मैत्रेय उवाच भगवान् अपि वैकुण्ठः साकं मघवता विभुः । यज्ञैर् यज्ञ-पतिस् तुष्टो यज्ञ-भुक् तम् अभाषत ॥
maitreya uvāca bhagavān api vaikuṇṭhaḥ sākaṃ maghavatā vibhuḥ / yajñair yajña-patis tuṣṭo yajña-bhuk tam abhāṣata //
श्री-भगवान् उवाच एष ते ऽकार्षीद् भङ्गं हय-मेध-शतस्य ह । क्षमापयत आत्मानम् अमुष्य क्षन्तुम् अर्हसि ॥
śrī-bhagavān uvāca eṣa te 'kārṣīd bhaṅgaṃ haya-medha-śatasya ha / kṣamāpayata ātmānam amuṣya kṣantum arhasi //
सुधियः साधवो लोके नरदेव नरोत्तमाः । नाभिद्रुह्यन्ति भूतेभ्यो यर्हि नात्मा कलेवरम् ॥
sudhiyaḥ sādhavo loke naradeva narottamāḥ / nābhidruhyanti bhūtebhyo yarhi nātmā kalevaram //
पुरुषा यदि मुह्यन्ति त्वादृशा देव-मायया । श्रम एव परं जातो दीर्घया वृद्ध-सेवया ॥
puruṣā yadi muhyanti tvādṛśā deva-māyayā / śrama eva paraṃ jāto dīrghayā vṛddha-sevayā //
अतः कायम् इमं विद्वान् अविद्या-काम-कर्मभिः । आरब्ध इति नैवास्मिन् प्रतिबुद्धो ऽनुषज्जते ॥
ataḥ kāyam imaṃ vidvān avidyā-kāma-karmabhiḥ / ārabdha iti naivāsmin pratibuddho 'nuṣajjate //
असंसक्तः शरीरे ऽस्मिन्न् अमुनोत्पादिते गृहे । अपत्ये द्रविणे वापि कः कुर्यान् ममतां बुधः ॥
asaṃsaktaḥ śarīre 'sminn amunotpādite gṛhe / apatye draviṇe vāpi kaḥ kuryān mamatāṃ budhaḥ //
एकः शुद्धः स्वयं-ज्योतिर् निर्गुणो ऽसौ गुणाश्रयः । सर्व-गो ऽनावृतः साक्षी निरात्मात्मात्मनः परः ॥
ekaḥ śuddhaḥ svayaṃ-jyotir nirguṇo 'sau guṇāśrayaḥ / sarva-go 'nāvṛtaḥ sākṣī nirātmātmātmanaḥ paraḥ //
य एवं सन्तम् आत्मानम् आत्म-स्थं वेद पूरुषः । नाज्यते प्रकृति-स्थो ऽपि तद्-गुणैः स मयि स्थितः ॥
ya evaṃ santam ātmānam ātma-sthaṃ veda pūruṣaḥ / nājyate prakṛti-stho 'pi tad-guṇaiḥ sa mayi sthitaḥ //
यः स्व-धर्मेण मां नित्यं निराशीः श्रद्धयान्वितः । भजते शनकैस् तस्य मनो राजन् प्रसीदति ॥
yaḥ sva-dharmeṇa māṃ nityaṃ nirāśīḥ śraddhayānvitaḥ / bhajate śanakais tasya mano rājan prasīdati //
परित्यक्त-गुणः सम्यग् दर्शनो विशदाशयः । शान्तिं मे समवस्थानं ब्रह्म कैवल्यम् अश्नुते ॥
parityakta-guṇaḥ samyag darśano viśadāśayaḥ / śāntiṃ me samavasthānaṃ brahma kaivalyam aśnute //
उदासीनम् इवाध्यक्षं द्रव्य-ज्ञान-क्रियात्मनाम् । कूट-स्थम् इमम् आत्मानं यो वेदाप्नोति शोभनम् ॥
udāsīnam ivādhyakṣaṃ dravya-jñāna-kriyātmanām / kūṭa-stham imam ātmānaṃ yo vedāpnoti śobhanam //
भिन्नस्य लिङ्गस्य गुण-प्रवाहो द्रव्य-क्रिया-कारक-चेतनात्मनः । दृष्टासु सम्पत्सु विपत्सु सूरयो न विक्रियन्ते मयि बद्ध-सौहृदाः ॥
bhinnasya liṅgasya guṇa-pravāho dravya-kriyā-kāraka-cetanātmanaḥ / dṛṣṭāsu sampatsu vipatsu sūrayo na vikriyante mayi baddha-sauhṛdāḥ //
समः समानोत्तम-मध्यमाधमः सुखे च दुःखे च जितेन्द्रियाशयः । मयोपकॢप्ताखिल-लोक-संयुतो विधत्स्व वीराखिल-लोक-रक्षणम् ॥
samaḥ samānottama-madhyamādhamaḥ sukhe ca duḥkhe ca jitendriyāśayaḥ / mayopakḷptākhila-loka-saṃyuto vidhatsva vīrākhila-loka-rakṣaṇam //
श्रेयः प्रजा-पालनम् एव राज्ञो यत् साम्पराये सुकृतात् षष्ठम् अंशम् । हर्तान्यथा हृत-पुण्यः प्रजानाम् अरक्षिता कर-हारो ऽघम् अत्ति ॥
śreyaḥ prajā-pālanam eva rājño yat sāmparāye sukṛtāt ṣaṣṭham aṃśam / hartānyathā hṛta-puṇyaḥ prajānām arakṣitā kara-hāro 'gham atti //
एवं द्विजाग्र्यानुमतानुवृत्त- धर्म-प्रधानो ऽन्यतमो ऽवितास्याः । ह्रस्वेन कालेन गृहोपयातान् द्रष्टासि सिद्धान् अनुरक्त-लोकः ॥
evaṃ dvijāgryānumatānuvṛtta- dharma-pradhāno 'nyatamo 'vitāsyāḥ / hrasvena kālena gṛhopayātān draṣṭāsi siddhān anurakta-lokaḥ //
वरं च मत् कञ्चन मानवेन्द्र वृणीष्व ते ऽहं गुण-शील-यन्त्रितः । नाहं मखैर् वै सुलभस् तपोभिर् योगेन वा यत् सम-चित्त-वर्ती ॥
varaṃ ca mat kañcana mānavendra vṛṇīṣva te 'haṃ guṇa-śīla-yantritaḥ / nāhaṃ makhair vai sulabhas tapobhir yogena vā yat sama-citta-vartī //
मैत्रेय उवाच स इत्थं लोक-गुरुणा विष्वक्सेनेन विश्व-जित् । अनुशासित आदेशं शिरसा जगृहे हरेः ॥
maitreya uvāca sa itthaṃ loka-guruṇā viṣvaksenena viśva-jit / anuśāsita ādeśaṃ śirasā jagṛhe hareḥ //
स्पृशन्तं पादयोः प्रेम्णा व्रीडितं स्वेन कर्मणा । शत-क्रतुं परिष्वज्य विद्वेषं विससर्ज ह ॥
spṛśantaṃ pādayoḥ premṇā vrīḍitaṃ svena karmaṇā / śata-kratuṃ pariṣvajya vidveṣaṃ visasarja ha //
भगवान् अथ विश्वात्मा पृथुनोपहृतार्हणः । समुज्जिहानया भक्त्या गृहीत-चरणाम्बुजः ॥
bhagavān atha viśvātmā pṛthunopahṛtārhaṇaḥ / samujjihānayā bhaktyā gṛhīta-caraṇāmbujaḥ //
प्रस्थानाभिमुखो ऽप्य् एनम् अनुग्रह-विलम्बितः । पश्यन् पद्म-पलाशाक्षो न प्रतस्थे सुहृत् सताम् ॥
prasthānābhimukho 'py enam anugraha-vilambitaḥ / paśyan padma-palāśākṣo na pratasthe suhṛt satām //
स आदि-राजो रचिताञ्जलिर् हरिं विलोकितुं नाशकद् अश्रु-लोचनः । न किञ्चनोवाच स बाष्प-विक्लवो हृदोपगुह्यामुम् अधाद् अवस्थितः ॥
sa ādi-rājo racitāñjalir hariṃ vilokituṃ nāśakad aśru-locanaḥ / na kiñcanovāca sa bāṣpa-viklavo hṛdopaguhyāmum adhād avasthitaḥ //
अथावमृज्याश्रु-कला विलोकयन्न् अतृप्त-दृग्-गोचरम् आह पूरुषम् । पदा स्पृशन्तं क्षितिम् अंस उन्नते विन्यस्त-हस्ताग्रम् उरङ्ग-विद्विषः ॥
athāvamṛjyāśru-kalā vilokayann atṛpta-dṛg-gocaram āha pūruṣam / padā spṛśantaṃ kṣitim aṃsa unnate vinyasta-hastāgram uraṅga-vidviṣaḥ //
पृथुर् उवाच वरान् विभो त्वद् वरदेश्वराद् बुधः कथं वृणीते गुण-विक्रियात्मनाम् । ये नारकाणाम् अपि सन्ति देहिनां तान् ईश कैवल्य-पते वृणे न च ॥
pṛthur uvāca varān vibho tvad varadeśvarād budhaḥ kathaṃ vṛṇīte guṇa-vikriyātmanām / ye nārakāṇām api santi dehināṃ tān īśa kaivalya-pate vṛṇe na ca //
न कामये नाथ तद् अप्य् अहं क्वचिन् न यत्र युष्मच्-चरणाम्बुजासवः । महत्तमान्तर्-हृदयान् मुख-च्युतो विधत्स्व कर्णायुतम् एष मे वरः ॥
na kāmaye nātha tad apy ahaṃ kvacin na yatra yuṣmac-caraṇāmbujāsavaḥ / mahattamāntar-hṛdayān mukha-cyuto vidhatsva karṇāyutam eṣa me varaḥ //
स उत्तमश्लोक महन्-मुख-च्युतो भवत्-पदाम्भोज-सुधा कणानिलः । स्मृतिं पुनर् विस्मृत-तत्त्व-वर्त्मनां कुयोगिनां नो वितरत्य् अलं वरैः ॥
sa uttamaśloka mahan-mukha-cyuto bhavat-padāmbhoja-sudhā kaṇānilaḥ / smṛtiṃ punar vismṛta-tattva-vartmanāṃ kuyogināṃ no vitaraty alaṃ varaiḥ //
यशः शिवं सुश्रव आर्य-सङ्गमे यदृच्छया चोपशृणोति ते सकृत् । कथं गुण-ज्ञो विरमेद् विना पशुं श्रीर् यत् प्रवव्रे गुण-सङ्ग्रहेच्छया ॥
yaśaḥ śivaṃ suśrava ārya-saṅgame yadṛcchayā copaśṛṇoti te sakṛt / kathaṃ guṇa-jño viramed vinā paśuṃ śrīr yat pravavre guṇa-saṅgrahecchayā //
अथाभजे त्वाखिल-पूरुषोत्तमं गुणालयं पद्म-करेव लालसः । अप्य् आवयोर् एक-पति-स्पृधोः कलिर् न स्यात् कृत-त्वच्-चरणैक-तानयोः ॥
athābhaje tvākhila-pūruṣottamaṃ guṇālayaṃ padma-kareva lālasaḥ / apy āvayor eka-pati-spṛdhoḥ kalir na syāt kṛta-tvac-caraṇaika-tānayoḥ //
जगज्-जनन्यां जगद्-ईश वैशसं स्याद् एव यत्-कर्मणि नः समीहितम् । करोषि फल्ग्व् अप्य् उरु दीन-वत्सलः स्व एव धिष्ण्ये ऽभिरतस्य किं तया ॥
jagaj-jananyāṃ jagad-īśa vaiśasaṃ syād eva yat-karmaṇi naḥ samīhitam / karoṣi phalgv apy uru dīna-vatsalaḥ sva eva dhiṣṇye 'bhiratasya kiṃ tayā //
भजन्त्य् अथ त्वाम् अत एव साधवो व्युदस्त-माया-गुण-विभ्रमोदयम् । भवत्-पदानुस्मरणाद् ऋते सतां निमित्तम् अन्यद् भगवन् न विद्महे ॥
bhajanty atha tvām ata eva sādhavo vyudasta-māyā-guṇa-vibhramodayam / bhavat-padānusmaraṇād ṛte satāṃ nimittam anyad bhagavan na vidmahe //
मन्ये गिरं ते जगतां विमोहिनीं वरं वृणीष्वेति भजन्तम् आत्थ यत् । वाचा नु तन्त्या यदि ते जनो ऽसितः कथं पुनः कर्म करोति मोहितः ॥
manye giraṃ te jagatāṃ vimohinīṃ varaṃ vṛṇīṣveti bhajantam āttha yat / vācā nu tantyā yadi te jano 'sitaḥ kathaṃ punaḥ karma karoti mohitaḥ //
त्वन्-माययाद्धा जन ईश खण्डितो यद् अन्यद् आशास्त ऋतात्मनो ऽबुधः । यथा चरेद् बाल-हितं पिता स्वयं तथा त्वम् एवार्हसि नः समीहितुम् ॥
tvan-māyayāddhā jana īśa khaṇḍito yad anyad āśāsta ṛtātmano 'budhaḥ / yathā cared bāla-hitaṃ pitā svayaṃ tathā tvam evārhasi naḥ samīhitum //
मैत्रेय उवाच इत्य् आदि-राजेन नुतः स विश्व-दृक् तम् आह राजन् मयि भक्तिर् अस्तु ते । दिष्ट्येदृशी धीर् मयि ते कृता यया मायां मदीयां तरति स्म दुस्त्यजाम् ॥
maitreya uvāca ity ādi-rājena nutaḥ sa viśva-dṛk tam āha rājan mayi bhaktir astu te / diṣṭyedṛśī dhīr mayi te kṛtā yayā māyāṃ madīyāṃ tarati sma dustyajām //
तत् त्वं कुरु मयादिष्टम् अप्रमत्तः प्रजापते । मद्-आदेश-करो लोकः सर्वत्राप्नोति शोभनम् ॥
tat tvaṃ kuru mayādiṣṭam apramattaḥ prajāpate / mad-ādeśa-karo lokaḥ sarvatrāpnoti śobhanam //
मैत्रेय उवाच इति वैन्यस्य राजर्षेः प्रतिनन्द्यार्थवद् वचः । पूजितो ऽनुगृहीत्वैनं गन्तुं चक्रे ऽच्युतो मतिम् ॥
maitreya uvāca iti vainyasya rājarṣeḥ pratinandyārthavad vacaḥ / pūjito 'nugṛhītvainaṃ gantuṃ cakre 'cyuto matim //
देवर्षि-पितृ-गन्धर्व- सिद्ध-चारण-पन्नगाः । किन्नराप्सरसो मर्त्याः खगा भूतान्य् अनेकशः ॥
devarṣi-pitṛ-gandharva- siddha-cāraṇa-pannagāḥ / kinnarāpsaraso martyāḥ khagā bhūtāny anekaśaḥ //
यज्ञेश्वर-धिया राज्ञा वाग्-वित्ताञ्जलि-भक्तितः । सभाजिता ययुः सर्वे वैकुण्ठानुगतास् ततः ॥
yajñeśvara-dhiyā rājñā vāg-vittāñjali-bhaktitaḥ / sabhājitā yayuḥ sarve vaikuṇṭhānugatās tataḥ //
भगवान् अपि राजर्षेः सोपाध्यायस्य चाच्युतः । हरन्न् इव मनो ऽमुष्य स्व-धाम प्रत्यपद्यत ॥
bhagavān api rājarṣeḥ sopādhyāyasya cācyutaḥ / harann iva mano 'muṣya sva-dhāma pratyapadyata //
अदृष्टाय नमस्कृत्य नृपः सन्दर्शितात्मने । अव्यक्ताय च देवानां देवाय स्व-पुरं ययौ ॥
adṛṣṭāya namaskṛtya nṛpaḥ sandarśitātmane / avyaktāya ca devānāṃ devāya sva-puraṃ yayau //