मैत्रेय उवाच अथादीक्षत राजा तु हयमेध-शतेन सः । ब्रह्मावर्ते मनोः क्षेत्रे यत्र प्राची सरस्वती ॥
maitreya uvāca athādīkṣata rājā tu hayamedha-śatena saḥ / brahmāvarte manoḥ kṣetre yatra prācī sarasvatī //
तद् अभिप्रेत्य भगवान् कर्मातिशयम् आत्मनः । शत-क्रतुर् न ममृषे पृथोर् यज्ञ-महोत्सवम् ॥
tad abhipretya bhagavān karmātiśayam ātmanaḥ / śata-kratur na mamṛṣe pṛthor yajña-mahotsavam //
यत्र यज्ञ-पतिः साक्षाद् भगवान् हरिर् ईश्वरः । अन्वभूयत सर्वात्मा सर्व-लोक-गुरुः प्रभुः ॥
yatra yajña-patiḥ sākṣād bhagavān harir īśvaraḥ / anvabhūyata sarvātmā sarva-loka-guruḥ prabhuḥ //
अन्वितो ब्रह्म-शर्वाभ्यां लोक-पालैः सहानुगैः । उपगीयमानो गन्धर्वैर् मुनिभिश् चाप्सरो-गणैः ॥
anvito brahma-śarvābhyāṃ loka-pālaiḥ sahānugaiḥ / upagīyamāno gandharvair munibhiś cāpsaro-gaṇaiḥ //
सिद्धा विद्याधरा दैत्या दानवा गुह्यकादयः । सुनन्द-नन्द-प्रमुखाः पार्षद-प्रवरा हरेः ॥
siddhā vidyādharā daityā dānavā guhyakādayaḥ / sunanda-nanda-pramukhāḥ pārṣada-pravarā hareḥ //
कपिलो नारदो दत्तो योगेशाः सनकादयः । तम् अन्वीयुर् भागवता ये च तत्-सेवनोत्सुकाः ॥
kapilo nārado datto yogeśāḥ sanakādayaḥ / tam anvīyur bhāgavatā ye ca tat-sevanotsukāḥ //
यत्र धर्म-दुघा भूमिः सर्व-काम-दुघा सती । दोग्धि स्माभीप्सितान् अर्थान् यजमानस्य भारत ॥
yatra dharma-dughā bhūmiḥ sarva-kāma-dughā satī / dogdhi smābhīpsitān arthān yajamānasya bhārata //
ऊहुः सर्व-रसान् नद्यः क्षीर-दध्य्-अन्न-गो-रसान् । तरवो भूरि-वर्ष्माणः प्रासूयन्त मधु-च्युतः ॥
ūhuḥ sarva-rasān nadyaḥ kṣīra-dadhy-anna-go-rasān / taravo bhūri-varṣmāṇaḥ prāsūyanta madhu-cyutaḥ //
सिन्धवो रत्न-निकरान् गिरयो ऽन्नं चतुर्-विधम् । उपायनम् उपाजह्रुः सर्वे लोकाः स-पालकाः ॥
sindhavo ratna-nikarān girayo 'nnaṃ catur-vidham / upāyanam upājahruḥ sarve lokāḥ sa-pālakāḥ //
इति चाधोक्षजेशस्य पृथोस् तु परमोदयम् । असूयन् भगवान् इन्द्रः प्रतिघातम् अचीकरत् ॥
iti cādhokṣajeśasya pṛthos tu paramodayam / asūyan bhagavān indraḥ pratighātam acīkarat //
चरमेणाश्वमेधेन यजमाने यजुष्-पतिम् । वैन्ये यज्ञ-पशुं स्पर्धन्न् अपोवाह तिरोहितः ॥
carameṇāśvamedhena yajamāne yajuṣ-patim / vainye yajña-paśuṃ spardhann apovāha tirohitaḥ //
तम् अत्रिर् भगवान् ऐक्षत् त्वरमाणं विहायसा । आमुक्तम् इव पाखण्डं यो ऽधर्मे धर्म-विभ्रमः ॥
tam atrir bhagavān aikṣat tvaramāṇaṃ vihāyasā / āmuktam iva pākhaṇḍaṃ yo 'dharme dharma-vibhramaḥ //
अत्रिणा चोदितो हन्तुं पृथु-पुत्रो महा-रथः । अन्वधावत सङ्क्रुद्धस् तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥
atriṇā codito hantuṃ pṛthu-putro mahā-rathaḥ / anvadhāvata saṅkruddhas tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt //
तं तादृशाकृतिं वीक्ष्य मेने धर्मं शरीरिणम् । जटिलं भस्मनाच्छन्नं तस्मै बाणं न मुञ्चति ॥
taṃ tādṛśākṛtiṃ vīkṣya mene dharmaṃ śarīriṇam / jaṭilaṃ bhasmanācchannaṃ tasmai bāṇaṃ na muñcati //
वधान् निवृत्तं तं भूयो हन्तवे ऽत्रिर् अचोदयत् । जहि यज्ञ-हनं तात महेन्द्रं विबुधाधमम् ॥
vadhān nivṛttaṃ taṃ bhūyo hantave 'trir acodayat / jahi yajña-hanaṃ tāta mahendraṃ vibudhādhamam //
एवं वैन्य-सुतः प्रोक्तस् त्वरमाणं विहायसा । अन्वद्रवद् अभिक्रुद्धो रावणं गृध्र-राड् इव ॥
evaṃ vainya-sutaḥ proktas tvaramāṇaṃ vihāyasā / anvadravad abhikruddho rāvaṇaṃ gṛdhra-rāḍ iva //
सो ऽश्वं रूपं च तद् धित्वा तस्मा अन्तर्हितः स्वराट् । वीरः स्व-पशुम् आदाय पितुर् यज्ञम् उपेयिवान् ॥
so 'śvaṃ rūpaṃ ca tad dhitvā tasmā antarhitaḥ svarāṭ / vīraḥ sva-paśum ādāya pitur yajñam upeyivān //
तत् तस्य चाद्भुतं कर्म विचक्ष्य परमर्षयः । नामधेयं ददुस् तस्मै विजिताश्व इति प्रभो ॥
tat tasya cādbhutaṃ karma vicakṣya paramarṣayaḥ / nāmadheyaṃ dadus tasmai vijitāśva iti prabho //
उपसृज्य तमस् तीव्रं जहाराश्वं पुनर् हरिः । चषाल-यूपतश् छन्नो हिरण्य-रशनं विभुः ॥
upasṛjya tamas tīvraṃ jahārāśvaṃ punar hariḥ / caṣāla-yūpataś channo hiraṇya-raśanaṃ vibhuḥ //
अत्रिः सन्दर्शयाम् आस त्वरमाणं विहायसा । कपाल-खट्वाङ्ग-धरं वीरो नैनम् अबाधत ॥
atriḥ sandarśayām āsa tvaramāṇaṃ vihāyasā / kapāla-khaṭvāṅga-dharaṃ vīro nainam abādhata //
अत्रिणा चोदितस् तस्मै सन्दधे विशिखं रुषा । सो ऽश्वं रूपं च तद् धित्वा तस्थाव् अन्तर्हितः स्वराट् ॥
atriṇā coditas tasmai sandadhe viśikhaṃ ruṣā / so 'śvaṃ rūpaṃ ca tad dhitvā tasthāv antarhitaḥ svarāṭ //
वीरश् चाश्वम् उपादाय पितृ-यज्ञम् अथाव्रजत् । तद् अवद्यं हरे रूपं जगृहुर् ज्ञान-दुर्बलाः ॥
vīraś cāśvam upādāya pitṛ-yajñam athāvrajat / tad avadyaṃ hare rūpaṃ jagṛhur jñāna-durbalāḥ //
यानि रूपाणि जगृहे इन्द्रो हय-जिहीर्षया । तानि पापस्य खण्डानि लिङ्गं खण्डम् इहोच्यते ॥
yāni rūpāṇi jagṛhe indro haya-jihīrṣayā / tāni pāpasya khaṇḍāni liṅgaṃ khaṇḍam ihocyate //
एवम् इन्द्रे हरत्य् अश्वं वैन्य-यज्ञ-जिघांसया । तद्-गृहीत-विसृष्टेषु पाखण्डेषु मतिर् नृणाम् ॥
evam indre haraty aśvaṃ vainya-yajña-jighāṃsayā / tad-gṛhīta-visṛṣṭeṣu pākhaṇḍeṣu matir nṛṇām //
धर्म इत्य् उपधर्मेषु नग्न-रक्त-पटादिषु । प्रायेण सज्जते भ्रान्त्या पेशलेषु च वाग्मिषु ॥
dharma ity upadharmeṣu nagna-rakta-paṭādiṣu / prāyeṇa sajjate bhrāntyā peśaleṣu ca vāgmiṣu //
तद् अभिज्ञाय भगवान् पृथुः पृथु-पराक्रमः । इन्द्राय कुपितो बाणम् आदत्तोद्यत-कार्मुकः ॥
tad abhijñāya bhagavān pṛthuḥ pṛthu-parākramaḥ / indrāya kupito bāṇam ādattodyata-kārmukaḥ //
तम् ऋत्विजः शक्र-वधाभिसन्धितं विचक्ष्य दुष्प्रेक्ष्यम् असह्य-रंहसम् । निवारयाम् आसुर् अहो महा-मते न युज्यते ऽत्रान्य-वधः प्रचोदितात् ॥
tam ṛtvijaḥ śakra-vadhābhisandhitaṃ vicakṣya duṣprekṣyam asahya-raṃhasam / nivārayām āsur aho mahā-mate na yujyate 'trānya-vadhaḥ pracoditāt //
वयं मरुत्वन्तम् इहार्थ-नाशनं ह्वयामहे त्वच्-छ्रवसा हत-त्विषम् । अयातयामोपहवैर् अनन्तरं प्रसह्य राजन् जुहवाम ते ऽहितम् ॥
vayaṃ marutvantam ihārtha-nāśanaṃ hvayāmahe tvac-chravasā hata-tviṣam / ayātayāmopahavair anantaraṃ prasahya rājan juhavāma te 'hitam //
इत्य् आमन्त्र्य क्रतु-पतिं विदुरास्यर्त्विजो रुषा । स्रुग्-घस्तान् जुह्वतो ऽभ्येत्य स्वयम्भूः प्रत्यषेधत ॥
ity āmantrya kratu-patiṃ vidurāsyartvijo ruṣā / srug-ghastān juhvato 'bhyetya svayambhūḥ pratyaṣedhata //
न वध्यो भवताम् इन्द्रो यद् यज्ञो भगवत्-तनुः । यं जिघांसथ यज्ञेन यस्येष्टास् तनवः सुराः ॥
na vadhyo bhavatām indro yad yajño bhagavat-tanuḥ / yaṃ jighāṃsatha yajñena yasyeṣṭās tanavaḥ surāḥ //
तद् इदं पश्यत महद्- धर्म-व्यतिकरं द्विजाः । इन्द्रेणानुष्ठितं राज्ञः कर्मैतद् विजिघांसता ॥
tad idaṃ paśyata mahad- dharma-vyatikaraṃ dvijāḥ / indreṇānuṣṭhitaṃ rājñaḥ karmaitad vijighāṃsatā //
पृथु-कीर्तेः पृथोर् भूयात् तर्ह्य् एकोन-शत-क्रतुः । अलं ते क्रतुभिः स्विष्टैर् यद् भवान् मोक्ष-धर्म-वित् ॥
pṛthu-kīrteḥ pṛthor bhūyāt tarhy ekona-śata-kratuḥ / alaṃ te kratubhiḥ sviṣṭair yad bhavān mokṣa-dharma-vit //
नैवात्मने महेन्द्राय रोषम् आहर्तुम् अर्हसि । उभाव् अपि हि भद्रं ते उत्तमश्लोक-विग्रहौ ॥
naivātmane mahendrāya roṣam āhartum arhasi / ubhāv api hi bhadraṃ te uttamaśloka-vigrahau //
मास्मिन् महाराज कृथाः स्म चिन्तां निशामयास्मद्-वच आदृतात्मा । यद् ध्यायतो दैव-हतं नु कर्तुं मनो ऽतिरुष्टं विशते तमो ऽन्धम् ॥
māsmin mahārāja kṛthāḥ sma cintāṃ niśāmayāsmad-vaca ādṛtātmā / yad dhyāyato daiva-hataṃ nu kartuṃ mano 'tiruṣṭaṃ viśate tamo 'ndham //
क्रतुर् विरमताम् एष देवेषु दुरवग्रहः । धर्म-व्यतिकरो यत्र पाखण्डैर् इन्द्र-निर्मितैः ॥
kratur viramatām eṣa deveṣu duravagrahaḥ / dharma-vyatikaro yatra pākhaṇḍair indra-nirmitaiḥ //
एभिर् इन्द्रोपसंसृष्टैः पाखण्डैर् हारिभिर् जनम् । ह्रियमाणं विचक्ष्वैनं यस् ते यज्ञ-ध्रुग् अश्व-मुट् ॥
ebhir indropasaṃsṛṣṭaiḥ pākhaṇḍair hāribhir janam / hriyamāṇaṃ vicakṣvainaṃ yas te yajña-dhrug aśva-muṭ //
भवान् परित्रातुम् इहावतीर्णो धर्मं जनानां समयानुरूपम् । वेनापचाराद् अवलुप्तम् अद्य तद्-देहतो विष्णु-कलासि वैन्य ॥
bhavān paritrātum ihāvatīrṇo dharmaṃ janānāṃ samayānurūpam / venāpacārād avaluptam adya tad-dehato viṣṇu-kalāsi vainya //
स त्वं विमृश्यास्य भवं प्रजापते सङ्कल्पनं विश्व-सृजां पिपीपृहि । ऐन्द्रीं च मायाम् उपधर्म-मातरं प्रचण्ड-पाखण्ड-पथं प्रभो जहि ॥
sa tvaṃ vimṛśyāsya bhavaṃ prajāpate saṅkalpanaṃ viśva-sṛjāṃ pipīpṛhi / aindrīṃ ca māyām upadharma-mātaraṃ pracaṇḍa-pākhaṇḍa-pathaṃ prabho jahi //
मैत्रेय उवाच इत्थं स लोक-गुरुणा समादिष्टो विशाम्पतिः । तथा च कृत्वा वात्सल्यं मघोनापि च सन्दधे ॥
maitreya uvāca itthaṃ sa loka-guruṇā samādiṣṭo viśāmpatiḥ / tathā ca kṛtvā vātsalyaṃ maghonāpi ca sandadhe //
कृतावभृथ-स्नानाय पृथवे भूरि-कर्मणे । वरान् ददुस् ते वरदा ये तद्-बर्हिषि तर्पिताः ॥
kṛtāvabhṛtha-snānāya pṛthave bhūri-karmaṇe / varān dadus te varadā ye tad-barhiṣi tarpitāḥ //
विप्राः सत्याशिषस् तुष्टाः श्रद्धया लब्ध-दक्षिणाः । आशिषो युयुजुः क्षत्तर् आदि-राजाय सत्-कृताः ॥
viprāḥ satyāśiṣas tuṣṭāḥ śraddhayā labdha-dakṣiṇāḥ / āśiṣo yuyujuḥ kṣattar ādi-rājāya sat-kṛtāḥ //
त्वयाहूता महा-बाहो सर्व एव समागताः । पूजिता दान-मानाभ्यां पितृ-देवर्षि-मानवाः ॥
tvayāhūtā mahā-bāho sarva eva samāgatāḥ / pūjitā dāna-mānābhyāṃ pitṛ-devarṣi-mānavāḥ //