga-nāmabhir viśuddha-vijñāna-ghanaḥ svarūpataḥ //
प्रधान-कालाशय-धर्म-सङ्ग्रहे शरीर एष प्रतिपद्य चेतनाम् । क्रिया-फलत्वेन विभुर् विभाव्यते यथानलो दारुषु तद्-गुणात्मकः ॥
pradhāna-kālāśaya-dharma-saṅgrahe śarīra eṣa pratipadya cetanām / kriyā-phalatvena vibhur vibhāvyate yathānalo dāruṣu tad-guṇātmakaḥ //
अहो ममामी वितरन्त्य् अनुग्रहं हरिं गुरुं यज्ञ-भुजाम् अधीश्वरम् । स्व-धर्म-योगेन यजन्ति मामका निरन्तरं क्षोणि-तले दृढ-व्रताः ॥
aho mamāmī vitaranty anugrahaṃ hariṃ guruṃ yajña-bhujām adhīśvaram / sva-dharma-yogena yajanti māmakā nirantaraṃ kṣoṇi-tale dṛḍha-vratāḥ //
मा जातु तेजः प्रभवेन् महर्द्धिभिस् तितिक्षया तपसा विद्यया च । देदीप्यमाने ऽजित-देवतानां कुले स्वयं राज-कुलाद् द्विजानाम् ॥
mā jātu tejaḥ prabhaven maharddhibhis titikṣayā tapasā vidyayā ca / dedīpyamāne 'jita-devatānāṃ kule svayaṃ rāja-kulād dvijānām //
ब्रह्मण्य-देवः पुरुषः पुरातनो नित्यं हरिर् यच्-चरणाभिवन्दनात् । अवाप लक्ष्मीम् अनपायिनीं यशो जगत्-पवित्रं च महत्तमाग्रणीः ॥
brahmaṇya-devaḥ puruṣaḥ purātano nityaṃ harir yac-caraṇābhivandanāt / avāpa lakṣmīm anapāyinīṃ yaśo jagat-pavitraṃ ca mahattamāgraṇīḥ //
यत्-सेवयाशेष-गुहाशयः स्व-राड् विप्र-प्रियस् तुष्यति कामम् ईश्वरः । तद् एव तद्-धर्म-परैर् विनीतैः सर्वात्मना ब्रह्म-कुलं निषेव्यताम् ॥
yat-sevayāśeṣa-guhāśayaḥ sva-rāḍ vipra-priyas tuṣyati kāmam īśvaraḥ / tad eva tad-dharma-parair vinītaiḥ sarvātmanā brahma-kulaṃ niṣevyatām //
पुमान् लभेतानतिवेलम् आत्मनः प्रसीदतो ऽत्यन्त-शमं स्वतः स्वयम् । यन्-नित्य-सम्बन्ध-निषेवया ततः परं किम् अत्रास्ति मुखं हविर्-भुजाम् ॥
pumān labhetānativelam ātmanaḥ prasīdato 'tyanta-śamaṃ svataḥ svayam / yan-nitya-sambandha-niṣevayā tataḥ paraṃ kim atrāsti mukhaṃ havir-bhujām //
अश्नात्य् अनन्तः खलु तत्त्व-कोविदैः श्रद्धा-हुतं यन्-मुख इज्य-नामभिः । न वै तथा चेतनया बहिष्-कृते हुताशने पारमहंस्य-पर्यगुः ॥
aśnāty anantaḥ khalu tattva-kovidaiḥ śraddhā-hutaṃ yan-mukha ijya-nāmabhiḥ / na vai tathā cetanayā bahiṣ-kṛte hutāśane pāramahaṃsya-paryaguḥ //
यद् ब्रह्म नित्यं विरजं सनातनं श्रद्धा-तपो-मङ्गल-मौन-संयमैः । समाधिना बिभ्रति हार्थ-दृष्टये यत्रेदम् आदर्श इवावभासते ॥
yad brahma nityaṃ virajaṃ sanātanaṃ śraddhā-tapo-maṅgala-mauna-saṃyamaiḥ / samādhinā bibhrati hārtha-dṛṣṭaye yatredam ādarśa ivāvabhāsate //
तेषाम् अहं पाद-सरोज-रेणुम् आर्या वहेयाधि-किरीटम् आयुः । यं नित्यदा बिभ्रत आशु पापं नश्यत्य् अमुं सर्व-गुणा भजन्ति ॥
teṣām ahaṃ pāda-saroja-reṇum āryā vaheyādhi-kirīṭam āyuḥ / yaṃ nityadā bibhrata āśu pāpaṃ naśyaty amuṃ sarva-guṇā bhajanti //
गुणायनं शील-धनं कृत-ज्ञं वृद्धाश्रयं संवृणते ऽनु सम्पदः । प्रसीदतां ब्रह्म-कुलं गवां च जनार्दनः सानुचरश् च मह्यम् ॥
guṇāyanaṃ śīla-dhanaṃ kṛta-jñaṃ vṛddhāśrayaṃ saṃvṛṇate 'nu sampadaḥ / prasīdatāṃ brahma-kulaṃ gavāṃ ca janārdanaḥ sānucaraś ca mahyam //
मैत्रेय उवाच इति ब्रुवाणं नृपतिं पितृ-देव-द्विजातयः । तुष्टुवुर् हृष्ट-मनसः साधु-वादेन साधवः ॥
maitreya uvāca iti bruvāṇaṃ nṛpatiṃ pitṛ-deva-dvijātayaḥ / tuṣṭuvur hṛṣṭa-manasaḥ sādhu-vādena sādhavaḥ //
पुत्रेण जयते लोकान् इति सत्यवती श्रुतिः । ब्रह्म-दण्ड-हतः पापो यद् वेनो ऽत्यतरत् तमः ॥
putreṇa jayate lokān iti satyavatī śrutiḥ / brahma-daṇḍa-hataḥ pāpo yad veno 'tyatarat tamaḥ //
हिरण्यकशिपुश् चापि भगवन्-निन्दया तमः । विविक्षुर् अत्यगात् सूनोः प्रह्लादस्यानुभावतः ॥
hiraṇyakaśipuś cāpi bhagavan-nindayā tamaḥ / vivikṣur atyagāt sūnoḥ prahlādasyānubhāvataḥ //
वीर-वर्य पितः पृथ्व्याः समाः सञ्जीव शाश्वतीः । यस्येदृश्य् अच्युते भक्तिः सर्व-लोकैक-भर्तरि ॥
vīra-varya pitaḥ pṛthvyāḥ samāḥ sañjīva śāśvatīḥ / yasyedṛśy acyute bhaktiḥ sarva-lokaika-bhartari //
अहो वयं ह्य् अद्य पवित्र-कीर्ते त्वयैव नाथेन मुकुन्द-नाथाः । य उत्तमश्लोकतमस्य विष्णोर् ब्रह्मण्य-देवस्य कथां व्यनक्ति ॥
aho vayaṃ hy adya pavitra-kīrte tvayaiva nāthena mukunda-nāthāḥ / ya uttamaślokatamasya viṣṇor brahmaṇya-devasya kathāṃ vyanakti //
नात्यद्भुतम् इदं नाथ तवाजीव्यानुशासनम् । प्रजानुरागो महतां प्रकृतिः करुणात्मनाम् ॥
nātyadbhutam idaṃ nātha tavājīvyānuśāsanam / prajānurāgo mahatāṃ prakṛtiḥ karuṇātmanām //
अद्य नस् तमसः पारस् त्वयोपासादितः प्रभो । भ्राम्यतां नष्ट-दृष्टीनां कर्मभिर् दैव-संज्ञितैः ॥
adya nas tamasaḥ pāras tvayopāsāditaḥ prabho / bhrāmyatāṃ naṣṭa-dṛṣṭīnāṃ karmabhir daiva-saṃjñitaiḥ //
नमो विवृद्ध-सत्त्वाय पुरुषाय महीयसे । यो ब्रह्म क्षत्रम् आविश्य बिभर्तीदं स्व-तेजसा ॥
namo vivṛddha-sattvāya puruṣāya mahīyase / yo brahma kṣatram āviśya bibhartīdaṃ sva-tejasā //