मैत्रेय उवाच इत्थं पृथुम् अभिष्टूय रुषा प्रस्फुरिताधरम् । पुनर् आहावनिर् भीता संस्तभ्यात्मानम् आत्मना ॥
maitreya uvāca itthaṃ pṛthum abhiṣṭūya ruṣā prasphuritādharam / punar āhāvanir bhītā saṃstabhyātmānam ātmanā //
सन्नियच्छाभिभो मन्युं निबोध श्रावितं च मे । सर्वतः सारम् आदत्ते यथा मधु-करो बुधः ॥
sanniyacchābhibho manyuṃ nibodha śrāvitaṃ ca me / sarvataḥ sāram ādatte yathā madhu-karo budhaḥ //
अस्मिन् लोके ऽथवामुष्मिन् मुनिभिस् तत्त्व-दर्शिभिः । दृष्टा योगाः प्रयुक्ताश् च पुंसां श्रेयः-प्रसिद्धये ॥
asmin loke 'thavāmuṣmin munibhis tattva-darśibhiḥ / dṛṣṭā yogāḥ prayuktāś ca puṃsāṃ śreyaḥ-prasiddhaye //
तान् आतिष्ठति यः सम्यग् उपायान् पूर्व-दर्शितान् । अवरः श्रद्धयोपेत उपेयान् विन्दते ऽञ्जसा ॥
tān ātiṣṭhati yaḥ samyag upāyān pūrva-darśitān / avaraḥ śraddhayopeta upeyān vindate 'ñjasā //
तान् अनादृत्य यो ऽविद्वान् अर्थान् आरभते स्वयम् । तस्य व्यभिचरन्त्य् अर्था आरब्धाश् च पुनः पुनः ॥
tān anādṛtya yo 'vidvān arthān ārabhate svayam / tasya vyabhicaranty arthā ārabdhāś ca punaḥ punaḥ //
पुरा सृष्टा ह्य् ओषधयो ब्रह्मणा या विशाम्पते । भुज्यमाना मया दृष्टा असद्भिर् अधृत-व्रतैः ॥
purā sṛṣṭā hy oṣadhayo brahmaṇā yā viśāmpate / bhujyamānā mayā dṛṣṭā asadbhir adhṛta-vrataiḥ //
अपालितानादृता च भवद्भिर् लोक-पालकैः । चोरी-भूते ऽथ लोके ऽहं यज्ञार्थे ऽग्रसम् ओषधीः ॥
apālitānādṛtā ca bhavadbhir loka-pālakaiḥ / corī-bhūte 'tha loke 'haṃ yajñārthe 'grasam oṣadhīḥ //
नूनं ता वीरुधः क्षीणा मयि कालेन भूयसा । तत्र योगेन दृष्टेन भवान् आदातुम् अर्हति ॥
nūnaṃ tā vīrudhaḥ kṣīṇā mayi kālena bhūyasā / tatra yogena dṛṣṭena bhavān ādātum arhati //
वत्सं कल्पय मे वीर येनाहं वत्सला तव । धोक्ष्ये क्षीरमयान् कामान् अनुरूपं च दोहनम् ॥
vatsaṃ kalpaya me vīra yenāhaṃ vatsalā tava / dhokṣye kṣīramayān kāmān anurūpaṃ ca dohanam //
दोग्धारं च महा-बाहो भूतानां भूत-भावन । अन्नम् ईप्सितम् ऊर्जस्वद् भगवान् वाञ्छते यदि ॥
dogdhāraṃ ca mahā-bāho bhūtānāṃ bhūta-bhāvana / annam īpsitam ūrjasvad bhagavān vāñchate yadi //
समां च कुरु मां राजन् देव-वृष्टं यथा पयः । अपर्ताव् अपि भद्रं ते उपावर्तेत मे विभो ॥
samāṃ ca kuru māṃ rājan deva-vṛṣṭaṃ yathā payaḥ / apartāv api bhadraṃ te upāvarteta me vibho //
इति प्रियं हितं वाक्यं भुव आदाय भूपतिः । वत्सं कृत्वा मनुं पाणाव् अदुहत् सकलौषधीः ॥
iti priyaṃ hitaṃ vākyaṃ bhuva ādāya bhūpatiḥ / vatsaṃ kṛtvā manuṃ pāṇāv aduhat sakalauṣadhīḥ //
तथापरे च सर्वत्र सारम् आददते बुधाः । ततो ऽन्ये च यथा-कामं दुदुहुः पृथु-भाविताम् ॥
tathāpare ca sarvatra sāram ādadate budhāḥ / tato 'nye ca yathā-kāmaṃ duduhuḥ pṛthu-bhāvitām //
ऋषयो दुदुहुर् देवीम् इन्द्रियेष्व् अथ सत्तम । वत्सं बृहस्पतिं कृत्वा पयश् छन्दोमयं शुचि ॥
ṛṣayo duduhur devīm indriyeṣv atha sattama / vatsaṃ bṛhaspatiṃ kṛtvā payaś chandomayaṃ śuci //
कृत्वा वत्सं सुर-गणा इन्द्रं सोमम् अदूदुहन् । हिरण्मयेन पात्रेण वीर्यम् ओजो बलं पयः ॥
kṛtvā vatsaṃ sura-gaṇā indraṃ somam adūduhan / hiraṇmayena pātreṇa vīryam ojo balaṃ payaḥ //
दैतेया दानवा वत्सं प्रह्लादम् असुरर्षभम् । विधायादूदुहन् क्षीरम् अयः-पात्रे सुरासवम् ॥
daiteyā dānavā vatsaṃ prahlādam asurarṣabham / vidhāyādūduhan kṣīram ayaḥ-pātre surāsavam //
गन्धर्वाप्सरसो ऽधुक्षन् पात्रे पद्ममये पयः । वत्सं विश्वावसुं कृत्वा गान्धर्वं मधु सौभगम् ॥
gandharvāpsaraso 'dhukṣan pātre padmamaye payaḥ / vatsaṃ viśvāvasuṃ kṛtvā gāndharvaṃ madhu saubhagam //
वत्सेन पितरो ऽर्यम्णा कव्यं क्षीरम् अधुक्षत । आम-पात्रे महा-भागाः श्रद्धया श्राद्ध-देवताः ॥
vatsena pitaro 'ryamṇā kavyaṃ kṣīram adhukṣata / āma-pātre mahā-bhāgāḥ śraddhayā śrāddha-devatāḥ //
प्रकल्प्य वत्सं कपिलं सिद्धाः सङ्कल्पनामयीम् । सिद्धिं नभसि विद्यां च ये च विद्याधरादयः ॥
prakalpya vatsaṃ kapilaṃ siddhāḥ saṅkalpanāmayīm / siddhiṃ nabhasi vidyāṃ ca ye ca vidyādharādayaḥ //
अन्ये च मायिनो मायाम् अन्तर्धानाद्भुतात्मनाम् । मयं प्रकल्प्य वत्सं ते दुदुहुर् धारणामयीम् ॥
anye ca māyino māyām antardhānādbhutātmanām / mayaṃ prakalpya vatsaṃ te duduhur dhāraṇāmayīm //
यक्ष-रक्षांसि भूतानि पिशाचाः पिशिताशनाः । भूतेश-वत्सा दुदुहुः कपाले क्षतजासवम् ॥
yakṣa-rakṣāṃsi bhūtāni piśācāḥ piśitāśanāḥ / bhūteśa-vatsā duduhuḥ kapāle kṣatajāsavam //
तथाहयो दन्दशूकाः सर्पा नागाश् च तक्षकम् । विधाय वत्सं दुदुहुर् बिल-पात्रे विषं पयः ॥
tathāhayo dandaśūkāḥ sarpā nāgāś ca takṣakam / vidhāya vatsaṃ duduhur bila-pātre viṣaṃ payaḥ //
पशवो यवसं क्षीरं वत्सं कृत्वा च गो-वृषम् । अरण्य-पात्रे चाधुक्षन् मृगेन्द्रेण च दंष्ट्रिणः ॥
paśavo yavasaṃ kṣīraṃ vatsaṃ kṛtvā ca go-vṛṣam / araṇya-pātre cādhukṣan mṛgendreṇa ca daṃṣṭriṇaḥ //
क्रव्यादाः प्राणिनः क्रव्यं दुदुहुः स्वे कलेवरे । सुपर्ण-वत्सा विहगाश् चरं चाचरम् एव च ॥
kravyādāḥ prāṇinaḥ kravyaṃ duduhuḥ sve kalevare / suparṇa-vatsā vihagāś caraṃ cācaram eva ca //
वट-वत्सा वनस्पतयः पृथग् रसमयं पयः । गिरयो हिमवद्-वत्सा नाना-धातून् स्व-सानुषु ॥
vaṭa-vatsā vanaspatayaḥ pṛthag rasamayaṃ payaḥ / girayo himavad-vatsā nānā-dhātūn sva-sānuṣu //
सर्वे स्व-मुख्य-वत्सेन स्वे स्वे पात्रे पृथक् पयः । सर्व-काम-दुघां पृथ्वीं दुदुहुः पृथु-भाविताम् ॥
sarve sva-mukhya-vatsena sve sve pātre pṛthak payaḥ / sarva-kāma-dughāṃ pṛthvīṃ duduhuḥ pṛthu-bhāvitām //
एवं पृथ्व्-आदयः पृथ्वीम् अन्नादाः स्वन्नम् आत्मनः । दोह-वत्सादि-भेदेन क्षीर-भेदं कुरूद्वह ॥
evaṃ pṛthv-ādayaḥ pṛthvīm annādāḥ svannam ātmanaḥ / doha-vatsādi-bhedena kṣīra-bhedaṃ kurūdvaha //
ततो महीपतिः प्रीतः सर्व-काम-दुघां पृथुः । दुहितृत्वे चकारेमां प्रेम्णा दुहितृ-वत्सलः ॥
tato mahīpatiḥ prītaḥ sarva-kāma-dughāṃ pṛthuḥ / duhitṛtve cakāremāṃ premṇā duhitṛ-vatsalaḥ //
चूर्णयन् स्व-धनुष्-कोट्या गिरि-कूटानि राज-राट् । भू-मण्डलम् इदं वैन्यः प्रायश् चक्रे समं विभुः ॥
cūrṇayan sva-dhanuṣ-koṭyā giri-kūṭāni rāja-rāṭ / bhū-maṇḍalam idaṃ vainyaḥ prāyaś cakre samaṃ vibhuḥ //
अथास्मिन् भगवान् वैन्यः प्रजानां वृत्तिदः पिता । निवासान् कल्पयां चक्रे तत्र तत्र यथार्हतः ॥
athāsmin bhagavān vainyaḥ prajānāṃ vṛttidaḥ pitā / nivāsān kalpayāṃ cakre tatra tatra yathārhataḥ //
ग्रामान् पुरः पत्तनानि दुर्गाणि विविधानि च । घोषान् व्रजान् स-शिबिरान् आकरान् खेट-खर्वटान् ॥
grāmān puraḥ pattanāni durgāṇi vividhāni ca / ghoṣān vrajān sa-śibirān ākarān kheṭa-kharvaṭān //
प्राक् पृथोर् इह नैवैषा पुर-ग्रामादि-कल्पना । यथा-सुखं वसन्ति स्म तत्र तत्राकुतोभयाः ॥
prāk pṛthor iha naivaiṣā pura-grāmādi-kalpanā / yathā-sukhaṃ vasanti sma tatra tatrākutobhayāḥ //